Wednesday, June 3, 2020

هەڤپەیڤین لەگەڵ دوکتور جەعفەر شێخەلئیسلامی سەبارەت بە پێوەندی شێوەزارە کوردییەکان، پەروەردە لە باشووری کوردستان . بەرنامەی ڕاوێژ، تێلێڤیزیۆنی ستێرک ٧-ی ژووییەی ٢٠١٣

 هەڤپەیڤین لەگەڵ دوکتور جەعفەر شێخەلئیسلامی سەبارەت بە پێوەندی شێوەزارە کوردییەکان،  پەروەردە لە باشووری کوردستان . بەرنامەی ڕاوێژ، تێلێڤیزیۆنی ستێرک  ٧-ی ژووییەی ٢٠١٣

حەسەن قازی: بینەرانی خۆشەویست ئەم کاتەتان باش، بەخێر بێنەوە بۆ بەرنامەی خۆتان، بەرنامەی ڕاوێژ. لە بەرنامەی ئەمجارەی ڕاوێژیش دا دیسان بەردەوام دەبین لەسەر وتووێژ و ئاخافتن لەگەڵ بەڕێز دوکتور جەعفەر  شێخەلئیسلامی کە ئێستا پڕۆفێسۆری میوانە لە  زانکۆی سۆران ، وەکی دی لە زانکۆی کارڵتن لە کانادا لە دیپارتمانی زمانەوانی دا کار دەکا. دوکتور جەعفەری شێخەلئیسلامی  وەک ئێوەش دەزانین سیمایەکی ناسراوە لە بواری  زمانەوانی کوردی دا و هەر وەها شاعیرێکی کوردیشە کە لەم بەرنامەیە دا  حەول دەدین یەکێک لە شێعرەکانی کە بەڕاستی مانایەکی زۆر قووڵی سیاسی هەیە لەو ساڵانەی دواییدا ، ئەو شێعرەشمان بۆ بخوێنێتەوە .  زۆر بەخێر بێی دوکتور  جەعفەر.

دوکتور جەعفەر شێخەلئیسلامی: زۆر زۆر سپاست دەکەم

قازی: دەزانی کە لە ساڵی ٢٠٠٨ وە لە باشووری کوردستان بە تایبەتی باسێک پەیدا بوو کە ژمارەیەک لە نووسەران و ئەو کەسانەی کە بە زمانەوە خەریک دەبن  باسی ئەوەیان کرد پێویستە شێوەزاری کوردیی ناوەڕاست یان کوردیی سۆرانی بکرێتە شێوەزاری ڕەسمی و بە دوای ئەوە دا دیارە موناقەشە و باسێکی زۆر هاتە گۆڕێ کە بەڕێزیشت لەو بوارە و لە سەر ئەم کێشەیە چەند مەقالە و ووتارت نووسیوە و تەنانەت لە چەندین سێمینار و کۆندڕانسانیش دا لەو بارەیە بەشداریت کردووە و قسەت کردووە. دەمویست بزانم بە لەبەر چاوگرتنی ئەوەیکە لەو شەش حەوت مانگەی ڕابردوو دا جەنابت لە باشووری کوردستان ژیاوی و بە لەبەرچاوگرتنی ئەو کۆنفڕانسانەش کە چ لە ئوڕووپا و چ لە باشووری کوردستان و چ لە باکووری کوردستان بەڕێوە چوون، هەتاکوو ئێستا ئەگەر مرۆ بییەوێ وەزعەکە هەڵسەنگێنێ بار و دۆخەکە گەیشتووەتە کوێ و شێوەی پێوەچاران بە شێوەزارەکان چۆن دەبینی؟

شێخەلئیسلامی: پێشکەوتێکی ئەوتۆ ئەگەر کورتی کەمەوە هەمووی، پێشکەوتێکی ئەوتۆ دەست نەکەوتووە. پێشکەوتێکی ئەوتۆ بەدی ناکرێ لەم بوارە دا، نە تەنیا بەدی ناکرێ بەڵکوو من پێم وایە شێوەزارەکان زیاتریش لێک جیا بوونەوە بە هۆی ئەوە کە بەڕاستی گفتوگۆیەک نییە، دیالۆگێک نییە ئەوەی کە من وەبەر چاوم کەوتووە لە باشووری کوردستان. بۆ وێنە هەر ماوەیەک لەمەوبەر کۆنفڕانسێکی دوو ڕۆژە  هەبوو لە زانکۆی دهۆک لە سەر تەرجومە من بۆخۆم بانگ کرا بووم کە شتێک لەوێ پێشکێش بکەم. لەوێ پەیپڕێکم پێشکێش کرد دیارە زۆربەی بابەتەکان بە ئینگلیزی پێشکێش دەکران، منیش بە ئینگلیزی پێشکێشم کرد. یەک کەسی تری کوردیی ناوەڕاستی لێ نەبوو تەنانەت من کە لەوێ بووم بە ئینگلیزی پێشکێشم کرد. کۆنفڕانسەکە زۆربەی بە ئینگلیسی بوو هەرچەند عەڕەبیشی لێ بوو، بەڵام بەهەر حاڵ مەبەست ئەمەیە تێکەڵاوی زۆر کەمە هێندێک هەوڵ دەدەن بەڵام کەمتر. لەو لاش هەروەتر  تائێستا چەند بۆنە و دانیشتن چووم لە هەولێر ، لە سولەیمانی من ئاخێوەری کورمانجی یا ئی دەوەری بادینان نابینم لەوێ. ئەگەرببێ زۆر دەگمەنە، زۆر کەمە. تێکەڵاوی زۆر کەمە، بۆ ئاگاداریت لە ڕاپەڕینەوە، لە ٩١وە ، پاشان لە  ٨٢ وە کە حوکمی زاتییەک یان با بڵێین  حکوومەتێکی ئۆتۆنۆمی کوردی دەستی کرد بە هەڵسووڕان ، کوردیی ناوەڕاست لە دەوەری بادینان دەگوتراوە لە پۆلی یەکەوە هەتا دوازدە وورە ووردە لەو کاتەوە کەم بۆوە یانی ئێستا لە شارێکی وەکوو دهۆک زۆر قوتابخانە کەم ماون کە هێشتا کوردی ناوەڕاستیان ( سۆرانی) تێدا بگوترێتەوە و خەریکە نامێنێ لەوێ. یانی جۆرێکە خەریکە لێک دابڕانێکی زۆر گەورە ساز بێ لەوێ. هۆیەکەشی دیسان بە ڕای من دەگەڕێتەوە بۆ ئەو کەمتەرخەمییەی حکوومەتی هەرێم تا ڕادەیەک ، چونکە بۆ وێنە لە کۆنگرەی  زانستی هەولێر من لەوێ ووتارتێکم خوێندە لە مانگی دوازدەی ساڵی ٢٠١٢ ، یانی شەش مانگ حەوت مانگ لەمەوبەر کە پێشوازییەکی گەرمی لێ کرا تا ئەو ڕادەیەی کە چەندین جار ئەو خەڵکەی لەوێ دانیشتبوون داوایان کرد ، هاواریان کرد بۆ ئەگەر باسی پلاندانان دەکەن، وەزیری پلاندانانیش لەوێ بوو؛ بۆچی باسی پلاندانانی زمانی ناکەن؟ بۆچی ئەو کێشەیە چارەسەر ناکەن؟ وابوو ئەوەندە گوترا کە یەکێک لە وەزیرەکان هەستا ووتی بە حەقیقەت بابەتەکە زۆر ناسکە نامانەوێ خۆی لێ بدەین نامانەوێ باسی بکەین بۆیە ، چونکە زۆر هەستیارە و نازانین چی لێ بکەین لەبەر ئەوە سپاردوومانەتە دەست پسپۆڕ و زمانەوان و یان با بڵێین مێژوو تەنانەت. با بزانین چۆن بۆخۆی یەکاڵا دەکرێ؟ یانی دەبێ پێی بچارێن.

قازی: ئەکادێمیای کوردی هەیە وا نییە؟ ئەکادێمیای کوردی دیارە وابزانم یەکێک لە ئەرکەکانی پێ ڕاگەیشتنە بە زمان، هێنانە گۆرێ پێشنیازە بۆ پێشبردنی بابەتەکە و هەر وەها پلاندانانی زمانی و وا بزانم لە ئاستی زانکۆکاندا بەشی زمان و پەروەردە هەیە. یانی چ هەلومەرجێک دەبێ هەبێ بۆ ئەوەی پلاندانانێکی زمانی بکرێ؟

شێخەلئیسلامی: ئەمن پێم وایە بەر لە هەموو شت دەبێ ئەو کەسانەی کە خەریکی لێکۆڵینەوە لەو بوارە دان یەکیان بۆخۆمم، من بە جیدی خەریکی لێکۆڵینەوە نزیکەی سێ چوار ساڵە دوای ئەوەی کە دوکتوراکەم تەواو بوو لە سەر زمان و میدیا زۆرتر خەریکی ئەمە بووم بواری پلاندانان و یاسادانان بۆ زمان. بە ڕاستی ئەو خەڵکانەی کە شتی تریان خوێندووەتەوە، تەجروبەی خەڵکی دیکە دەزانن، تەجروبەی کانادا دەزانن، تەجروبەی سویسرا  دەزانن، ئەو ووڵاتانەی کە لەو دواییانە دا سەربەخۆ بوون وەکوو ووڵاتی پێشووی یەکێتیی سۆڤیەتی، ئەو تەجروبانە دەزانن دەبێ بچنە ناو خەڵک، دەبێ بچنە قوتابخانەکان، لای نووسەران، شاعیران کە باسی ئەو تەجروبانە بکەن، باسی ئەو ئەزموونانەی خەڵکی تر بکەن چونکە پێم وایە ئەگەر بزانین خەڵکی دیکە چۆن بە کێشەی زمانەوە چاراوە، ئەو دەوم زیاتر دەزانین کە ڕێگای زۆرتر هەیە. بۆ وێنە یەکێک لە پێشنیارەکان باسی کانادام کرد لەو کۆنگرەی زانستی لە هەولێر. چون کانادا  بە گشتی ووڵاتێکی دوو زمانەیە لە ڕادەی فێدێراڵ دا، واتە فەڕانسەیی و ئینگلیزی ڕەسمین. بەڵام ئەتۆ بڕۆ بۆ پارێزگای نۆرث وێست تێرێتۆری چونکە خەڵکی خۆجێی و بوومی لەوێن پێنج زمانی ڕەسمی هەیە. پێنج زمانی ڕەسمی لەو پارێزگایە هەیە. پارێزگای کۆبێک کە بۆ خۆی بەشێکە لە کانادا ووڵاتێکە کە دوو زمانی ڕەسمی هەیە، پارێزگای کوبێک کە فەڕانسەیی یە بۆ خۆی یەک زمانی ڕەسمی هەیە یانی ئینگلیزی  زمانی ڕەسمی نییە لە دەستووری کۆبێک دا. بەس فەڕانسەیی ڕەسمی یە. شاری ئۆتاوا،ئەو شارەی کە منی لێ دەژیم، کە پێتەختی کانادایە چونکە جەماوەرێکی فەڕانسەیی لێ یە. لە پارێزگایەکی یەکە زمان دەژین، لە پارێزگایەک دەژین کە زمانی ڕەسمی ئینگلیزی یە. بەڵام شاری ئۆتاوا بە حوکمی ئەوەی کە جەماوەری فەڕانسەیی تێدا، بە حوکمی ئەوەی کە لە سەر سنووری فەڕانسەیی و ئینگلیزی یە شارێکی دو زمانەیە. هەموو شتی شارەوانی بە دو زمان دێتە دەرێ، ئەگەر کوردێک، فارسێک هەر کەسێکی تریش یارمەتی بوێ لە مەحکەمە وەک هەموو شوێنەکانی دیکەی ئوڕووپا تەرجومانی بوێ ئیمکاناتی تەرجومە وتێکست بە زمانی خۆشیان هەیە. مەبەستم بوو بڵێم هیچ پێویست ناکا ئەوەندە سوور بن لە سەر ئەوەی کە یا دەبێ یەک زمان بێ. یا دەبێ دوو زمان بێ یا هیچ نەبێ تەنانەت پێشنیاری وا هەبێ با ئینگلیزی بێ نە کورمانجی بێ نە ناوەڕاست بێ بان ئینگلیزی بێ بان با عەڕەبی بێ چونکە ئەو پێشنیارانەش هەن. یانی خۆیان عاجز بوون لە دەست ئەوە کە لە ڕێگا چارەیەکی مەعقوول بگەڕێن کە دڵی هەموو لایەک ڕازی بکا. لەبەر ئەوە دەبێ خو بپارێزن لەو داسەپاندنەی کە پێشتر هەبووە، کە لە تورکیا هەبووە، لە ئێران هەبووە. تەنانەت لە فەڕانسە و ئینگلیستانی کۆن هەبووە. چونکە ئێستا سەردەمەکە گۆڕاوە، لەو سەردەمە دا گرووپە ئێتنیکییەکان، قەومەکان، خەڵکەکان زیاتر ئاگاداری پێناسەی خۆیانن، زیاتر حەز بە ناسنامەی خۆیان دەکەن و ووشیاری ئێتنیکییان زیاترە. هەر وا بە ئاسانی دەست لە زمان و زاراوای خۆیان هەڵناگرن. بۆ ئەوەی کە بەڕاستی یاسا و پلاندانانێکی بەجێ و باش بێتە ئاراوە دەبێ خەڵکەکە ئاگادار کرێتەوە، ئەوانەی کە خەریکن ئەو تەمایانە دەگرن دەبێ بچنە ناو خەڵک ڕای خەڵک بزانن چونکە لە دواییدا قەرارە پلاندانان بۆ کێ بێ؟ ئەگەر قەرارە بۆو خەڵکە بێ مەفرووزەپێویستە بچن لەگەڵ خەڵکە شارەزاکان قسە بکەن دوایە بە پێی ئەوە ئەو ئیشە بکەن. ئەوەی کە باسی ئەکادێمیت کرد، بە داخەوە ئەکادێمی تا ئێستا ئەوەندی من ئاگادار بم شتێکی ئەوتۆی نەکردووە، ئەوەی کە کردوویە من زۆریان مەمنوونم یەکێک لەو کەسانەی کە دەعوەتیان کرد من بووم لەوێ  دانیشتنێکم هەبوو هەر لە سەر ئەم بابەتە لە ئەکادێمیای کوردی لە هەولێر. خەڵکی دیکەشیان دەعوەت کردووە پێم وا بێ چەند دانیشتنیشیان هەبووە. وا بزانم کۆتایی ٢٠٠٩ بوو یان٢٠١٠ بوو ، یەکیان پار هەبوو بەڵام ئەوە لە سەر زمانی فەرمی نەبوو. ئەویتریان لە سەر زمانی فەرمی بوو کە بڕێک کێشەشی لێ کەوتەوە کە بۆ وێنە نامەی یەکێک لە خاوەنڕاکانیان بە هەڵە خوێندبووەوە. ئێستا بە ڕاستی هەر چاو لە ئەکادێمیا دەکەی ئەوانەی کە بە کورمانجی دەئاخەڤن زۆر کەمن وابزانم یەک دوو کەسن لە پلەی بەڕێوەبەرایەتی، لە ئاستی بەڕێوەبەرایەتی. کارێکی ئەوتۆ نەکراوە. یانی دەبوو تا ئێستا زۆر بەجیدیتر سەبارەت بە ئەمە لێی بکۆڵدرێتەوە و بائەوەش دیسان بڵێمەوە ڕێگا بدەن خەڵکانی شارەزا، ئەو خەڵکەی کە لە بواری کۆمەڵناسیی زمان، لەباری یاسا و پلانداڕێژی زمان ئیش دەکەن ئەو کارە بکەن. ئەوانەش ئەو کەسانەن کە لێکۆڵینەوەیان هەبووە، کە پابلیکەیشنیان هەبووە، کە شتیان چاپ کردووە، کە چوونە کۆنفڕانسی عالەمی، چوونە کۆنفڕانسی زانستی شتیان پێشکێش کردووە، کە لانی کەم دە کەسی دیکە ددان بە خیبرەیی و پسپۆڕییان دا دێنێ، نەک ئەوەی کە چونکە فڵانەکەس زمانەوانە. شتێک هەیە لە لای ئێمە کە بە داخەوە، لەو تەجروبەی ئەو شەش حەوت مانگە دا بۆم ڕوون بووەتەوە پسپۆڕییەکان وورد نەکراون لە کوردستان. وورد و بەش بەش نەکراون. یەکێک زمانەوانە پێیان وایە کە دەبێ هەر شتێک لە هەر بوارێک دا ئەتۆ باسی زمانت کرد ئەو کەسە لێی شارەزا بێ. کەچی وا نییە، لەوانەیە یەکێک زمانەوان بێ زۆر زۆر شارەزا بێ لەو زمانەوانییەی کە نوام چامسکی کردوویە، بەڵام بەڕاستی فڕی بە سەر زمانەوانی ئەرکییەوە نەبێ. فڕی بە سەر پلاندانان و یاسا دانان بۆ زمان نەبێ. هێچی نەخوێندبێتەوە لەو بوارە دا. لێکۆڵینەوەی نەکردبێ.

