Sunday, December 14, 2014

یازدەهەمین کۆنفڕانسی نێونەتەوەیی یەکێتیی ئوڕووپا، تورکییە، ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و کوردەکان. دانیشتنی کرانەوە و ٣ پەیامی گرینگ.برووکسێل، پارڵمانی ئوڕووپا ١٠-١١ دیسامبری ٢٠١٤


یازدەهەمین کۆنفڕانسی نێونەتەوەیی یەکێتیی ئوڕووپا، تورکییە، ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و کوردەکان. دانیشتنی کرانەوە و ٣ پەیامی گرینگ ، برووکسێل ، پارڵمانی ئوڕووپا  ١٠- ١١ دیسامبری ٢٠١٤
داخویانی چاپەمەنی
بۆ ئەوەی دەستبەجێ بڵاو بکرێتەوە
٤ی دیسامبری ٢٠١٤
١١هەمین کۆنفڕانسی نێونەتەوەیی لە مەڕ یەکێتیی ئوڕووپا، تورکییە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و کوردەکان
" ئاڵۆزی و قەیرانی لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست ، نەزمی نوێی هەرێمی و کوردەکان"
ئەو کۆنفڕانسە لە ١٠ و ١١ی دیسامبری ٢٠١٤ لە پارڵمانی ئوڕووپا لە برووکسێل بەڕێوە دەچێ
لەوەتا ساڵی ٢٠٠٤ کۆمیتەی مەدەنی یەکێتیی ئوڕووپا تورکییە (ئی یوو تی سی سی) ساڵانە کۆنفڕانسێک لە پارڵمانی ئوڕووپا ڕێک دەخا. یەک لە ئەرکە هەر گرینگەکان چاوەدێری بە سەر تورکییەوەیە بۆ ڕاپەڕاندنی ئەو شەرتو مەرجانەی پێوەری ئەندامەتین لە یەکێتیی ئوڕووپا دا. ئی یوو تی سی سی پێی خۆشە یارمەتی بکا بە پێشوەچوون بۆ ئەندامەتی تورکییە لە یەکێتیی ئوڕوپا دا بە ڕێگای بڵاو کردنەوەی زانیاری دروست و ئۆبژێکتیڤ هەم لە تورکییە و هەم لە ئورووپا سەبارەت بەو پێشوەچوونانەی تورکییە کردوویەتی ، بەڵام هەروەها لەمەر ئەو کەموکۆوورییانەش کە دەکرێ هەر لە ئارا دا بن.
بە ڕێکخستنی ئەو کۆنفڕانسانە ئی یوو تی سی سی هەر وەها پێی خۆشە یارمەتی بکا بە چارەسەییەکی دێمۆکڕاتیک، ئاشتییانە و مانای دۆزی کورد. ئەو کۆمیتەیە لەم باوەرە دایە ئەو چارەسەرییە تەنێ دەکرێ بەڕێگای دیالۆگ لە نێو لایەنە پێوەندیدارەکاندا مەیسەر بێ ، کە تێیدا یەکێتیی ئوڕووپاش دەتوانێ دەوری خۆی بگێڕێ. ئەو چارەسەرییە نەک هەر پێویستی بە گۆڕانی قانوونیی زیاتر، بەڵکوو گۆڕان لە ئیدێئۆلۆژی و زێهنییەتیش دا هەیە لە هەموو ئاستەکانی کۆمەڵی تورکییە دا. لە دەوڵەتێکەوە کە دەربڕین و دەرکەوتنی کولتوور و زمانی کوردی بە هەڕەشەیەک دادەنێ بۆ سەر هەبوونی خۆی، تورکییە دەبێ ببێتە دەوڵەتێک کە جیاوازییەکان بە ڕەسمی بناسێ و جۆراوجۆری و ئازادیی کولتووری بە تۆوی پۆزیتیڤ و پێویستی دێمۆکڕاسییەکی ڕاستەقینە دابنێ.
لە ماوەی ئەو دەساڵانە دا لەمەڕ هەلومەرجی کوردەکان لە تورکییە تەنێ ڕێفۆڕمی کەم کراون. کۆنفڕانسی ئەمساڵ ئاخافتوانی ناسراوی نێونەتەوەیی کە لە بەش و بواری جیاواز دا پسپۆڕن لە دەوری یەکدی کۆ دەکاتەوە لەتەک پشتیوانانی ئی یوو تی سی سی شیرین عیبادی، نوام چامسکی، بیانکا جاگر، یاشار کەماڵ، لەیلا زانا و وەدات تورکالی.