قازی: باشە ، بەڕاستی ئێمە وەختمان کەمە زۆرشتیش هەیە دەبێ باسی بکەین. ئەگەر دەکرێ هێندێک قسەکانمان چڕ کەینەوە. لە مانگی نۆوامبری ساڵی ٢٠١٢  بەڕاستیش ڕووداوێکی زۆر گرینگ لە ڕوانگەی زانستییەوە بە تایبەتی کۆمەڵناسیی زمان  ڕوویدا ئەویش ئەوە بوو کە ژمارەیەکی تایبەتی گۆوارێکی زۆر بەناوبانگ کە دەگاتە هەموو زانکۆکانی دنیا. ئینترناشنال جورنال ئاف سۆسیۆلۆجی ئاف لەنگوێج؛ گۆواری نێونەتەوەیی کۆمەڵناسیی زمان  کە بەڕێز جاشوا فیشمەن ئیدیتۆرێتی  ئێوە جەنابت وەکوو دوکتور جەعفەر شێخەلئیسلامی و مامۆستا ئەمیر حەسەنپوور و هەر وەها دوکتور تووڤێ سکووتناب – کانگاس  بوون بە ئێدیتۆری  ژمارەیەکی تایبەتی ئەو گۆوارە وابزانم ژمارەی ٢١٧ بوو و ناوەرۆکەکەی تەرخان کرا بوو بۆ بابەتی کۆمەڵناسیی زمانی کوردی بە تایبەتی. یەکێک لەو بابەتانەی کە ئێوە خۆتان لەوێدا پێشکێشتان کردووە  سەبارەت بە بارودۆخی زمانی کوردی یان شێوەزارە کوردییەکانە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و هەر وەها نووسراوێکی دیکەی ئێوەش سەبارەت بە بارودۆخی زمانی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کەلە کۆنفڕانسێکیش دا خوێندراوە، بۆ خۆتان نەتانتوانیبوو بێن بۆ ئەو کۆنفڕانسەی کە زانکۆی ئێگزێتر لە مانگی سێپتامبری ساڵی ٢٠١٢ بەڕێوەی برد  لەوێدا خوێندرایەوە. پێم خۆشبوو ئێوە کورتەیەک وەکوو ئێدیتۆری ئەو ژمارە تایبەتییەی کۆمەڵناسیی زمان باس بکەن و دیارە بەشێوەیەکی زۆر گەشتیش  بارودۆخی زمانی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان باس بکەن. چونکە دەزانین ئەو وەزعەی کە ئیستا لە باشووری کوردستان هەیە، لە سبەی ڕۆژیش دا ئەگەر ئەو سینگ کراوەییە و قەبووڵکردنی شێوەزارەکان نەبێ  دەتوانێ ئەگەر دەرو و دەرەتانێک بۆ زمانی کوردی بکرێتەوە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش ئەوە سەر هەڵ بدا بۆیە  پێم خۆشە لەو بارەیەوە هێندێک بدوێی.


شێخەلئیسلامی: ئەو گۆوارە ڕاست دەفەرمووی زۆر زۆر گرینگ بوو. یەکەم گۆواری زانستی جیهانی یە کە  تەرخان دەکرێ بۆ زمانی کوردی قەت شتی وا نەبووە و لەو بارەیەوە زۆر زۆر سپاسی دوکتور ئەمیر حەسەنپوور و دوکتور تووڤێ سکووتناب – کانگاس دەکەم لە ڕێگای ئەم تریبوونەوە هەرچەند ئەوان لوتفیان کرد ناوی منیان وەپێش دا وەکوو ئێدیتۆری یەکەم بەڵام بە ڕاستی بە بێ ئەوان قەت ئیشی وا گەورە بە من نەدەکرا. ئەوە شارەزایەتی و مامۆستایەتی ئەوان بوو. چەندین ووتاری تێدا یەکیان لە سەر باشوورە وەزعی وێ دوکتور ئەمیر نووسێوێتی لە سەر کێشەی زمانی فەرمی و ڕەسمی. ئەوەی من وەک باستان کرد بەشی ڕۆژهەڵاتە بەڵام  ئەوانیتر زۆربەی باسی کوردستابی باکوورە. ئەوەی من لە باسی کوردستانی ڕۆژهەڵات بە کورتی باسی ئەوەم کردووە کە ئەفسانەیەک هەیە، ئەفسانەیەک دروست بووە لە ماوەی ئەو چەند ساڵەی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی ئێران  کە گۆیا زمانی فارسی ئەو نرخ و بایەخەی کە هەیبوو لە سەردەمی پەهلەوی دا نەی ماوە و جێگای لەق بووە بە زمانی عەڕەبی، کە جێگای خۆی خەریکە بدا بە زمانی عەڕەبی کە من لەوێدا نیشان دەدەم بە هیچجۆر وانییە. بە گشتی ئەو فکری یەک زمان و یەک دەوڵەتە و ئێران واتە فارسی و کولتووری ئێرانی واتە کولتووری فارسی و زمان و ئەدەبی ئێران یەعنی زمان و ئەدەبی فارسی هەر درێژەی بووە ڕەنگە تا ڕادەیەکیش بە شێوەیەکی خشکەیی بەهێزتریش بووبێ. زۆر کەس  دەزانن تەنانەت فەرهەنگستان لەو ساڵانەی دواییدا زۆر کارامەتر بووە لە ووشە داتاشین، لە بە قووەت کردن و لە بە هێز کردنی زمانی  فارسی. تەنانەت لەو دواییانە دا ئێستا ووشەی کوردی و زاراوە و شێوەزاری دیکە ، زمانی دیکەی ئێرانی کە لە چوارچێوەی جوغرافیای ئێران دان دەبەن و دەیقۆزنەوە و فارساوی دەکەن ئەوەش ساز بووە ئێستا. لەوێ من ددان بەوە دا دێنم کە ڕاستە هێندێک پێشکەوت هەبووە، بەڵام ئەو پێشکەوتە ئەوە نەبووە کە دەوڵەت پێی خۆش بێ، ئەوە نەبووە کە ڕێژیمەکە بۆ خۆی پێی خۆش بێ و پەرەی پێ بدا،بەڵکوو نیشانەی ئەوەیە کە خەڵکەکە چەندە تینووی زمانی خۆیانن، چەندە تینووی ئەوەن بە زمانی خۆیان بنووسن، بە زمانی خۆیان بخوێنن تەنانەت لە مەدرەسە بە زمانی خۆیان بخوێنن.

قازی: بە تایبەتی ئەوە زۆر زیاتر لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەبیندرێ.ئەوانەی کە شێوەزاری کەلوری قسە دەکەن و دەنووسن.

شێخەلئیسلامی: بەڵێ من ئەم ڕۆژانە، تا چەندە ڕاستە نازانم ئەمن سەرژمێرییەکم دی ئی ئەو کتێبانەی چاپ بوون بۆ وێنە لە پارێزگای ئیلام، لە ساڵێک دا نزیکەی ٢٠٠ کتێب. شتی وا هەر قەت نە بووە، ئێستاش دە فکرم دا ناگونجێ. یەعنی وا دیارە ئالوگۆڕێکی یەکجار سەیر ڕوویداوە. و دیسانیش دووپاتی دەکەمەوە  ئەمە بەس نیشانەی ئەمەیە کە ئەم خەڵکە؛ خەڵکی کوردستانی ڕۆژهەڵات حەز بە زمانەکەیان دەکەن و لە بچووکترین دەرفەت، جا لە 'سروە' وە بێ تا یەک دوو گۆواری دیکە کە هێشتا خۆیان ڕاگرتووە یا ئی خوێندکارەکان بێ ئی سەردەمی جووڵانەوەی خوێندکاری لە بچووکترین دەرفەت کەلکیان وەرگرتووە بۆ ئەوە کە خزمەتی زمانەکەی خۆیان بکەن. ئەوەی کە باست کرد تا چ ڕادەیەک لەوانەیە کێشەی شێوەزاریی  و چەند زاراوایی بێتە گۆڕ من بە دووری نازانم کە لە کوردستانی ڕۆژهەڵاتیش ئەوە ڕوو بدا. بەڵام لە باشوور ئەوە شتێکی تازە نییە ئەوەمان لە بیر بێ لە باشوور کێشەکە بە ڕاستی دەگەڕێتەوە سەردەمی بریتیش مەندەیت. بە تایبەت دەگەڕێتەوە شێستەکان، لە حەفتاکان کە زۆر زەق بووەوە کە ئەو دەم دەوەری بادینان نوێنەری نارد لە مووسڵ دانیشتن کە سۆرانی هەڵبژێرن یان عەڕەبی یانی شتێەکە بۆ کۆنتر دەگەڕێتەوە، لەبەر ئەوەش کە ژمارەی کورمانجی ئاخێو لە کوردستانی باشوور زۆرترە. لەو لایە بڕێک بە پێچەوانەیە کوردیی ناوەڕاست تەواو زاڵە.

قازی: لە باری نووسینەوە دیارە زاڵە نەک لە باری ژمارەوە.

شێخەلئیسلامی: تەبعەن، لەباری نووسینەوە. ئاخر دیسان هێندێک کێشەی دیکەش هەیە ئەوەی کە ئێستا بۆ وێنە بە کەلهوڕی دەنووسرێ بەڕاستی ئێمە نازانین تا چ ڕادەیەک جەماوەری  کەلهوڕی یان ناوچەی ئیلام  یان بەرەو جنووبتر بەڕاستی خۆیان بە کورد دەزانن؟ ئێستا  بۆ وێنە زۆر کەس هەیە زۆر بە ئاسانی بە 'لور' دەڵێ کورد، بەڵام زۆربەیان بڕۆ قسەیان لەگەڵ بکە خۆیان بە کورد نازانن.

قازی: دیارە ئەوەش جێگای باسە. بەلام بەلەبەرچاوگرتنی لێکۆڵینەوە لە شێوەزار و زمان ، بەشێک لە لوڕی لە سەر کوردی حیساب دەکرێ. و ئێمە بە شێوەی پۆتانسییێل دەتوانین بڵێین یانی توانایەکی یانی ژمارەی ئەو کەسانەی کە بە شێوەزاری فەیلی،کەلوڕی،کرماشانی،ئیلامی یان هەر نێوێکی لێ بنێین بەیەکەوە ئەگەر هەموویان حیساب بکەی  ژمارەی ئەوانە لە ژمارەی سۆرانی ئاخێوان یان  ئەوانەی کە بە کوردی نێوەڕاست قسە دەکەن لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ئەوان ژمارەیان زیاترە.

شێخەلئیسلامی: بەڵام پێم وابێ بە گشتی ئەو هەستی وەرگرتن و تەحەمولە، پێم وابێ زیاتر بێ لە کوردستانی ڕۆژهەڵات. یانی ئەگەر سەرنجیشت دابێ تەنانەت لەو کێشە و لەو گفتوگۆیەی با بڵێین کە هاتە پێشی لە کوردستانی باشووریش، تا ئێستا چەند جار لە خۆم پرسیار کراوە بۆ وایە؟ کە زۆربەی کوردەکانی ڕۆژهەڵات لایەنگری فرە زمانی، وچەند زاراوا و چەند شێوەزارین. یانی وا دیارە لەوێ تەحەمول و تەقەبول زیاتر بێ بۆ ئەو فکرە. ڕەنگە لە هەڵەش دا بین بەڵام بزانین چۆن دەبێ.

قازی: باشە، بەڵام ئەگەر ئەو وەزعەی ئێستا لەبەر چاو بگرین، یانی بەلەبەرچاوگرتنی زۆر لایەنی زمانی پێویستی بە لێکۆڵینەوەی مەیدانی هەیە. مەبەستی من ئێستا چوارچێوەی جوغرافیایی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە، پێت وایە لەگەڵ ئەوەشدا کە زمانەکە لە مەدرەسە ناخوێندرێ و لە سیستمی پەروەردە دا  نییە مەترسی لە ناوچوونی چەندە لە سەرە یان چۆنە؟

شێخەلئیسلامی: ئەگەر نەیەتە نێو سیستمی پەروەردە لە ناو دەچێ. من ٢٧ ساڵە نەچوومەوە کوردستانی ڕۆژهەڵات بەڵام لەو ماوەیەی دا کە لە باشوور بووم کوردی ڕۆژهەڵاتم زۆر بینیوە و بەڕاستی دەبیسم زۆریان بە تایبەت گەنجەکان ئەوانەی ئێستا تەمەنیان نزیک سی ساڵە ڕاوێژیان دەگەڵ من زۆر جیاوازە. خەڵکی یەک دەوەرین، خەڵکی یەک مەنتیقەین، خەڵکی لەوانەیە بڵێم یەک گوندین بەڵام جیاواز دەدوێین، فۆنێم گۆڕاوە، دەنگەکان گۆڕاون.

قازی: بێت وایە ئەوە زۆرتر لە بەر تەئسیری فارسی یە؟

شێخەلئیسلامی: سەداسەد وایە، یەعنی زۆر زۆر ئێستا بۆ وێنە  /ڤێ/ یەکجار زۆر بووە، بۆ وێنە لە لای ئێمە وەلی زۆر دەڵێن کە لە باشوور هەمیشە پێیان سەیرە دەپرسن ئەوە وەلی یە یەعنی چی، کێ یە؟ بەڵام بۆ وێنە ئێستا زۆر گەنجەکانی مەهاباد دەڵێن ڤەلی یانی وەکوو فارسی، زۆر دەنگی دیکەش. ئێستا مەسەلەن من گوێم زۆر  لە ' چێ' دەبێ کە جاران  کێ بوو. ئەو دوویانە جێگایان گۆڕیوە. یان  /چێ/ و /کێ/. بۆ وێنە سەردەمێک من دەمکوت گوێم دێشێ، ئێستا بووەتە جوێم دێشێ، بووەتە جۆ

قازی: لە ژێر تەئسیری فارسی دا؟

شیخەلئیسلامی: خوێ بووە بە خێ .

قازی:  دیارە خێ شێوەزاری سابڵاغی زۆر کۆنە پێشتریش هەر وا بوو. خێ و خێن ، دەی هەرچۆنێک بێ ئێستا بێینە سەر  بابەتێکی دیکە کە ئەویش زۆر چاوڕاکێشە ئەویش ئەوەیە کە بەڕێزت وا بزانم لە ساڵی ٢٠١١ بوو وابزانم ئاوریلی ٢٠١٢ بوو لە شاری ئامەد کۆنفڕانسێکی گەورەی زمانی بەسترا کە دیارە لە زۆرجێگای بەشەکانی کوردستانەوە و هەر وەها لە ئوڕووپاوە و جەنابیشت لە کانادا ڕا دەعوەت کرا بووی و بەڕێزت ٢٥ ساڵ پێشتر ڕێگات بە ئامەدێ دا تێپەڕیبوو بە باکووری کوردستان و بە تورکیا دا ڕێگات کەوتووەتە کانادایە. جا بەو بۆنەیەوە جەنابت دوای گەڕانەوەت یان هەر ئەو  دەمی کە لەوێ بووی شێعرێکت نووسیوە پاش بیست و پێنج ساڵ. پێم خۆش بوو ئەگەر بکرێ ئەو شێعرەی بخوێنینەوە و چۆن بوو کە ئەو شێعرەت بۆ هات لەو هەلومەرجی دا؟

شێخەلئیسلامی: بەچاوان، ئەوەی کە چۆنم بۆ هات پێم وایە دەتوانن بیر بکەنەوە کە چ هەستێکم هەبوو ئەوەی کە من پاشی بیست و پێنج ساڵ دیسان بچمەوە ئەوێ.

قازی: چەند لەوێ مابوویەوە؟

شێخەلئیسلامی: نە تەنیا هەر گەڕامەوە من ئەو دەمی لە بەشێک لە کوردستانی باكوور و پاشانیش زۆربەی لە شارەکانی تورکیای نزیکەی ساڵێک و سێ مانگ مامەوە. کاتی خۆی ساڵی ١٩٨٧ – ١٩٨٨. لەوانەیە بتوانی بزانی چ هەستێکم هەبوو چونکە یەکەم شوێنی کوردستان بوو بۆی دەگەڕامەوە. ئەمە زۆر گرینگ بوو ئەویش ئامەد بوو، دیاربەکر بوو پێتەختی باکوور و ئیتر بۆ خۆت دەبێ ئەو هەستانە هەموو بزانی کە لە پەنجەرەی تەیارەوە ئەو شاخانەم دەدی، یەکەم جار بوو کوردستانم دەدیتەوە، بە ڕاستی وەسف ناکرێ. و پێم وایە ئەو شێعرەش توانیبێتی بەیانی بکا بەڵام بەو هەر حاڵ. ئەوەندی کە لەوێ بووم دیار بوو کە هەر دنەی دەدام، هەر لەگەڵم بوو ئەو شێعرە ئیتر وا بوو دوایە نووسرا. جەنابیشت کە بۆت کردمە کورمانجی و ئەوە بە کورمانجیش لە کۆمەڵە شێعرە تازەکەم دا چاپ بووە.

قازی: ناوی چییە ئەو کۆمەڵە شێعرە؟

شێخەلئیسلامی:  ڕاسپاردە

قازی: دەی فەرموو

شێخەلئیسلامیپاشی بیست و پێنخ ساڵ
وام دەزانی ئەگەر بت بینمەوە
 پاشی بیست و پێنج ساڵ
هەر وەک ' پەشێو '
دار، بەرد، قوڕ چم بێتە ڕێ دەیلێسمەوە
وام دەزانی ئەگەر بت بینمەوە
 پاشی بیست و پێنج ساڵ
هەر وەک ' هێمن'
 بە  دیداری باوان، دێد و کاکان شاد دەبمەوە و
بێستانی کورد بە شەو دەڕنمەوە.
وام دەزانی ئەگە بت بینمەوە
 پاشی بیست و پێنج ساڵ
وەک ' جگەرخوێن '
  دەچمە سەر بەرزایی بورجی ' کەچک'
هاوار دەکەم وەکی نها دەزانم کینە ئەم
کە دیتمی  لە زمان کەوتم
هەر کەس بینیم  دۆستێکی گیانی بوو
باوان و کاک و دێدم بوو
دڵی دەدامەوە
خۆم خستە باوەشی گەرمت
هێدی هێدی تێیدا تلامەوە
بووم بە دار و بەرد و قوڕت
لە ڕێگە و بانت دا توامەوە
لە نزیک دیواری ' قەڵا '
 لێرە و لەوێ
بە بیستنی پەیڤی کوردی ژیامەوە
٥-ی مارس ٢٠١٢

قازی: باشە بەڕێز شیخەلئیسلامی وەک لە سەرەتاش دا باسمان کرد بەڕێزت لە ماوەی ٩ مانگی ڕابردوو ڕا تا ئێستا لە زانکۆی سۆران ی. ئەو ماوەیەی کە لە وێ بووی، لە باشووری کوردستان بووی، وا دیارە بە زوویش کارت لەوێ تەواو دەبێ دەگەڕێیەوە کانادا چاودێرییەکانت چ بوو لە سەر بارودۆخی پەروەردە و خوێندن و وەزعی زانکۆکان؟

شێخەلئیسلامی: ئیشی زۆر دەوێ بۆ ئەوە کە بە ڕاستی زانکۆکان، قوتابی، مامۆستا بە گشتی  پەروەردە بگاتە ئاستێکی باش. زانکۆی سۆران زانکۆیەکی زۆر گەنجە بە ئیمکاناتێکی زۆر کەمەوە دەستی پێ کردووە ئێستا بۆ وێنە فاکوڵتەکانی، دانیشکەدەکانی بڵاون  لە شار دا. هەر بینایەک هەر چۆن وەگیر کەوتووە و بڕێک خاوێن و باشە و جێیەک هەیە لەوێ جێی خۆیان کردووەتەوە، بەڵام بینا و ساختومانی تازە ئەوە خەریکە تەواو دەبێ کە بە شێوەیەکی زۆر پێشکەوتوو ئامادە کراوە و بەشێوەیەکی های تەک [ تێکنۆلۆژی بەرز]، زۆر جێی هەیە و پێم شتێکی زۆر مۆدێڕن ە. ئەوە هیواداریشن کە بە زوویی بتوانن بچنە ناوی. ئەمە بۆ خۆی باشە، یانی مەبەستم ئەوەیە ئەوە بڵێم هەوڵێکی زۆر دەدرێ، فکری زۆر نوێ هەیە، ئامانجی زۆر باش هەیە، خەڵکێکی باش لە زانکۆی سۆران کۆ بووەتەوە بەشێکی زۆری بە ئەزموونی دەرەوە هاتوونەوە گەڕاونەوە، یارمەتی دەدەن، کار دەکەن، ئیش دەکەن ماندوونەناسانە، بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی هەموو ئەو تەجروبە و ئەزموونە ناخۆشەی کە لە کوردستانی باشوور هەبووە لە کۆ ڕەوەوە بگرە هەتا شەڕی ناوخۆیی هەتا ئەو دواییانە یەعنی بە ڕاستی ئەوەندە من لەوێ موتابەعەم کردووە بۆ دەرکەوتووە تەقریبی حەوت هەشت ساڵە بە ڕاستی بڕێک هێور بووەتەوە، ئارام بووەتەوە بەڵام زۆر شت هەیە دەبێ بگۆڕدرێ بۆ وێنە سیستمی پەروەردە ئێستاش سیستمێکی زۆر کۆنی ڕێژیمی پێشوویە، سیستمێکە زۆر باوک سالارانەیە یان با بڵێین مامۆستا سالارانەیە، یا سینتر سالارانەیە. لە سێنترەوە تەمایەک دەگیرێ مامۆستا دەبێ ئەو مەنهەجە یان ئەو سەرچاوەی نۆی هاتووە بیڵێتەوە. قوتابی بە ڕاستی گرینگ نییە کە قوتابی فێر دەبێ یان فێر نابێ بەس ئەمە کتێبەکە تەواو بێ. تاقیکاری بۆ ئەوە ناکرێ بە داخەوە کە ئێمە لە ڕۆژئاوا دەیکەین. بۆ ئەوەی کە قوتابی فێر بێ. یانی تاقیکاری بیانوویەکی ترە بۆ فێر کردن نەک بۆ تەمبێ کردن، نەک بۆ سەرزەنیش کردن. بەداخەوە ئەوە هێشتا جێی نەگرتووە. بۆ وێنە ئەو شتانەی کە من بۆ خۆم پێی هەستیار بووم کە چوومەوە. ئەوەی کە قوتابی بۆ وێنە قوتابی ساڵی دوو و سێ و چوار کە ئێستا گەورەساڵن، بە خۆیان دا هاتوون و خەریکن دەبنە خاوەن بنەماڵە بەڵام  بۆ وێنە هەستێ تەختە بۆ مامۆستا پاک بکاتەوە. ئەوە شتی وا من بە حەیاتم لە کانادا شتی وام نەدیوە. زۆر شتی سەیر بۆم زۆر غەریب بوون ئەو شتانە. کە پێم ناخۆش بوو دەبینم چونکە ئەمن پێم وایە سیستمەکە هەمووی دە خزمەت قوتابی دا بێ بۆ ئەوەی کە قوتابی فێر بێ. بە ڕای من بۆ وێنە ئەوەی من لە کانادا دەیکەم لە ئیشی خۆم دا. قوتابی بۆ ئەوەیە کە هاووڵاتێکی بەرپرس بار بێ، لەوێ پەروەردە بکرێ بە داخەوە ئەمن ئەوە نابینم هێشتا قوتابی وەک ئەوەیە کە بە زۆر بیهێننەوە بە داخێکی زۆرەوە جاری وایە بۆ وێنە جەژنێک شتێک هەیە بەس ڕۆژێک دوو ڕۆژە، زانکۆ زۆر هەول دەدا کە پێیان بڵێ نابێ کەس بەجێ بێڵن بەڵام دەبینی لە نەکاو قوتابی دوو حەفتە نایەتەوە. یەعنی دژبەرییەکی سەیر هەیە، لەلایەنێک سیستمەکە هێشتا سیستمی قوتابی نییە، قوتابی نەکردووە بە چەقی خەمەکەی، بەڵام لە لایەنێکی تریشەوە، لەو لاشەوە قوتابی زۆر بە دەسەڵاتە. بۆ وێنە قوتابی لەوانەیە لە فڵان زانکۆ لە ناکاو دەبیسی  قوتابی فڵان زانکۆ لە کلاس وەدەر کەوتوون لە بەر ئەوە کە حەز لە مامۆستاکەیان ناکەن. قەت شتی وا لە ڕۆژئاوا ڕوو نادا. ئەوەلەن قوتابی قەت ئامادە نییە بێ حورمەتی وا بە مامۆستا بکا، پاشان ئەگەر بڕیارە مامۆستا خەلەلێکی تێدا هەبێ، هەڵەیەکی تێدا هەبێ ئەمە ئیشی زانکۆیە کە لەگەڵی بەرەوڕوو بێتەوە نە قوتابی. دەمەوێ بەوانە شتێک بڵێم ئەویش ئەوەیە هەستم پێ کردووە چ قوتابی چ خەڵکێکی زۆر بە مافەکانی خۆیان زانیوە بەڵام بە بەرپرسایەتی خۆیان نەزانیوە. بەداخەوە هاووڵاتێتی هەست دەکەم  وای لێ هاتووە واتاکەی بووەتە ئەوە کە بەس بپرسی مافی من چییە، بڕیار بوو چیم پێ بدرێ کوا لە کوێ یە بۆ پێم نادەن. لە باتی ئەوەی کە لە خۆی پرسێ ئەی ئەمن دەبێ چ بکەم؟ ئەمن دەبێ بۆ ئەو ووڵاتە چ بکەم؟  من دەبێ بۆ کۆمەڵگەکەم چ بکەم؟ من دەبێ بۆ ئەو شەقامە چ بکەم کە ڕۆژێ هەر ئاشغال و گاربێج و شتی خراپ فڕێ دەدەمە سەر جادەکان. ئایا ئەوە ئەرکی من نییە کە وا نەکەم؟ ئەو وزعە پێویستە بگۆڕدرێ.