لە کۆنفڕانسی ١١هەمی ئی یوو تی سی سی دا جێی شانازییە بۆ ئێمە پێشوازی بکەین لە دێسمۆند تووتوو،
ئۆسقۆفی مەزنی پێشووی شاری کەیپ تاون، بەرەوەی خەڵاتی نوبێل و بەساڵداچووی فەخری ( ئەندامی دامەزرێنەر و سەرۆکی بەساڵداچووان لە نێوان ساڵی ٢٠١٣-٢٠٠٧ ) و تێکۆشەرێکی لەمێژینەی دژی ئاپارتاید و سەرلەپێناوی ئاشتی کە بەگشتی وەک " ویژدانی ئەخلاقیی ئەفریقای باشوور " دەناسرێ

هێندێک لەو شتانەی کە ئۆسقۆفی پێشوو دێسمۆند تووتوو هەمیشە وەبیر ئێمەی دەهێنێتەوە  ئەوەیە
 " خەڵکی وەک ڕێکخستنی بەساڵاداچووان بۆ ئەوە نەهاتوون کە سەرکێشی گۆڕان یان کۆتایی هێنان بە شەڕ بکەن، بەڵکوو ئەوان لێرەنە بۆ ئەوەی وەبیرمان بخەنەوە کە شەڕ دەکرێ کۆتایی پێ بهێندرێ"
کارینا وێسترهایم
سەرۆکی کۆمیتەی مەدەنی یەکێتیی ئوڕووپا تورکییە
مکاییل گانتر
سکرتێری گشتی کۆمیتەی مەدەنی یەکێتیی ئوڕووپا تورکییە

سەر باسەکانی ١١ هەمین کۆنفڕانسی نێونەتەوەیی " یەکێتیی ئوڕووپا، تورکییە، ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و کوردەکان"  " ئاڵۆزی و قەیرانی لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست : نەزمی تازەی هەرێمی و کوردەکان"
چوارشەمە و پێنجشەمە ١٠ و ١١ی دیسامبر. پاڕڵمانی ئوڕووپا، برووکسێل
پشتیوانانی کۆنفڕانس: ئۆسقۆفی خانە نشین دیسمۆند تووتوو، بەرەوەی خەڵاتی ئاشتی نۆبێل، ئەفریقای خواروو
دوکتور شیرین عیبادی بەرەوەی خەڵاتی ئاشتی نۆبێل، ئێران
بیانکا جاگر سەفیری خێر خوازی شووڕای ئوڕووپا
سەرۆکی بنیاتی مافی مرۆڤی بیانکا جاگر، بریتانیای مەزن
یاشار کەماڵ نووسەر، تورکییە
وێداد تورکاڵی نووسەر، تورکییە
لەیلا زانا، بەرەوەی خەڵاتی ساخارۆڤ ی پارڵمانی ئوڕووپا بۆ ئازادیی ڕامان، بەرەوەی خەڵاتی ڕافتۆ ، تورکییە
چوارشەمە، ١٠ی دیسامبر ، ئێواري دانیشتنی کرانەوەی کۆنفڕانس
ووتەی خێرئامایی پڕۆفێسۆر کاریانێ وێسترهایم، سەرۆکی کۆمیسیۆنی مەدەنی یەکێتیی ئوڕووپا – تورکییە، زانکۆی بێڕگن ، نۆڕوێژ
ووتەی نوێنەری پاڕڵمانی ئوڕووپا گابی زیمر ، سەرۆکی دەستەی چەپی یەکگرتووی ئوڕووپا – دەستەی سەوزی چەپی باکووری،لە پارڵمانی ئوڕووپا دا
ووتەی ئادەم ئوزوون، ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەریی کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان ( ک.ن.ک.)
چوارشەمە پانێلی ١- بەهێز کردنی پێواژۆی ئاشتیی تورک – کورد ، دەرفەتێکی نوێ بۆ تورکییە و بۆ هەرێم
بەڕێوەبەرانی پانێل : عیسا مووسا، دادوەر، ئەندامی دەستپێشخەریی جیهانی بۆ ئاشتی و ئاشتبوونەوە، ئەفریقای خواروو.  دەرسیم داغ دێوەرەن، سەرۆکی کورد – ئاکاد ، ئەڵمان
بابەت و ووتەدەران:  نەخشەی ڕێگا بۆ وتووێژی ڕاستەقینە
پڕۆفێسۆر دوکتور هانس یوخاییم گیسمان، بەڕێوەبەری بنیاتی بێرگهۆف، ئەڵمان
دەوری عەبدوڵا ئوێجاڵان لە پێواژۆی ئاشتی دا
نوێنەری پارڵمان پەروین بوڵدان، قسە وێژی فرالسیۆنی پارتیی دێمکڕاتیکی گەلان لە پارڵمانی تورکییە، تورکییە
[ لە بەر سەرقاڵی نەیتوانی بەشداری بکا]
سیاسەتی یەکێتیی ئوڕووپا لە ئاست کوردان لە ئوڕووپا
نوێنەری پارڵمان ڕێنا ڕۆنیا کاری ئەندامی دەستەی چەپی یەکگرتوو/ سەوزی چەپی باکووری لە پارڵمانی ئوڕووپا، دانمارک
پێواژۆی ئاشتی و کۆمەڵگەی مەدەنی تورک
حوسێن یایمان، ڕۆژنامە نووس، تورکییە
پێشوەچوونە  تازەکان لە هەرێم دا و پێواژۆی ئاشتی
ئارەزوو ییڵماز، پی ئیچ دی، زانکۆی ئانکارا، تورکییە
یارمەتی یەکێتیی ئوڕووپا و ئاستەنگییەکانی سەر ڕێگای چارە سەری دۆزی کورد – لە لیست دەرهاویشتنی پ.ک.ک. لە لیستی دژە تێڕۆر
ماریکێ ڤان  ئەیک ، هۆلەند
پرسیاری مۆدێراتۆر و بەشداران و ووڵامی ووتەدەران
پێنجشەمە ١١ی دیسامبر ، پانێلی دووەم
بەدیلەکانی ئاڵۆزی لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست کامانەن؟ ئەمنییەت، سەبات و خۆشبژێتی لە هەرێم دا
بەڕێوەبەرانی پانێل: پڕۆفێسۆر مایکڵ گانتر، سکرتێری گشتی کۆمیتەی مەدەنی یەکێتیی ئوڕووپا – تورکییە، ئەمێریکا
عوسمان کاڤاڵا ، چالاکی کۆمەڵگەی مەدەنی، تورکییە
قەیرانی عێڕاق ، دەوڵەتی ئیسلامی شام و حێڕاق و هەرێمی کوردستان
پڕۆفێسۆر عەبباس وەلی ، زانکۆی بۆغازیچی، تورکییە
سوراکی لاند و گۆڕانی پارادایمەکان لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست
پڕۆفێسۆر ئۆفرا بێنجیۆ، ناوەندی مۆشێ دایان، زانکۆی تێل ئاڤیڤ ، ئیسراییل
ڕۆژئاوای کوردستان – دەوڵەتی ئیسلامی شام و عێڕاق و ڕێزیمی ئەسەد
بەهار شیمشەک ، خوێندکاری دوکتورا ، زانکۆی ئانکارا، تورکییە
چارەسەرەفرە ئێتنیکییەکانی کوردی و جارە سەرە تائیفییەکان
ساڵح موسلیم، هاوسەرۆکی پارتیی یەکێتیی دێمۆکڕاتیک ، ڕۆژئاوا، سوورییە
ئەگەری یارمەتی یەکێتیی ئوڕووپا بە پێواژۆی ئاشتی، سەبات و هێمنی لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست دا
فڕێدرێکێ گیردینک ، ڕۆژنامە نووس، هۆلەند
[ بابەتێکی دیکەی پێشکێش کرد ]
سیاسەتی یەکێتیی ئوڕووپا لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و کوردستان
نوێنەری پارڵمانی ئوڕووپا ، بوودیل سیبێلۆس ، کەسکەکان/ دەستەی ئیئتیلافی ئازادی ئوڕووپایی لە پارڵمانی ئوڕووپا
پرسیاری مۆدێڕاتۆر و بەشداران و ووڵامی ووتەدەران
پێنجشەمە ١١ی دیسامبر ، پانێلی سێیەم
بەڕێوەبەرانی پانێل: یورگن کلووت، ئەندامی پێشووی پارڵمان لە دەستەی  چەپی یەکگرتوو/ سەوزی چەپی باکووری، ئەڵمان
ئەسڵی ئایدن تاشباش، ڕۆژنامە نووس، تورکییە
پێوەندی نێوان یەکێتیی ئوڕووپا و مەسەلەی کورد