قازی: ئەگەر ئەو پێویستییە دەبینی و ئەو پێویستییەت هەست پێ کردووە بە پێی چاوەدێرییەکانت دەبێ لە چی ڕا دەست پێ بکرێ یان کێ ئەو گۆڕانە بکا؟ هەر پەروەردە بۆخۆی نابێ بیکا کێ دەبێ بیکا؟ دەبێ دەسەڵاتدارانی سیاسی دەستپێشخەری بکەن؟ دەبێ کێ بیکا؟

شێخەلئیسلامی: بە ڕای من دەبێ لە دوو شوێنەوە بکرێ ، دەبێ لە پەروەردە، لە باغچەی منداڵانەوە دەست پێ بکرێ. ئەوە ئیشی ئەوانە بەڵام تا ڕادەیەکیش باغچەی منداڵان مامۆستای دەوێ. ئەو مامۆستایە لە کوێ پەروەردە بووە کە بتوانێ ئەوە بکا. ئێستا بۆ وێنە لە کوردستانی باشوور هێندێک مەنهەج و خوێندن و کریکلوم و  شێوەی دەرسی سویدیان بردووە، بەڵام کاتێک مامۆستاکە بۆ خۆی لەو سیستمە دا پەروەردە نەبووە ئەو چۆنی دەڵێتەوە لە کلاس؟ خو تۆ ئەگەر کتێبێکت هێنا چونکە ئی فڵان ووڵاتە سیستمەکەت نابێتە ئەوە. دەبێ کریکلومەکەت هەو بێ، بەرنامە دەرسییەکەت هەو بێ، خوێندنەوەکەیت هەو بێ، مامۆستاکەت هەو بێ، سیستمەکەت هەو بێ، دایکوبابەکەش هەو بێ . دەبێ هەموو ئاگادار کرێنەوە لەوە و بەشدار بن. کە وابوو یەکێک لە ناوەندەکانی تر کە دەتوانێ دەورێکی گرینگ بگێڕێ ئەو زانکۆیانەن کە مامۆستا پەروەردە دەکەن. ‌هێندێک لە زانکۆکان، زانکۆی سۆرانیش هەر وا فەرق ناکا، سەلاحەدینیش هەر وا، ئەوانی تریش فاکوڵتی پەروەردەیان هەیە. پەروەردەی بنەڕەتی بە تایبەت دەبێ لەوانە بەڕاستی مامۆستاکان وا پەروەردە بکرێن کە بتوانن ئەو مەنهەج و سەرچاوە و ئەو بەرنامە دەرسیانە کە نوێن بتوانن دەگەڵ قوتابی گفتوگۆی لە سەر بکەن و بتوانن بیخەنە قۆناغی  کردەوەوە. جا ئەوە هەر ئەوە ناگەیێنێ ، ئەگەر ئیزنت لە سەر بێ ئەوە مەسەلەی زمانیش دەگرێتەوە. بە داخەوە مەسەلەی زمان پێی ڕاناگەن و ئەوە ئیشی مامۆستاکانە کە بەڕاستی پێی ڕابگەن بەر لە هەموو شتیش  مامۆستاکان دەبێ فێر بکرێن کە چۆن بنووسن ، چۆن ڕێنووسەکەیان ڕەچاو بکەن، جیاوازی زمانی ئاخاوتن و زمانی نووسین بکەن کە بە داخەوە زۆر جار ناکرێ. زۆر مامۆستا هەیە هەر وا کە قسە دەکا هەر واش دەنووسێ کە لە زمانی دیکە دا شتی وا نییە زمانی نووسین جیاوازە لە زمانی قسە کردن. بزانن خاڵبەندی چییە؟ جێگای داخە کە ئەوە دەڵێم پێشم ناخۆشە دەیڵێم بەڵام دەیڵێم هێندێک جار ڕەخنە دەبێ بگیرێ بۆ ئەوەی کە بیسەر هەبێ. هەیە مامۆستایە بیست ساڵە مامۆستایە، هەیە تەنانەت مامۆستای زانکۆیە بەڵام جیاوازی فاریزە و خاڵ نازانێ فەرقەکانیان چییە.   

قازی: نەزانین بەو مەعنایە کە نازانێ لە کوێ بەکار دەهێندرێ مەبەستت ئەوەیە.

شێخەلئیسلامی: تەبعەن. تێکەڵیان دەکا. یان ئەوەی کە لەوانەیە بۆی گرینگ نەبێ.

قازی: ئێستا جەنابت باسی جیاوازی زمانی ئاخافتن و زمانی نووسینت کرد. دیارە لەو دواییانە دا کۆنفڕانسێک هەبوو کۆنفڕانسی دامەزرانی ڕێکخراوی ڕۆژنامەوانانی کورد لە ئوڕووپا لەوێدا ئاماژەیەکیشم کرد بەو قسەیەی تۆ چونکە ووتارێکی بەڕێزتم خوێندبووە کە جیاوازی دەخەیە نێو زمانی قسەکردن و زمانی نووسین. دیارە ئەمن لێرە دا ئەو پۆلیمیکە ناکەم چونکە من بۆ خۆم باوەڕم وا نییە ئەمن پێم وایە ئەو زمانەی کە ئینسان پێی دەنووسێ چونکە ئەویش لە خزمەت ئەوە دایە کە پەیامێک بە خەڵک بگەیێنێ. و ئەگەر سادەتر بنووسرێ و وا بنووسرێ کە خەڵک لێی تێ بگا ئەوە زیاتر دەتوانێ ئەو ئامانجەی لە بەر خۆی ڕۆناوە بی پێکێ. جەنابت پێت وایە لە چ بوارێک دا دەبێ ئەو خەتی لێک جیاکەرەوەیە هەبێ لە نێوان زمانی قسەکردن و زمانی نووسین؟

شێخەلئیسلامی: زمانی قسە کردن ئێمە کاتمان نییە بیری لێ بکەینەوە. ئێمە ئێستا ئەوە دانیشتووین بەیەکەوە قسە دەکەین ، ئۆتۆماتیکی، زۆر هەڵە دەکەم من پاش و پێش دەکەم . جاری وایە ڕستە تەواو ناکەم فکرێکی دیکەم بۆ دێ. بۆم کۆنتڕۆڵ نابێ شتێکی زۆر تەبیعی یە. زۆر جاران لەفزی فارسیم بۆ دێ، عەڕەبیم بۆ دی، ئینگلیزیم بۆ دێ. بۆ لەبەر ئەوەی دەرفەتم نییە پێی دا بێمەوە. نووسین لە ڕۆژی یەکەمەوە جیاوازی لەگەڵ قسەکردن ئەوە بووە کە دەرفەتی پێداچوونەوەت هەیە. خەڵک دەزانێ منیش دەزانم. زمانی نووسین هێزی زیاترە بۆ دەربڕینی فکری تەجریدی ، ئابستڕاکت. زمانی قسەکردن دەسەڵاتی کەمترە بۆ؟ لەبەر ئەوەی کە شتی فکری بنووسی ، شتی نەزری ، فکری ئابستڕاکت و تەجریدی دەبێ ماوەت هەبێ دابنیشی و پێیدا بێیەوە، پێیدا بچییەوە. زمانی نووسین بەردەنگت لێرە نییە. ئێستا جەنابت ئەگە شتێک تێ نەگەی دەتوانی ئەمن ڕابگری پێم دووپات کەیەوە. دە نووسین دا وا نییە ئەگەر ئێستا ئەمن شتێک بنووسم جەنابت حەفتێکی تر بیخوێنێتەوە نووسینەکەی من دەبێ ئەوەندە ڕوون و ئاشکرا و بێ گرێ بێ کە لێی تێ بگەی بە بێ ئەوەی کە من لەوێ بم. جیاوازییان یەکجار زۆرە ئەرکیشیان جیاوازە. پاشان لە شوێنێک کە فرە ڕاوێژی هەیە، فرە وێژەیی هەیە، فرە زمانی هەیە، فرە زاراوەیی هەیە زمانی نووسین ئەرکی دە هێندە دەبێ بۆ وەی کە یارمەتی بدا ئەوانەی لێکتر جیاوازن لێکتر تێ بگەن. ئێستا ئەگەر جەنابت بێی هەر بۆ دەوەری سۆران و ڕەواندز و باڵەکایەتی، باڵەکی دەبینی  باڵەکایەتی و باڵەکی و ڕەواندز هەمووی نزیکەی ٥ کیلۆمیتر لێکتری دوورن ئەوپەڕی دە کیلۆمیتر سنووریان لێک دەگەڕێتەوە کە چی هەموویان بە ڕاوێژی زۆر جیاواز قسە دەکەن. ئەگەر زمانی نووسین یارمەتی نەدا  کە ئەمانە لێکتر تێ بگەن ئەو دەم خەڵکی ناوچەیەکی زۆر بچووکیش لێکتر تێ ناگەن. لە بواری قسە کردنەوە قەیدێ ناکا تێ دەگەن یا تێ ناگەن، ئەوان لێک تێ دەگەن ئەگەر پێویستیان بێ. بەڵام بۆ بواری پەروەردە ، بۆ بواری دنیای تێکنۆلۆژی و عەسری ئێستا، بۆ دەوڵەتداری زمانی نووسین دەبێ ستاندارد بێ دەبێ جیا بکرێتەوە لە زمانی ئاخاوتن، دەبێ رێک و پێک بێ، دەبێ یەکدەست بێ. یەکدەستی زۆر زۆر گرینگە بە ڕاستی. ئێستا مەسەلەن لە باڵەکایەتی لەوێ ڕستەیەک هەیە زۆر جار بۆ ئەوەی کە نیشان بدەن ئەو سێ ناوچە کە لەیەک نزیکن چەندە جیاوازن بۆ وێنە لە باڵەکایەتی دەڵێ: ' هەڵاوێ هەڵاوێ سوورەگوڵان هەڵاوێ'، دە کیلۆمیتر دێیە ئەولای دێیە ڕەواندز دەڵێ: ' هەراوێ هەراوێ سوورە گوران هەراوێ '، دە کیلۆمیتر دەچییە ئەولای تر بۆ باڵەکی لای سۆران دەڵێ: ' هەیاوێ هەیاوێ، سوورە گویان هەیاوێ'. هەیە کە بە قوتابیەکانم گوتووە دەڵێ مامۆستا ئەو گوندەی ئێمە وا دەڵێ ڕاستە بەڵام گوندێکی دیمان لە پەنایە دەڵێ ' هەباوێ هەباوێ، سوورە گوبان هەباوێ'. یانی زمانێکی نووسینی یەکدەست نەبێ ئەم خەڵکە چۆن لە یەکتر تێ بگەن؟، چۆن پڕۆژەیەکی هاوبەشی نەتەوەییان هەبێ؟ چۆن بتوانن ئەدەبی هاوبەش بخولقێنن؟


قازی: لێرە دا مومکینە ئەو تەسەورە بێتە پێشێ کە وابوو دەبێ یەکێک لە شێوەزارەکان بکرێتە زمانی سەردەست. مەبەستت ئەوەیە؟

شێخەلئیسلامی: کراوە. ئێستا مەسەلەن هەر ئەوەی کە عەرزم کردی " هەڵاوێ هەڵاوێ ، سوورە گوڵان هەڵاوێ' ئی باڵەکایەتی بەشێکە لەو شێوەزارەی کە باڵادەست بووە. هەندێک دەڵێن لە سەر ڕاوێژی سولەیمانی دامەزراوە کە تا ڕادەیەکی زۆر ڕاستە چونکە لەوێ ئەدەبی کلاسیکی کوردیی ناوەڕاست بەشێکی زۆری لەوێوە سەرچاوەی گرتووە لە نالی و مەحوی یەوە بگرە هەتا دێتە شۆڕشەکانی کوردستانی باشوور و بەشێکی زۆری لە سەر بناغەی موکریانە، دیارە لەوانەیە بڵێی ئەوەی حاجی ئۆمەران و ئەوەش باڵەکایەتی نێوان هەر دووکیانە لە بەینی موکریان و سولەیمانی و شارەزوور و ئەوەیە. یانی ئەوە باڵادەستە ئێمە دەزانین وا بزانم ئەوە بووەتە زمانی ستانداردی کوردیی ناوەڕاست. بەڵام دەبێ ئیشی زیاتری بۆ بکرێ بۆ ئەوەی کە یەکدەستتر بکرێ. خەمێکی گەورەی من یەکدەست نەبوونە. ئەوەی کە ئێستا هەرکەسە بە ڕێنووسی خۆی دەنووسێ، هەرکەسە بە خاڵبەندی خۆی دەنووسێ. بۆ وێنە بزانە تەئسیری زارەکی چەندەیە لە سەر نووسین. زۆر سەرچاوەی کوردی کە چاو لێ دەکەی کە باسی خاڵبەندی دەکا دەڵێ کە پشوویەکی کورت دەدەی بۆر دادەنێی، کە پشوویەکی درێژ دەدەی خاڵ دادەنێی. لە هیچ نەتەوەیەک دا شتی وا نییە، تەعریفی وا. خەریکە تەعریفی زمانی نووسین دەکا بە پێوانەی زمانی زارەکی چونکە لە زمانی نووسین دا خۆ تۆ پشوو نادەی، ئەتۆ بە چاو دەخوێنییەوە خۆ بە دەنگ ناخوێنییەوە. یانی بە مەتیقی زمانی زارەکی خەریکە نووسینەکە دەنووسێ کە بە ڕای من نابێ وابێ.

قازی: زۆر باشە ئەتۆ لەوێ هێندێکیشت چاو گێڕاوە بە سەر تابڵۆ، و هێمای گشتی و نێوی دووکان و بازار و ئەو جێیانە دا. لەوێ چت دیوە لەوێش تێکەولێکەییت زۆر وەبەر چاو کەوتووە وا بزانم. وێنەت گرتوون وا بزانم.

شێخەلئیسلامی: زۆرە ، دوو سێ هەزار وێنەیە وا بزانم. ئەوە دەبێتە هەوێنی لێکۆڵینەوەیەک و ئەوە یەکێک لە تازەترین پڕۆژەکانمە. ئەوە لە زمانەوانی ئینگلیزی کاتی خۆی لە کانادا دەستی پێ کرد لە حەفتاکاندا کە فەڕانسەییەکان زۆر حەسساس بوون، هەستیار بوون سەبارەت بە تابڵۆ. ئیتر لەوێ چەند لێکۆڵینەوەی خەست کرا، ئەمە درێژەی هەبووە تا ئێستا بە دەیان و سەدان لێکۆڵینەوە کراوە. یەکێک لەوانەی زۆر باش کە لە ٢٠٠٦  چاپ بوو و ئێستاش زۆر تەئسیری هەیە ئێلانا شۆهامی لە ئیسرائیل کردی بۆ ئەوەی کە بزانێ عیبری و عەڕەبی و ئینگلیسی و ڕووسی و ئەو زمانانەی لەوێ زۆر باون کێ باڵادەستە، کێ قسە دەکا، کێ لە کوێ قسە دەکا، کێ لە کوێ باڵا دەستە، کێ لە بازار دەسەڵاتی بەدەستەوە؟ چونکە فکرەکەی ئەمەیە، تێۆرییەکەی ئەمەیە کە ئێمە بۆ ئەوەی کە بزانین زمانێ چییە پێوەندی لەگەڵ زمانەکانی دیکە چییە، زمانێک دەسەڵاتی چەندەیە، چەندە ژێر دەستە، چەندە  خەریکی توانەوەیە، چەندە خەریکە دەگۆڕدرێ بەرەو زمانێکی دی یا خۆ بەدەستەوە دەدا دەتوانین گوێ بدەینە خەڵک، لێکۆڵینەوە بکەین، دەتوانین چاو لە کتێب بکەین لێکۆڵینەوە بکەین،چاو لە ڕۆژنامە بکەین زۆر دەوڵەمەندە بۆ لێکۆڵینەوەی زمانی. بەڵام یەکێک لە گۆڕەپانەکانی دیکەش بریتی یە لە تابڵۆکانی شەقام و دوکان و شت. فکرەکەی ئەمەیە. کە لەوێ چاوم لێ کردووە لە باشوور گرفت زۆرە، ئەویش هەر دەگەڕێتەوە سەر نەبوونی ستانداردێکی یەکدەست و خوێندەوارییەکی لە خوارەوە. بە گشتی دەتوانم بڵێم خوێندەواری زۆر لە خوارەوەیە، خەڵک زۆر کەم دەخوێنێتەوە و زۆر زۆر کەمتریش دەنووسن. لەوانەیە یەکێک زۆر بە حورمەتەوە داوات لێ بکا لە سەر شتێک ڕای خۆت بنووسی ئیمەیلێکی دوو لاپەڕەیی بۆ بنووسی بەڵام هیچ پێت سەیر نەبێ ئەگەر تەلەفون بکرێ بڵێ فڵانکەس دیتوومە ئیمەیلێکت بۆ ناردووم ئەرێ باسی چییە؟ دوو لاپەڕەت بۆ نووسیوە بەڵام ئەوەندە زەحمەت بە خۆی نادا بیخوێنێتەوە بزانێ ئیمەیلەکەت چییە لێت دەپرسێ چت نووسیوە جا دوایە بۆ وەڵامەکەشی ئامادە نییە وەلامت بداتەوە هەر دەیهەوێ بە دوو ووشە یا بە تەلەفون قسەت دەگەڵ بکا. موشکیلە نییە قسەکردن خۆشە بەڵام ئێستا بێمە سەر تابڵۆکان ئەوانیش هەر ڕەنگدانەوەی نا یەکدەست بوونەیە بە تایبەت لە هەولێر ئێستا دەبینی کە عەڕەبی زۆر زاڵە، دەبینی کە تورکی زاڵە ئەوە هەموو نیشانەی ئەوەیە کە ژیانی عەڕەبی لەوێ هەیە، ژیانی تورکی لەوێ هەیە. کاسبی تورکی لەوێ هەیە، کاسبی عەڕەبی  لەوێ هەیە. و ئینگلیزیش ، ئینگلیزیش خەریکە زۆر زاڵ دەبێ. بەڵام زۆر سەیر نییە ئەگەر دوو شەقاو لە یەکتر جیاواز، دوو هەنگاو لە یەکتر جیاواز یەکێک دەبینی نووسیویەتی: ' بەرگ دوورین'، ئەویتر نووسیویەتی:' بەرگ دروون'. یانی ئەو جیاوازییەی کە دەڵێین لە شێوەزار و لە کتێب و لە زمانی نووسین دا هەیە لە تابڵۆکانیشدا دەیبینی و هیوادارم بتوانم بەو زووانە ئاکامی ئەو لێکۆڵینەوەیە بڵاو کەمەوە.

قازی: تکایە زۆر بە کورتی وەکوو ئاخر پرسیار هیچ پڕۆژەی کە ئێستا لەبەر دەستت دابێ و دوای گەڕانەوە بۆ کانادا بتەوێ ئەنجامی بدەی، یەکەم کاری کە دەیکەی چییە؟

شێخەلئیسلامی: یەکەم کاری کە دەیکەم دوو شتن، یەکیان ئەوەی ووتارێک دەبێ تەواوی بکەم لە سەر ناوی کوردی. کوردەکان ناوی بچووکیان چ داناوە علی یە، محەمەدە، یاشۆڕش ە، یا هێرش ە، یا ئەوێستایە و لە پەنجا ساڵی ڕابردوو دا ئەو ناوانە چۆن ئالوگۆڕیان  بەسەر دا هاتووە لەگەڵ خوێندکارێک لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ئەو کارە دەکەین هیوادارم بە زوویی تەواو بێ. پاشانیش لە سەر ئەو کێشەی زمانی فەرمی دەبێ پڕۆژەیەک تەواو بکەم. سێهەمیشیان تابڵۆکانە کە بەس سەبارەت بە کوردستانی باشوورە.

قازی: زۆر زۆر سپاس بۆ بەشداریتان لە بەرنامەی ڕاوێژ دا داوای سەرکەوتنت بۆ دەکەم. بینەرانی خۆشەویست بەم پێیە دەگەینە کۆتایی بەرنامەی ئەمجارەی ' ڕاوێژ' یش تاکوو ڕاوێژێکی دیکە لای ئێوەمان خۆش.

تێبینی: ئەو بەرنامەیە لە ئێوارەی یەکشەمە ٧-ی ژووییەی ٢٠١٣  بڵاو کراوەتەوە. بۆ دیتنی ویدێئۆی ئەم بەرنامەیە دەکرێ سەری لاپەرەی 'ڕاوێژ' بدەن لە تۆڕی کۆمەڵی یووتیوب دا.




Sunday, May 24, 2020

حزب آزادی کردستان و عزیزاللە خان زندی


توضیح : اینروزها رفیق دانشمندی کە در بارە تاریخ سیاسی ایران و منطقە کار می کند از من  در بارەی جریانی بنام  ' 'حزب آزادی کردستان  ' کە بنا بر مرامنامەش در سال ١٩٣٩ بە رهبری فردی بنام عزیز زندی تشکیل شدە است اطلاعاتی خواست . از آنجائیکە این رفیق بزبان کردی آشنا نیست  من مقالەی مستندی را کە ٢٢ سال پیش نوشتە بودم و در سال ٢٠٠٧ در وبنوشت روانگە بزبان کردی منتشر کردە بودم با حوصلەی کافی جهت استفادەی  وی بزبان فارسی برگرداندم کە اینک برای استفادە دیگر علاقمندان بە تاریخ سیاسی کردستان  در اینجا منتشر می کنم.  البتە بعداز نوشتن این مقالە اطلاعات جدیدی ،  هم دربارەی حزب آزادی کردستان و هم موسس آن بدست آمدە کە بزبان کردی در همین وبنوشت بە آن پرداختەام.  تصاویر عزیز زندی اولی مربوط بسال ١٩٢٦ است در صفحەی اول یکی از شمارەهای  "کردستان میشنری " زمانیکە در مهاباد با میسیونرهای لوتری همکاری میکردەاست چاپ شدە کە وی را با یکی از همسران و دوتن از فرزندانش نشان میدهد. تصویر دیگر وی را در سالهای بعد نشان میدهد و تصویر سوم پشت جلد کتابی است کە عزیز زندی از زبان انگلیسی بە کردی موکری برگرداندە و با دستخط خود نوشتە، کە از روی آن سال ١٩٤٥ در آمریکا چاپ شدە است.

حزب آزادی کردستان و عزیزاللە خان زندی
حسن قاضی
دربارەی مبارزات و فعالیتهای سیاسی در شرق کردستان در دوران سلطنت رضا شاە پهلوی  اطلاعات قابل دسترس  بریدە بریدە و پیچیدە هستند. در سالهای اخیر در بارەی جنبش سمکو چند مقالە و کتاب از موضع غیر دشمنانە بررسی شدە است.
یکی از فعالیتهائی کە در مورد آن بسیار کم می دانیم  تلاشی است بنام ' حزب آزادی کردستان " کە اینجا و آنجا بە اختصار بدان اشارە شدە است. خوشبختانە در سال ١٣٦٧ شمسی در تهران کتابی بنام " اسناد احزاب سیاسی ایران" ، از طرف سازمان اسناد ملی ایران – پژوهشکدەی اسناد بکوشش بهروز طیرانی  انتشار یافتە کە حاوی چند سند در بارەی حزب آزادی کردستان است. ویراستار کتاب هیچ نظر و تحلیلی در بارەی اسناد این حزب بعمل نیاوردە است. از روی یکی از اسناد مشخص می شود کە موءسس  و سخنگوی این حزب کسی بودە بنام 'عزیز زندی ' کە در مکریان بە عزیز آلمانی معروف بودە است. در بارەی زندەگی، شخصیت و سرگذشت  عزیز آلمانی در منابع کردی ، فارسی بعضی اشارات موجود است  کە در این مقالە باز می گوئیم.


دکتر امیر حسن پور  در مقالەای در مجلەی گزینگ  می نویسد : " میسیون انجمن اوانگلی لوتری شرق  کە برای سالهای طولانی در سابلاغ و منطەی مکریان فعالیت داشت  در آمریکا مطبوعات زیادی بزبان کردی و انگلیسی منتشر کرد، در میان آن کتابهای کردی کە من دیدەام یکی کتاب ارشاد المذنیین ( رهنمون گناهکاران)  است کە در سال ١٩٤٥  در ٢٤٨ صفحە منتشر شدەاست . مترجم این کتاب " عزیز زندیە معروف بە آلمانی " است کە در ٧ شوال ١٣٤٤ ( ١٩٢٦) ترجمە را بدستخط خود نوشتە و بیست سال بعد در آمریکا چاپ شدە است عزیز زندی اهل مهاباد بود و  نقش مهمی در آموزش زبان کردی بە میسیونرها و ترجمە ادبیات مذهبی آنها داشت "
مجلە تودە ارگان سازمان انقلابی حزب تودە ایران در شمارە ١٩ ( تیر ماە ١٣٤٩ ) می نویسد :  " در سالهای ١٩٣٩ – ١٩٤٢ سازمان کوچکی بنام  " حزب آزادی  کردستان : بە رهبری عزیز زندی بوجود آمد ، از این سازمان بجز اعلامیەای در ارتباط با آمدن ارتش سرخ بە شمال ایران ، کە در آن پیروزی بر فاشیزم را تبریک گفتە و خواهان حق تعیین سرنوشت برای خلق کرد است ، هیچ سند دیگری در دست نیست".
غنی بلوریان  در خاطراتش بطور مختصر بە فعالیتهای زندی اشارە می کند و می نویسد :  " عزیز زند مهاباد را ترک گفت  و بە تبریز رفت و آنجا مقیم شد، نامبردە همراە با چند تن از همفکران سیاسی خود شاخەی حزب تودە را در آذربایجان تاسیس  کرد رفقایش اسم سازمان را تغییر دادند و بە فرقە دموکرات آذربایجان پیوستند . آنگاە عزیز دیگر کاری برایش باقی نماند و رفت بە تهران . این جریان نشان می دهد کە غفور محمودیان و عزیز زند وابستە بە سیاستی بودەاند  کە هاشم اوف مامور شوروی بدنبال آن بودە است. ( آلە کوک، خاطرات غنی بلوریان ، صفحە ٥٥)
اردشیر اوانسیان یکی از شخصیتهای کمونیست ایران در دورە رضا شاە و یکی از موسسین حزب تودە ایران در خاطرات خود در بارەی دورە قبل از تشکیل فرقە دموکرات آذربایجان از سازمانی بنام سازمان زحمتکشان آذربایجان نام می برد و می نویسد : " رهبران این جریان آدمهای حقەباز و مکاری بودند و از نظر سیاسی بی سواد بودند کە هیچ هدفی بجز پر کردن جیبهایشان نداشتند . فرد شاخص و اولشان کسی بود بنام قلی اوف  کە معلوم نبود قبلا چکارە  بودە ، او چند ماشین باری داشت کە کاملا آشکار بود از طریق دزدی و مال اندوزی بدست آوردە بود. رهبر دیگرشان زند و اصالتا کرد بود و نزد فاشیستهای آلمانی کار کردە بود حتی جاسوس آلمانی ها هم بودە ... بهر حال فکر می کنم در اواسط سال ١٩٤٢ بود کە این سازمان از هم پاشید (خاطرات اردشیر اوانسیان).
تا آنجائیکە من می دانم  در منابع دیگر هم از عزیز زندی نام بردە شدە است . دکتر جمال نبز در مقدمە گرد آوری  ٦ شمارەی مجلە " نیشتمان " مقداری اطلاعات غلط در بارەی زندی ارائە می کند، بدون اشارە بە ماخذ ازجملە  اینکە وی اهل کرماشان بودە و دارای درجەی دکترا بودە از اروپا. من بموقع در نامەای بە دکتر نبز مغلوط بودن این فاکت ها و چند نکتەی دیگر نادرست را در نوشتە شان توضیح دادم ( نگاە کن بە پیوست ٤) . همچنین کنسول  بریتانیا  نیز در تبریز  در گزارشاتی کە در ماەهای مارس ، آوریل و مە ی ١٩٤٢ برای سفیرکبیر بریتانیا در تهران فرستادە در چند جا از عزیز زندی سخن میگوید ( نگاە کن بە پیوست های ١، ٢ و٣ )
در نوشتەای دستخط  آمدە است : " عزیز زندی پادو و وردست دکتر شالک بود ( دکتر شالک آلمانی چند سالی در میسیون لوتری  در مهاباد کار کردە است ) ، از آنجائیکە مردم این کار او را شایستە نمی دانستند این بیت شعر را برایش  درست کردە بودند" عەزیز ئەلمانی توخمی شەیتانی / بۆ پەنجا تمەنی بۆ بە هەرمەنی "  عزیز آلمانی تخم شیطان ، بخاطر پنجاە تومان ارمنی شدە است . در همان دستخط آمدە است: " دکتر شالک زندی را با خود بە آلمان برد ، وی نزدیک بە یک سا ل در آنجا بود ، نکتەی جای تعجب این بود کە وی ادعا می کرد در این مدت کوتاە هم دکترای حقوق گرفتە و هم با استالین و هیتلر در بارەی سیاست  بگفتگو پرداختە است. خیلی وقتها این داستانها را تکرار می کرد.
یک ارمغان  عجیبترش از این سفر آڵمان این بود  کە  قبل از سفر همراە دکتر شالک عنوان عزیز اللە خان را بە خود داد و پس از بازگشت خود را  دکتر زندی نامید، خدا بیامرز عزیز زندی سواد کمی داشت  و بر سر در خانەاش  در خیابان  سلسبیل تهران تابلوی بزرگی  آویختە بود  کە در آن نوشتە شدە بود : " دکتر عزیز زندی وکیل مبرز  دادگستری"
در نوشتەی دستخط دیگری  همرا با تعریف فراوان از عزیز آلمانی این چند فاکت را می خوانیم: " عزیز زندی  در سال ١٢٧٧ شمسی در روستای  " قالو زندان " بدنیا آمد ، در سال ١٢٩٥ یعنی در سن ١٨ سالگی خانەاشان را بە مهاباد منتقل کردند  و  وی در آنجا بە پینەدوزی  اشتغال داشت ، نامبردە در ٢٠ تیرماە ١٣٢٦  بە تهران رفت در آنجا اقامت کرد و در٢٤ تیرماە ١٣٥١ در تهران در ٧٤سالگی درگذشت و در گورستان بهشت زهرا قطعە ٣ ، ردیف  ١١٩ دفن شدە است،
در اسناد " سازمان اسناد ملی ایران  " کە در ابتدای این مطلب بە آن  اشارە شد عنوان حزب آزادی کرستان بە دوشکل ذکر شدەاست:  " حزب آزادی کردستان "  و " حزب آزادیخواهان کردستان " اما با کمی دقت و مقایسەی دادەها مشخص می شود  کە هر دو یکی هستبد و بدلیل عدم دقت کافی این عنوان بدو شکل آمدە است.
پیوست ها
سند شمارە ١
نامەی وزیر جنگ ابراهیم زند بە نخست وزیر
تاریخ ٢٢ بهمن ١٣٢٠ ( ٩ فوریە ١٩٤٢)
جناب  آقای نخست وزیر
گزارش لشکر چهارم کردستان حاکی است در این اواخر حزب آزادی کرد در مهاباد تشکیل شدە  و مرامنامەی حزب نامبردە بە زبانهای کردی ، ارمنی ، آسوری  نوشتە شدە اما طبق تحقیقاتی کە در این موصوع انجام گرفتە موسس آن شخصی فرومایە است و پیشینەی بدی در میان اکراد دارد و تابحال از کارهای خود هیچ نتیجەی مثبتی نگرفتە است. تنها در مهاباد چند عنصر را دور خود جمع کردە کە بطور کلی آدمهای بیکارەای هستند و مشغول پروپاگاند و تبلیغات در میان مردم هستند. از آنجائیکە این موصوع تا اندازەای اهمیت دارد و فعلا ارتش در مهاباد فاقد پادگان است  و ممکن است این اعمال کم کم ذهن افراد سادەلوح را بخود جلب کند  و موجب اختلال بشود و برای کشور مشکل ایجاد نماید مقتضی است دستور فرمائید  بە هرشیوەی ممکن از کارهای این حزب جلوگیری شود . گزارش این موضوع بشرف عرض اعلیحضرت همایون شاهنشاە رسید امر ملوکانە این است باید جلو اعمال این شخض گرفتە شود . در ضمن رونوشت ترجمە مرامنامە حزب نامبردە از طرف لشکر نامبردە دریافت و بە پیوست برای اطلاع ارسال می گردد.
وزیر جنگ – ابراهیم زند