دوکتور گونتر سوفێرت ئەنیستیتووی ئەڵمانی بۆ لاروباری نێونەتەوەیی و هێمنی ، ئەڵمان
قەتڵەکانی پاریس، کووژرانی ساکینە جانسز، فیدان دۆغان و لەیلا سایلەمەز، دوساڵ دواتر
ئانتوان کۆمێت ، پارێزەر، فەڕانسە
ئیسلامی ڕادیکاڵ لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست دا
شیرین پایزن، ڕۆژنامەنووس، تورکییە
ئاسۆی ژنان بۆ چارەسەری قەیرانی
گوێنوول کایا، نوێنەری بزووتنەوەی ژنی کورد
چاوەڕوانییەکان و چارەنووسە ڕۆژئاواییەکان
دوکتور مایکڵ ڕۆبین، ئەنیستیووی ئیترپرایسی ئەمێریکا، دەوڵەتە یەکگرتوویەکانی ئەمێریکا\
یارمەتی کورد بە تورکییەیەکی نوێی دێمکڕاتیک لە سەر بنەمای یەکێتیی دە جیاوازی دا
نوێنەری پارڵمان سەلاحەدین دەمیرتاش هاوسەرۆکی پارتیی دێمکڕاتیکی گەلان، تورکییە
پرسیاری مۆدێڕاتۆر و بەشداران و ووڵامی ووتەدەران
پێنجشەمە ١١ی دیسامبر  بڕیارنامە و قسەکانی دوایی
ئەندامانی دەستەی بەڕێوەبەریی کۆمیسیۆنی مەدەنی یەکێتیی ئوڕووپا- تورکییە
فرانسیز وورتس ،سەرۆکی پێشووی دەستەی چەپی یەکگرتوو/ سەوزی چەپی باکووری لە پارڵمانی ئوڕووپا، فەڕانسە
نوێنەری پاڕڵمان نەزمی گوڕ، جێگری سەرۆکی پارتیی دێمۆکڕاتیکی گەلان، تورکییە




یازدەهەمین کۆنفڕانسی " یەکێتیی ئوڕوپا، تورکییە، ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و کوردەکان
دانیشتنی کرانەوە ، ١٠ی دیسامبری ٢٠١٤
ووتەی پرۆفێسۆر کاریانێ وسترهایم سەرۆکی کۆمیسیۆنی مەدەنی ئی یوو تی سی سی
هەموولایەک بەخێر بێن، پشتیوانانی ئازیز، ئەندامانی شووڕای ڕاوێژکاری ئی یوو تی سی سی، هاوڕێکخەرانی کۆنفڕانس، ووتەدەر و مۆدێڕاتۆرە هەڵکەوتووەکان و میوانانی بەڕێزی ژن و پیاو!
بە ناوی کۆمیسیۆنی مەدەنی یەکێتیی ئوڕووپا – تورکییەوە شانازی دەکەم بۆ بەخێرهێنانتان بۆ ئەم کۆنفڕانسە و بۆ پارڵمانی ئوڕووپا. بەم شێوەیە  ١١ هەمین کۆنفڕانسی نێونەتەوەیی " یەکێتیی ئوڕووپا، تورکییە، رٶژهەڵاتی نێوەڕاست و کوردەکان" دەکەینەوە. داوا لە هەمووتان دەکەم بۆ ڕێز گرتن و بیرەوەی دۆستەکەمان نیلسۆن ماندێلا کە ساڵێک لەمەو بەر کۆچی دوایی کرد دەقیقەیەک هەستنە سەر پێیان و بێدەنگی بپارێزن. ئێمە هەر وەها ئەو دۆستە قارەمانانەمان وەبیر دەهێنینەوە کە لە کۆبانێ گیانی خۆیان فیدا کردووە بۆ بەرگری لە مافی جیهانی ئازادی و دێمۆکڕاسی.
کاریانێ هەڵدەستێتە سەر پێیان ..،
سپاس؛ ئەمن زۆرم پێ ناخۆشە ئاگادارتان کەم کە ئۆسقۆفی خانە نشین دێسمۆند تووتوو ، بەرەوەی خەڵاتی نۆبێل و لە هەڵسووڕاوانی دەستەی ئێڵدر (بە ساڵاداچووان) کە بڕیار بوو سبەینێ لە کۆنفڕانس دا بەشداری بکا بە داخەوە  بۆی هەڵنەسووڕا بێ. ئەو سڵاوێکی گەرمی بۆ کۆنفڕانس ناردووە کە ئێستا بۆتان دەخووێنمەوە.
پەیامی ئۆسقۆف  دێسمۆند توو توو  بەرەوی خەڵاتی ئاشتی نۆبێل
بۆ ١١ هەمین کۆنفڕانسی نێو نەتەوەیی یەکێتیی ئوڕووپا، تورکییە ، ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و کوردەکان
بروکسێل، پاڕڵمانی ئوڕووپا ١٠-١١ی دیسامبری ٢٠١٤
بۆ کۆنفڕانسی ئی یوو تی سی سی لە پاڕڵمانی ئوڕووپا ١٠-١١ی دیسامبری ٢٠١٤
دۆستانی خۆشەویست!