سند شمارە ٢   مرامنامە حزب آزادی کردستان
وزارت جنگ – ترجمە مرامنامە حزب آزادی کردستان از زبان کرد بە زبان فارسی
بسم اللە ارحمن و الرحیم
آرم حزب : سە گل گندم ، دو خنجر بهم آویختە، سە ماە و یک ستارە ،
خدای متعال
١٩٤٢ – مرامنانە
بسم اللە الرحمن الرحیم
عاقلانە نیست  هر حزب سیاسی را  کە در دنیا ایجاد می نمایند نخست خط مشی خود ، هدف و مرام خود را  بە  جامعەای کە آن حزب در آن بوجود آمدە نشان ندهند. (١) زیرا در تشکیلات فرقە یا حزب بطور قاطعانە همەی منافع اجتماعی و بتمام معنی مسئلەی نژادی ، عرقیت و مذهبی و غیرە در نظر گرفتە خواهد شد. بعداز آن هیئتی سیاسی ایجاد خواهند کرد و این هیئت سرنوشت ملت را از هر روی در اختیار می گیرد . هر اندازە کە موسس حزب یا فرقە توانائی و دانش و فکرش وسیعتر باشد و تاریخ عادات و معنویات و بویژە دوران مدنیت و عصر ترقی و فرو نشست  این ملت را در نظر داشتەباشد  زودتر بە راە رهائی ملت و شاهراە هدف می رسد. طبیعی است کە حزب و کارمندان احزاب  در صحنەی جانبازی ملت نقش آفرین سیاسی هستند و بلکە موسس حزب ضامن حیات ملی است و هر اندازە پایەی سیاسی را بهتر پی ریزی کند بە خوشبختی ملت می انجامد و در واقع موسس حزب بە شجاع دنیا و نابغەی زمان تبدیل خواهد شد.
قبل از این ها هر فرقە یا حزبی باید دارای مسلک و مرام ویژەی خود باشد  کە بر پایەی این مرام و مسلک بتواند بە راهنما و رهبر ملت خود تبدیل شود.
ما قبلا گفتیم کە جنبەی تاریخی و نژادی و ملی و سیاسی موسس حزب  بسیار زیاد باشد تا اینکە از نژاد ... (٢) بتواند جنبەی اصلی ریشە خود را دنبال کند  در این حالت آشکار است کە تاریخ نژادی و سیاسی ملت کرد از بیشتر نقاط دنیا بسیار بیشتر و دشوارتر است.
زیرا طوائف بسیاری از نژاد ماد بر افتادەاند و در هر قسمت آسیا پخش شداەند و جدائی زبان و عادت در میانشان  پیدا شدە  و بویژە ملت ارمن  ١٩ سدە قبل از این از عادات دینی رو برتافتند   و ظالمان بی وجدان نیز بطور مستمر این برادران را کە از ریشەای کهن بد بوجود آمدە بودند قربانی مطامع و خواستەهای کریە خود کردند . افزون بر  این خاک کردستان را بە چند بخش تقسیم کردند و همە چیز را غارت نمودند . حتی این ملت رشید و کهن و دارای تمدن پیوند ملی خود را با دیگر برادرانش از دست داد و تا بیست سال قبل از این اکثر ملت ما را کە کردهای شامات سوریە  و کردهای ارمن ، روم، قارص ، بایزید ، حاوە ! و عراق را بجان برادران خودشان انداختند . چە رسد بە طائفەی ارمنی و ترکهای جدا نژاد کە آنها همگی  از ریشەی درست ماد هستند و بهیچوجە آریائی نیستند. از این جهت تشکیلات حزب کردستان از ملتهای دیگر بمراتب دشواری بیشتری داشت . موسس حزب آزادی کردستان عزیز اللە زندی  بعد از کسب کامل تحصیلات تمام مناطق و ملتهای هم نژاد را بچشم خود دید و در جهت آمیزش و ایجاد حزب بە همەی آحاد ملت سر زد و بە بیشتر خاک اروپا سر کشید  و در مدت ٢ سال در راە مرام حزب آزادی کردستان زحمت کشید. بعداز کسب تجارب فوق العادە در تاریخ ١٩٢٩ توانست حزب آزادی کردستان را ایجاد نماید. در مقابل دیکتاتوری علیرغم زندان و هزینەهای بسیار قیام کرد و بە تبلیغ آزادی  مشغول شد بدون تبعیض در میان کرد و ارمنی و آسوری و ترک (٣)  و بر پایەی مسلک خود مرامنامە را پس از پسند افراد دانا و کهنە سالان آزادی فرمولە نمود و این مرامنامە بە چند زبان ارمنی ، کردی، ترکی[ آذربایجانی، ح.ق] و غیرە منتشر شدە است تا ملت و برادران هم نژاد و آزادیخواهم از ان بهرە ببرند  و تشکیلات اجتماعی خود را  بر پایەی آزادی عمومی و فردی بنیان نهند.
مرامنامە
١-توافق و اتحاد عمومی بدون جدای و فرق در میان کرد و ارمنی و ترک و آسوری  کە در سرتاسر کردستان سابق ساکن هستند.
٢-توسعە و پیوند مادی و معنوی برادران کردستان بدون در نظر گرفتن جدائی زبان و لباس و مذهب و مرزهای کردستان و لرستان قدیم بحالت اولیەی خود
٣-تحویل و بازگرداندن آن مهاجرینی کە در سالهای قدیم بە فرمان امپراطوری عثمانی تبعید شدەاند بە بلغارستان و آلبانی و یوگوسلاوی و لیبی
٤-بازگرداندن آن جماعت نیز  کە در ایران در زمان شاە عباس تا روز سقوط پهلوت بە ولایات دور دست فرستادە شدەاند.
٥-توسعە و ترویج زبان کردی و ارمنی و ترکی [ آذربایجانی] و ایجاد مدارس در همەی شهرها و روستاها بزبان کردی و ارمنی
٦-ترجمە و پخش کتابهای خارجی کە کمک می کنند بە روح آزادی ، تقویت آزادی عمومی و فردی و اجتمای تا آخرین نفس.
٧-توسعە و تقویت جلسات حزب آزادی یا فرقە در تمام شهرها و روستاهای دیگر از طریق سخنرانی و بیانیە و نشریە و روزنامە
٨-القاء و تعلیم  علم اقتصادی و زندگانی آبرومندانە بە ملت بدون جدائی در بین کرد و ارمنی و ترک و آسوری و حفظ کرامت اجتماعی و ملی بە تمام معنی/
٩-تسلیح و آماد سازی وسایل دفاعی کردستان و منارزە سخت در برابر دیکتاتوری فاشیستی.
١٠-آمادە کردن تک تک ملت در جبهەی فاشیست ( باید منظور ضد فاشیست باشد) و تجدید حیات عظمت تاریخی ملت کرد و ارمنی و نژاد ماد
١١-حفظ امنیت و آرامش و ایجاد دوستی و برادری و رفع نگرانی و نا امنی در تمام مملکت بدون در نظر گرفتن جدائی  زبان، عادات و مذهب
١٢-ایجاد مجلس و انجمن رنجبران و کارگران در همەی ویلایات و محالات بمنظور آزادی و دفاع در مقابل دیکتاتوری و جبران کارهای بد گذشتە.
١٣-حفظ و نگهداری آثار و عادات ملی و تاریخی کرد و کردستان و برادران دیگر و بویژە آبادانی دوبارەی مملکت.
١٤-استحکام  رابطە و درستی و احترام ملی و اجتماعی با دمکراسی ها بشرطی کە آنها نیز حق و آزادی برای ما قائل شوند.
١٥-تبلیغ و آموزش مرام دمکراسی و آزادی مطلق بر پایەی اصول جمهوریت بە همەی مردم کردستان .
١٦-ایجاد همبستگی و متحد کردن همەی رنجبران و فلاحین  و کارگران مالکان و ثروتمندان بمنظور همیاری و توسعە بخشیدن بە کشاورزی و ازدیاد محصولات کشاورزی  و دارایئ و نظامنامەی آن نیز بدست مسئولین ذیصلاح برسد.
١٧-از بین بردن بیکاری و نداری و آشفتگی در میان همەی ملت و تامین احتیاجات ملی مهمترین هدف ما است .
١٨-کمک مالی بە همەی روستاهائی کە مالکانشان ناتوان هستند  و رعایاشان ندار هستند و نمی توانند از نعماتیکە خدا بە خاک آنها دادە بهرە ببرند.
١٩-فروش محصول و دسترنج  دهقانان بە قیمت گران و پیدا کردن وسیلەی ارزان برای خرید احتیاجاتشان برای اینکە بتوانند پیشرفت نمایند .
٢٠-لغو همەی امتیازات و قوانین دیکتاتوری و استبدادی و ایجاد شرکتهای تعاونی برای ایبکە دهقانان و فلاحین بە تمامی آسودە باشند.
٢١-صدور محصولات کشت و کار زمینی و صنعتی و طبیعی رنجبران بدون گومرک و تعرفە بە خاک  دولتهای دمکراسی و آزادی صدور و فروش
٢٢-بدست آوردن امتیاز خارجی بری ایجاد فابریک و ساختن تراکتور و  دیگر نیازمندیهای صنعتی
٢٣-آزادی فرهنگی و ادبی و قلمی و زبانی همەی ملتهای کوچک و احترام بە ملیت آنها
٢٤-همەی قوانین  مملکت از اصول شریعت اسلام بهرەمی گیرند و تشویق عادات و قوانین ملتهای دیگر در  مواردی کە با قانون اسلامی مغایرت ندارند.
٢٥-ایجاد و تاسیس مدارس پزشکی و کشاورزی و حقوقی و تاریخی ڕایگان در همەی مملکت و ایجاد مدارس عالی در اکثر شهرها برای ملت بدون جدائی در میان نادار و دارا و کرد و غیر کرد
٢٦-برای توسعە بخشیدن بە تجارت  و پیشرفت پایەی معیشت ملت  استخراج معادن و ایجاد راە آهن  و جادەهای شوسە و برقراری پیوند در میان همەی ملت  و رفت و آمد  تجاری و اقتصادی .
٢٧-ایجاد و تاسیس  فراوان کلوب و تآتر و سینما بمنظور تربیت و پرورش جنبەی سیاسی و اجتماعی و مدنی ملت.
٢٨-انتشار همەگونە روزنامە و مجلات آزادی و ملی و اجتماعی و کشاورزی و اقتصادی و  تجارتی

سند  شمارە ٤
جانشین وزارت جنگ بە  نخست وزیر
٢٦ شهریور ١٣٢١  [ ١٧ سپتامبر ١٩٤٢ ]
جناب آقی نخست وزیر
راجع بە تشکیل حزب آزادیخواهان در مهاباد و افکار و نیات این حزب از سیف اللە نانوا زادە دانش آموز دبیرستان نظام تهران کە بمرخصی بە مهاباد رفتە گزارش جالب توجهی رسیدە است کە رونوشت آن بە انضمام  کپیە نقشە برای استحضار خاطر عالی بە پیوست تقدیم میگردد در اینباب بە فرماندە سپاە غرب نیز دستور لازم  دادە شدە است کە مراتب را تحقیق و نتیجە را گزارش دهد
امضاء   معاوان وزارت جنگ

سند شمارە ٥
رونوشت گزارش دانش اموز دبیرستان نظام تهران سیف اللە نانوا زادە
محرمانە  مستقیم استدعا حفظ امضاء
ریاست  محترم وزارت جنگ  تهران
محترما بعرض میرساند  فدوی سیف اللە نانوا زادە دانش اموز دبیرستان نظام تهران کە مدت یکماە جهت مرخضی  بولایت خود شهرستان مهاباد عازم ولی این مدت مرخصی در مهاباد کشفیات در بارە حزب آزادیخواهان بعمل آمدە نظرباینکە فدوی همیشە میهن پرست و خیر خواە دولت ایران بودە  و نیز در شاهراە ترقی و تمدن امروزی چیزی دیگر نیست و عقاید سیاسی و دینی و اقتصادی و اجتماعی و فلسفی و اخلاقی و امثال آنها همە بوسیلە میهن پرستی است و نمیخواهم کسی بر علیە دولت  اقدام بکارهای حزبی نمایند از برای آگاە نمودن  از وضعیت گزارش فوق بعرض میرساند اینکە نقشە چاپی بنام نقشە حزب آزادیخواهان کورد کە بر علیە دولت قیام نمودەاند  نقشە مزبور را بدست آوردەام و همین را از آن نقشە چاپی برداشتەام و تقدیم خدمت مبارک میگردد  اولا عدە نفرات آزادیخواهان کە فدوی بطور کنجکاوی خود کوشش نمودەام خیلی زیاد است بطور واضح کە در اوائل اسفند ماە سال ٢٠ تآتر راجع بە وضعیت امنیە  ارتش و تآتر صلاح الدین ایوبی کورد و شعارهای  کوردی و کارهای دیگر  کە بەواسطەی زیادی آن احتیاج بشرح و بیان ندارد ولی ضمن  گذارشات[!] عین حقیقت بودە و ممکن است وزارت جنگ در بارە این موضوع تحقیقات نماید تاحال پارە از اشخاص  راجع بوضعیت شهر مهاباد و آزادیخواهان بمرکز گزارش نمودەاند  از طرف دیگر این عدە مزبور کتابخانە تاسیس نمودەاند کە بزبان کردی بنام ( کتابخانە ژیان ملی )  این نام یعنی زندە شدن ملت کورد و حالیە تمام عشایر و آزادیخواهان شهر مهاباد کلیە دارای تفنگ برنو ؟ [ علامت سوال در متن]  تفنگهای مختلف و طپانچە و خنجر و شمشیر میباشند  و حتی مامورین غیر بومی را اذیت و هر شب منزل آنها را غارت مینمایند چون بواسطە کارهای ضروری کە دارم  نمیتوانم خود را بمرکز رسانم و خود آنها میدانستند کە فدوی بە مرکز گزارش خواهم نمود  اینها هم تا حال نگذاشتەاند کسی از این قضیە  حزبی آزادیخواهان آگاە باشند  خیال دارند فدوی را از بین ببرند تا کار آنها آشکار نگردد و سر ایشان همینطور پنهان باشد این است بمقام جسارت بر آمدە استدعا عاجزانە مینمایم اولا رسیدگی بکار آنها تا باعث انحلال کشور و از بین رفتن اموال دولت نشود.
در ثانی مراتب فوق را هم کە بعرض رساندم از روی خیرخواهی میهن پرستان است و حالا هم کاری نمائید  کە فدوی در حین جوانی بدبخت و بدست حزب آزادیخواهان و  اشرار ولایات کشتە نشوم و فردا کە یک صدمە بە بندە وارد آوردند البتە چون دولت بمنزلە پدر است باید خون فدوی  را از این آقایان بخواهد. آقایان کە بر علیە دولت ایران تاسیس حزب آزادیخواە نمودەاند  بقرا ذیل است .
(١)آقای توحیدی رئیس حسابداری اقتصادی مهاباد (٢) آقای ملا قادر مدرسی  کفیل رئیس  معین اقتصادی مهاباد (٣) آقای رئیس کارگزینی اقتصادی مهاباد  امامی  (٤) حسین زرگری کسی است کە چندین مرتبە بشیراز و غیرە تبعید  و بنای حزب را هم در کشور ایران گذاشتە است ( ٥) آقای محمد نانوا زادە کفیل رئیس کارگزینی دارائی مالی مهاباد کە مدیر  کتابخانە ژیان ملی است (٦) آقای اصحابی معلم دبستان دولتی مهاباد (٧)آقای علی محمودی مدیر دبستان دولتی سعادت (٨) آقای ذبیحی کە یکی از اشرار  مهاباد است  (٩) آقای سعید  داودی  کارمند ادارە دادگستری  مهاباد ( ١٠) آقای محمدامین اسمعیل زادە کارمند ادارەء دارائی مالی . از طرف دیگر چون فدوی نقشە را بدست آوردەام  میگویند مبلغی در میان نقشە بودە یا مبلغ را بدە یا اگر نمیدهی  نقشە را تحویل نما کە ما دست بردار شویم . آیا معلوم است این تهمت است یا نە امر امر مبارک است.
محل امضاء

سند شمارە ٥
رونوشت گزارش شهربانی مهاباد
شمارە ١٣٩
تاریخ ٢ / ٨ / ١٣٢١   [  ٢٤ اکتبر ١٩٤٢ ]
فرمانداری شهرستان مهاباد
عطف بمرقومە شمارە  ١٩٧٨ /  ٢٦ / ٧ / ٢١   معروض میدارد بطوریکە بازجوئی شدە بعد از انقلاب شهریور ماە  ١٣٢٠ اهالی محل برای حفظ خود  دستەهای از طوائف در شهر و خارج مهاباد تشکیل گردید و سپس متدرجا اغلب متفرق  دو دستە فعلا از اهالی مهاباد باقی است و اهالی شهر و خارج همە مسلح و دارای اسلحە گرم و  سرد و طپانچە و خنجر است ولی تشکیل حزب بنام آزادیخواە  و فعالیتهائی راجع بە ژاندارم ارتش و صلاح الدین ایوبی از تاریخ تاسیس شهربانی دیدە نشدە  کە  گزارش دادە شود و کتابخانە هم بنام ژیان ملی فعلا در مهاباد هست و دارای مختصر کتابهای قدیمە و  جدید است کە متعلق  بە عبداللە فیض میباشد کە تا حال تبلیغات مضرە بر علیە دولت دیدە نشدە و نامبردە طرف اعتماد اشخاص  نیست کە اهالی دور  او جمع و بە تبلیغات او فریفتە شوند -
رئیس شهربانی مهاباد رسد بان یکم قادری
رونوشت برابر است
امضاء

سند شمارە ٦

بە استانداری  استان چهارم
رونوشت  گزارش فرماندار مهاباد
شمارە ٢٠٩٦
تاریخ ٣ / ٨ / ١٣٢١ [ ٢٥ اکتبر  ١٩٤٢ ]
 استانداری استان چهارم     نامە شمارە ١٤٩ متضمن دستخط محرمانە شمارە ١٤٢٩٠ صادرە از مقام عالی نخست وزیری زیارت در نتیجە تحقیقات آنچە از گزارش تقدیمی بمقام عالی نخست وزیری مسلم میباشد همانا مسلح بودن اهالی شهر مهاباد از بزرگ و کوچک بخصوص خنجر را کە یکی از دلایل اطاعت بمقررات مذهب میدانند ولی باقی دیگر اگر هم چیزهائی بودە بعد از شهریور ماە ٢٠ تا آخر سال جریان داشتە مثلا نمایش از طرف محصلین دادە شدە چون در آنموقع عشایر هم  در شهر بودند از اقدامات صلاح الدین ایوبی در مجازات دزدها  اسمی بردە شدە کە در حقیقت نمایش اخلاقی بودە از تشکیل حزب آزادیخواە کە مسلک آنها بر علیە  دولت و ارتش و ژاندارم باشد هرگز سراغ نمیدهند اگر یک دستجاتی هم تشکیل شدە و مسلک آنها را مخالف با شئون دولت  دیدەاند فورا از طرف جناب قاضی محمد و جناب صدر قاضی برادر کوچک ایشان جلوگیری و حتی صدر قاضی در یک موقع بعضی ها را کتک هم زدە است. بندە دارم ایمان پیدا میکنم کە قاضی محمد و صدر قاضی از جملە دولتخواهان صمیمی هستند با وجود ایشان در مهاباد هیچ حزب و مسلک مخالف ارتش و ژاندارم  تشکیل نشدە و کسی جرئت بابراز چنین حس مخالف نخواهد داشت   کتابخانە ژیان  نیز جدیدا تاسیس و از فرهنگ تقاضای تشکیل قرائت خانە نمودەاند هنوز اجازە تاسیس دادە نشدە کتابخانە نیز خیلی مختصر و مدیر آن شایستە چنین مقامی نبودە شهربانی نیز سوء ظنی از او ندارد  رونوشت گزارش شمارە ١٣٩ شهربانی نیز  برای مزید اطلاع بضمیمە تقدیم و این  دو ماە را کە بندە بافتخار فرمانداری این حوزە وارد شدەام با کمک معنوی آقای رئیس شهربانی کە شخصی مصلح و با کفایت و آشنا بسیاست است دارم روحا اهالی و عشایر مهاباد را و بصمیمیت  در دولتخواهی و خدمت بمیهن هدایت و از توجهات مقامات عالیە  امیدوارم موفقیت هم بدست آید  کتابخانە ژیان ملی بیش از چهل پنجاە روز نیست کە باز شدە در  حالیکە فدوی دو ماە است در مهاباد هستم با بودن بندە در اینجا چگونە ممکن بود چنین تظاهراتی بشود بندە مسبوق نبودە  و جلوگیری نکنم و یا بعرض نرسانم
فرماندار شهرستان مهاباد    سریع القلم

سند شمارە ٧
وزارت جنگ
نامە وزیر جنگ بە بخست وزیر
تاریخ  ٦ / ١١ /  ١٣٢١  [ ٢٦ ژانویە ١٩٤٣ ]
جناب آقای نخست وزیر
محترما عطف بە نامە شمارە ( ٢٥٠١٨  - ١٤ / ١ / ١٣٢١  [ ٥ دسامبر ١٩٤٢ ] راجع بە گزارش سیف اللە نانوا زادە نام در خصوص  تشکیل حزب آزادیخواهان در مهاباد سپاە باختر نیز باستناد گزارش  فرماندە تیپ ١١ سقز  اشعار داشتە کە کمیتە مزبور در مهاباد تشکیل یافتە  و مقصود از آن نیز جلوگیری از تجاوزات اشرار بودە است  کە چنانچە مورد حملە غارتگران قرار گرفتند از خود دفاع نمایند  ولی چون گزارش دهندە سیف اللە نانوا زادە  با محمد نانوا زادە دشمنی سخت خانوادگی داشتە اند کە غالبا بە نزاع منجر میشدە است تشکیل کمیتە را بنام کمیتە اتحاد اکراد گزارش دادە است  ج
وزیر جنگ
امضاء
*******
این اسناد چند جنبەی ناروشن دوران بعد از شهریور ٢٠  [ اوت ١٩٤١ ] را برای ما روشن می کنند.  آنچە کە از  مرامنامەی  حزب آزادی کردستان بر میآید ، در آن عزیز زندی می گوید این حزب  را در ساڵ ١٩٢٩  ایجاد کردە ، قطعا این تاریخ غلط  چاپی است بدلیل عدم توجە مولف کتاب طیرانی ، اما چنانکە از خود سند بر می آید  مرامنامە سە سال بعد یعنی در سال ١٩٤٢ پخش شدە است.
محتوی این مرامنامە علیرغم مواضع متناقض در آن در برخی موارد جالب است ،: بطور مثال ضرورت اتحاد اتنیسیتی های جداگانەی مقیم کردستان  در راە هدف مشترک ( مادە ١ ) ضرورت توسعە و ترویج سواد آموزی (مواد ٥ و ٦ ) ، باور بە نظام حکومت جمهوری ( مادە ١٥ ) و غیرە،
مسالەی ایجاد   ' حزب زحمتکشان آذربایجان '   با شرکت عزیز زندی  کە از طرف آوانسیان و بلوریان  بە آن اشارە شدە است ( دومی میگوید شاخەی حزب تودە ایران در آذربایجان )  چنین بنظر می رسد بعداز ترک مهاباد از طرف عزیز زندی و اقامتش در تبریز باشد، هیچ سند قابل اطمینانی در دست نیست کە ثابت کند  در کار و فعالیتهای  " جمعیت حیات کردستان  " ( ژ. ک)  شرکت کردە باشد ، اما عضویت محمد نانوا زادە  هم در حزب آزادی کردستان و هم در جمعیت حیات کردستان ( ژ.ک) کاملا مستند است ، روزنامە کردستان ( ارگان افکار حزب دمکرات کردستان ) در شمارە ٦٩ خود  ٣٠ تیر ١٣٢٥ [ ٢١ ژوئیە ١٩٤٦ ] راجع بە کارنامە سیاسی  محمد نانوا زادە چنین می نویسد : " نانوا زادە در سال ١٣٢٠   [١٩٤١]  بعضویت حزب آزادیخواه کردستان در آمد و سوگند یاد کرد  برای رهائی کرد و آزادی کردستان از ظلم و زور از هیچ حادثەای روی بر نتابد . "
سیف اللە نانوازادە برادر کوچکتر شهید محمد نانوازادە بودە و با استناد د بە یکی از اسناد  روشن می شود وی بخاطر دعوای خانوادگی و اختلاف با برادر بزرگش ، برای انتقام گیری دست بە این راپورت نویسی زدە. نامبردە در سالهای پس از فروپاشی جمهوری بدون هیچ نوع فعالیت سیاسی و تنها بخاطر دریافت یک کتاب بزبان فراسوی در بارە مسائل کردستان دو سال زندانی شد.
از اسناد پیداست همزمان با سقوط و استعفای رضا شاە تمایل بە کتابخوانی و سوادآموزی در حال گسترش بودە، و کتابخانەء ژیان ملی ایجاد شدە است. آیا رابطەای بین ایجاد این کتابخانە و ایجاد جمعیت حیات کرد ( ژ.ک) وجود داشتە است؟  در زبان کردی  ژیان بمعنای حیات / زندگی است.
آنطوریکە از گزارش " سریع القلم"  آخرین فرماندار حکومت مرکزی  قبل از گسترش فعالیت و مبارزات " ژ. ک " و "حزب دمکرات کردستان" و ایجاد " جمهوری کردستان "   بر میآید  قاضی محمد نە در ظاهر و بطور علنی بلکە در پشت بردە همزمان برای کوشش برای ایجاد مدارای عمومی کارهای منطقە را ادارە می نمودە است.
در ارتباط با سرنوشت عزیز زندی و " حزب آزادی کردستان"نکات زیر روشن می شوند:
١-موسسان اصلی این " حزب "  عزیز زندی و چند تن ارمنی و آسوری بودەاند . زندە یاد ملا قادر مدرسی اشارە می کند بە شخصی بنام ' آرام '  در میاندوآب .
٢-در آن دورانی کە دیگران در فکر کارهای جدی بودەاند  و ارتباط با رژیم حکومت مرکزی بە حالت انفجار در آمدە است عزیز زندی بیشتر مشغول ایجاد تشنج و بدلایل شخصی مخالفت با کارهای قاضی محمد بودە است ، همین امر موجب  ترک مهاباد و اقامت در تبریز و سپس ترک تبریز  از سوی نامبردە بودە است. این واقعیت کە هیچکدام از اعضای شناختە شدەء  حزب آزادی کردستان ازجملە حسین  زرگری ( فروهر) ، محمد نانوا زادە، سید پیرەی نظامی ، عبدالرحمن امامی و محمد مولود باوی همکاری نکردەاند و همگی صمیمانە در مبارزات و فعالیتهای ژ،ک ، حزب دمکرات کردستان و جمهوری شرکت داشتەاند ایزولە شدن عزیز زندی را تائید می کند. طبق شایعات شفاهی  عزیز زندی همیشە از قاضی محمد بدگوئی میکردە و بر این باور بودە کە " جای وی "  بناحق " غضب" شدە است . بهر رو  حزب آزادی کردستان نیر صفحەای است از تاریخ مبارازت سیاسی در شرق کردستان و شاید عنوان رهبری  اپوزیسیون  ' سیاسی '  در آن مقطع سزاوار وی باشد.
آوریل ١٩٩٨

پیوست ها
پیوست ١ ، نامە کنسول بریتانیا در تبریز کوک  بە سفیرکبیر بریتانیا در تهران – ایران  سر  ئار، بولارد
( شمارە ٧ . سری )
٩ مارس ١٩٤٢
مقام معظم
١-[.....................]
٢-[.....................]
٣-کلوب و کمیتەی  " پرولتاریاها " بە ایجاد ترس و وحشت در میان افکار عمومی تبریز ادامە می دهند ، هر چند نشانەهای هم در دست است  کە حاکی از فروکش گسترش یکبارەی فعالیتهایشان می باشد. بخشی بدلیل تنگدستی مالی و بخشی نیز بخاطر اینکە آنها هر آن انتظار دارند ادارە شهربانی ایران بر علیەشان دست بکار شود. حال روشن شدە است  کە یک کلوب اصلی وجود دارد کە بە کانون اصلی دوجینی از عناصر دماگوژ تبدیل شدە است ، آنها تقریبا همگی شان نامهای روسی – آذربایجانی دارند کە بە " اوف "  ختم میشود. آنها تحت کنترل یک وکیل عدلیەی مشکوک هستند بنام زندی و در محلات مختلف شهر چهار یا پنج کلوب وابستە بە این  مرکز اصلی وجود دارند، آنهائیکە  در این کلوبها نام نویسی می کنند تنها ٥ ریال حق عضویت می پردازند ، و ایرانیها قطعا می گویند هزینەهای  این سازمان بدون کمک از منابع دیگری میسر نیست. البتە منظور آنها  شوروی ها  هستند . در ضمن شایع است  اعضاء  کارتهائی دریافت می کنند کە با آن  می توانند سهمیەای بیشتر قند از یک مغازەی تعاونی بخرند کە مورد پشتیبانی  مسئولین شوروی است .   در حقیقت چنین بنظر میرسد کە شوروی ها کار وامورات مالی این کمیتە را تامین می کنند کە هیچ هزینەای برای آنها در بر ندارد. مسئول امور بازرگانی شان در اینجا بە قیمت عمدە فروشی  قند و شکر  در اختیار سازماندەهندگان کلوب میگذارد و آنها هم این اقلام را بە قیمت عادی بە اعضایشان می فروشند  و سودش را برای چرخش امور کلوب و بی شک مصارف شخصی بکار می برند. بدلایلی در این اواخر روسها از دادن این امتیازات خودداری می کنند و زندی اکنون اذعان می کند  وضع مادی شان بسیار وخیم  است و در دراز مدت نمی توانند هزینە زندگی را تامین کنند.  من همراە با گزارش شمارە ٦ خود ترجمە برنامەی بلندپروازانە و فوق العادە مغلوط کلوب اصلی را برایتان فرستادم کە مسلما می تواند و باید از سوی رهبران منطقەای فرمولە شدە باشد و می توان  گفت بکمک قفقازی ها. من چندین بار مسئلەی این کلوبها را با همتای روسی خودم مطرح کردم ( البتە وی همیشە بودن هر نوع ارتباط  شوروی را با آنها منکر میشود)  وی از شخصیت نالایق بسیاری از رهبران این کلوبها و کارهای ماجراجویانەشان کە اعضایشان را بە انجام آن ملزم میسازند سخن گفت . من بە وی هشدار دادم کە اینها  دیر یا زود اینجا ماجرائی می آفرینند . ام. کولاگینگوف در جواب من  گفت: اگر پلیس محلی سندی واقعی بر علیە اینها در دست دارد  باید رهبران اضلی شان را دستگیر کند . من در پاسخ وی گفتم من میدانم کە پلیس این کار را نخواهد کرد مگر اینکە مطمئن باشد بە این کار راضی هستند.  و چند روز بعد بمن گفت با سرهنگ فرماندەی روسی در اینجا صحبت کردە  کە اعلام کردە است حاضر است از اقدامات مسئولین ایرانی پشتیبانی کند بشرطی کە تقاضای چنین  کمکی از وی بشود.  هفتەی گذشتە من هم استاندار و هم رئیس پلیس را از این امر مطلع نمودم ، اما آنها را خیلی مردد یافتم  و فکر میکنم از این هراس دارند کە گامی قاطعانە در این مورد بردارند . چنین می پندارم  رئیس پلیس بخواهد کاری بکند هر چند کە می داند پلیسهای زیر فرمانش بسیار ترسو  و قابل اعتماد نیستند.  اما استاندار با بهانەهای مختلف وقت کشی می کند  و نمی خواهد کاری انجام دهد. ممکن است آنها بخواهند در صورت بروز حادثەای غیر مترقبە خودشان را حفظ کنند  چە در زیر پوشس  مقامات شوروی  یا حتی اختفای خود در پناە این کنسولگری . چند روز قبل یک فرستادەی غیر رسمی استاندار پیش من آمد و گفت وی مایل است بعضی ها دستگیر شوند و میخواست نظر مرا در این بارە بداند . من تنها چیزی را کە قبلا گفتە بودم  میتوانستم  تکرار کنم  و تنها گفتم  زمان میگذرد بدون اینکە اقدامی صورت گیرد.  اینهم علیرغم ناراضی بودن دائمی ایرانیها از این کلوبها. بعد مطلع شدم استاندار فکر میکند تهدید دستگیری موجب می شود کمیتە مخفی شود و کلوبها هم بستە شوند.
***
پیوست ٢
نامەی کنسول بریتانیا در تبریز  کوک بە دفتر وزارت امور خارجە
( شمارە ١٠ ، سری )
تبریز  ١٤ آپریل ١٩٤٢
مقام معظم
[ ... ] چنین بنظر میرسد  کلوب  " دمکرات ها  "  در حال احتضار باشد ، بویژە پس از آنکە دو تن از رهبرانشان  تسلیم شدە و دستگیر شدەاند – یکی باتهام  دزدی و خرید اموال مسروقە . وکیل متظاهر کرد زندی ، پس از اینکە روسها وی را از سر خود وا کردند اکنون بتکاپو افتادە و از مقامات ایرانی و روحانیون ارمنی گدائی می کند. چنانکە  گفتە میشود اکنون بر سر آنست  کردها و ارمنی ها را در یک اتحاد برادری فرهنگی و سیاسی بهم برساند ، اما این شارلاتان در اینجا هیچگاە خود را بە دردسر نمی اندازد . [ ... ]
کوک
****
پیوست ٣
بخش دوم
( شمارە ١١ ، سری )
نامەی کنسول بریتانیا  در تبریز کوک بە سفیر کبیر  بریتانیا در تهران – ایران سر  ئار. بولارد
٢٣ آپریل ١٩٤٢
مقام معظم
[....]  ٢-جنبش باصطلاح کلوبهای " دمکراتها  " اکنون در تبریز از اذهان ناپدید شدە و باقی نماندە اند علیرغم  تمایل کم ، سستی و اقدامات ناخود خواستەی پلیس محلی در اینجا پس از آنکە اجازە دادند  کە رهبران اصلی  این کلوبها  خودشان را نجات دهند و مخفی شوند. مقامات عضوی را دستگیر کردەاند کە با طپانچە  بر روی مردم  تیراندازی کردە بود، پلیس حداقل این جرئت را از خود نشان داد  تابلوی جدیدا رنگ شدە کلوب را پائین بکشد ، برای اعتراض برعلیە این اقدام چندین نفر از اعضاء در داخل کلوب بسوی هم تیراندازی کردند و پلیس چند ساعت بیرون از محل در انتظارشان بود . بعدا بە دستەای اجازە دادە شد کە از ساختمان کلوب خارج شوند  و آنها هم کە سراپا مسلح بودند بطرف کنسولگری شوروی رفتند برای مشاورە و تقاضای کمک . اما همتای شووروی ای من می گوید آنها را نپذیرفتە و نخواستە با آنها ملاقات بکند. پس از این  " دمکراتها "  احساس میکنند دیگر حنایشان رنگ ندارد  و متفرق میشوند ، و درخشش اصلی و رهبر ، وکیل مستهجن پست اصالتا کرد بنام زندی از طرف استانداری مقداری وجە دریافت می کند تا آنجا را بسمت رضائیە ترک کند ، و بامهربانی اتوبوسی هم در اختیار وی می گذارند تا دو همسر و هجدە تن از فرزندانش را با آن منتقل کند.
ف.ای، کوک
******
پیوست ٤
جمال نبز : " مجلە نیشتمان "  باز نشر  بنگاە آزاد  استکهلم ١٩٨٥ 
نبز می نویسد : " ایگلتن در کتابش  در صفحەی  ١٣٣  لیست موسسین  " ژ . ک " را ذکر می کند  کە در میان آنها نام  دکتر عزیز زندی نیز دیدە میشود. عبدالرحمن ذبیحی کە خود در این جلسە شرکت داشتە پیش من از یازدە نفر سخن گفت کە در میان آنها نە اسم عزیز زندی و نە اسم میرحاج وجود داشت (صفحەی ٣٣).  باز نویسندە ادامە می دهد و می گوید : " مجلەی " روژ نو " در شمارە ١٠ سال اول ( ١ کانون دوم ١٩٦١، صفحەی ٦ در بارەی موسسین  " کوملە ژ، ک . ) می گوید : " زمانیکە ارتش انگلستان وارد سنندج شد و ارتش سرخ نیز بە مهاباد و مناطق
 دیگر کردستان داخل شد حزب آزدایخواه کردستان تصمیم گرفت  برنامەی خود را عوض کند ، نە تنها این ، بلکە اسم خود را هم بە (ژ.ک ) تجدید حیات کرد تغییر داد ". حال چە زمانی ارتش انگلیس  بداخل سنندج آمدە و کی ارتش سرخ وارد مهاباد شدە "روژ کرد " چیزی ننوشتە اما ما می دانیم  کە هر دو ارتش در ماە اوت ١٩٤١ وارد خاک ایران شدند و چنانکە قبلا گفتیم در بارەی " حزب آزادیخواه کردستان " اطلاع چندانی نداریم  تنها می دانیم کە این حزب تحت ریاست دکتر عزیز زندی  دور و بر سال ١٩٣٩  در منطقەی مکریان تاسیس شدە است . این حزب تا ماە اوت سال ١٩٤١ یعنی زمانیکە ارتش شوروی داخل آذربایجان و شرق کردستان شد  هنوز موجودیت داشت  زیرا بیانیەای از این حزب باقی ماندە است و  در آن آمدن ارتش شوروی را بە کردستان تبریک میگوید کە این نیز  در ماە اوت سال ١٩٤١ بودە است. پس از این یکبارە هیچ اسمی از  " حزب آزادیخواه کردستان  " باقی نماندە است.  عبدالرحمن ذبیحی کە خود یکی از موسسین " کوملەی ژ.ک " و مدیر مجلەی "نیشتمان"  بودە درسالهای ١٩٥٠ بمن گفت کە گویا بدلیل اینکە عزیز زندی از سوی برخی از همکارانش  عنصری "ناپاک"  قلمداد شدە است از وی دوری جستەاند و بدین سان " حزب آزادیخواه کردستان " از هم پاشیدە است ... (ضفحەی ٣٠ )
استاد نبز  راجع بە مجلەی " روژ نو " می نویسد : " " روژ نو "   مجلەای  ماهانە بود  کە وکیل دعاوی ، جمال شالی در سلیمانیە منتشر میکرد . اولین شمارەاش  در آپریل ١٩٦٠ و آخرین شمارەی آن کە شمارە ٦ سال دوم بود در سپتامبر ١٩٦١ انتشار یافت. در مجموع ١٨ شمارە از این مجلە منتشر شد  سپس رژیم  عبدالکریم قاسم جلو انتشار آنرا گرفت . روژ نو یکی از بهترین مجلات کردی بود . قابل ذکر است آن مقالاتی کە در بارەی  شرق کردستان در  روژ نو منتشر میشدند ، اکثرا بقلم آن کردهای متواری بود کە پس از کودتای قاسم  در  ١٤ ژوئیەی ١٩٥٨ فرار کردە بە سلیمانیە آمدە بودند. مانند  اسماعیل اسحاقی [ عبداللە اسحاقی درست است] ( احمد توفیق )  کە یکی از سران فعال  حزب دمکرات کردستان در اواخر سالهای ١٩٥٠ و اوائل سالهای ١٩٦٠  و یکی از دشمنان سرسخت قاسملو بود ".
در پی نوشت ٩٠ کتابش استاد نبز در بارەی عزیز زندی می گوید : " دکتر عزیز زندی اصالتا از خانوادەی کرد کرماشانی بود ،  زمانی با جهانگردی کە راهش بە کردستان افتادە بود بە اروپا رفتە بود  و در آنجا مدرک دکترا گرفتە بود . آن انجیل هائی کە از طرف میسیونرها پنجاە سالی قبل از این منتشر شدەاند ترجمەی عزیز زندی هستند . عزیز زندی پدر میدیا زندی همسر خوانندەی پر آوازەی کرد ، بهشت جای حسن زیرک بود. ( صفحات ٦٩ و٧٠ ) . همچناکە در متن مقالە دیدیم بخشی از دادەهای استاد در بارەی عزیز زندی از بن نادرست است.