ئەمن لە ئەفریقای باشوورەوە کە خۆر دایگرتووە سڵاوتان لێ دەکەم. یەگجار دڵ خەفەتم بەوەی کە ناتوانم بە جەستە لەگەڵ ئێوە بم بەڵام، تەواو دڵنیا بن کە ڕوح و دڵم لەگەڵتانە.
ئەو سەردەمەی ئێمە دژی ئاپارتاید خەباتمان دەکرد لە لایەن کۆمەڵگەی نێونەتەوییەوە یارمەتییەکی زۆرمان پێ کرا. جا بۆیە ئێمە لە بایەخی پشتیوانی دۆستان لە ووڵاتانی دیکە تێ دەگەین. ئەمن لە خودا دەپاڕێمەوە باسەکانتان سەرکەوتووانە بەرەو پێش بەرن بۆ یارمەتیدان بە چارەسەر کردنی پرسی کورد لە تورکییە.جێ بە جێ بوونی ئەو کێشەیە بە قازانجی هەموو لایەکە.
سپاس بۆ مشوور لێ خواردن و پشتیوانی خۆتان. ئێمە هیوادارین بەڕێز ئوێجاڵان هەرچی زوویە ئازاد بکرێ و وەکوو ماندێلا دەورێکی پۆزیتیڤ بگێڕێ لە کۆمەڵێکی ئاسایی دا. خودا پشتیوانی هەمووتان بێ.
دێسمۆند تووتوو
ئێمە لە قووڵایی دڵەوە سپاسی ئۆسقۆف دێسمۆند تووتوو دەکەین  بۆ هاوپێوەندی و پشتیوانییەکەی و ئاواتی هەرە باشی ئاڕاستە دەکەین.
ئەم کۆنفڕانسە لە لایەن  کۆمیسیۆنی مەدەنی یەكێتیی ئوڕووپا – تورکییە  و هاوتامان  لە پارڵمانی ئوڕووپا فڕاکسیۆنی کۆنفێدڕاڵی چەپی یەکگرتوو و فڕاکسیۆنی سەوزی باکووری پێک هاتووە. بەر لەوەی من لە سەر قسەکانم بەردەوام بم، بە تایبەتی بەخێرهاتنی سەرۆکی ئەو دوو گرووپە یای گابی زیممر دەکەم کە خەڵکی ئەڵمانە. سپاسێکی بێ پایان بۆ  یارمەتیدانی بە نرخی خۆتان هەتا بڵێی جێی پێزانینە. گابی جگە لە ووتەکەی خۆی لێرە پەیامێکی سەرۆکی پاڕڵمانی ئوڕووپا مارتن شولتزیش ڕادەگەینێ کە بۆ ئەم کۆنفڕانسەی ناردووە.
بیتێ گابی!
ووتەی گابی زیمر سەرۆکی فڕاکسیۆنی  کۆنفێدڕالی چەپی یەکگرتوو/ دەستەی سەوزی باکووری لە پارڵمانی ئوڕووپا
زۆر سپاس! ئەمن دەمەوێ بە ڕاگەیاندنێکی تێکنیکییەوە دەست پێ بکەم. ئەم کۆنفڕانسە ڕاستەو ڕاستە دەگوێزرێتەوە سەر ئینترنێت و ئاستە دەکرێ. بۆیە داوا لە هەموو ققتەدەران دەکرێ میکڕۆفۆنی لای چەپ بەکار بهێنن بۆ ئەوەی کامێراکان بیانبیننەوە، کە وابوو تکایە هەموو قسەدەران میکڕۆفۆنی لای دەستی چەپ بە کار بهێنن.
ئێستا دێمە سەر قسەکانم. وەک سەرۆکی چەپی یەکگرتوو/سەوزی باکووری لە پارڵمانی ئوڕووپا بۆمن شانازییەکی گەورەیە هەمووتان بەخێر بهێنم بۆ ئێرە لە لایەن دەستەکەمانەوە. ئەمە بۆنەیەکی زۆر حەساسە چونکە ئێمە ئاگان لە گرینگی مێژوویی ئێستا هەیە . ئەمن پێم وایە قەت وەک ئێستا بارودۆخ گرژ نەبووە و قەت ئەوەندە سەرنجی بیرو ڕای گشتی ڕانەکێشراوەتە سەر کوردەکان و داهاتوویان و ئاشکرایە ئەوە زۆر بارو دۆخێکی عەساسە.
ئێمە ئەو کۆنفڕانسە هاوبەشە بۆ جاری ١١ هەم بەڕێوە دەبەین . ئەوە بەو مانایەیە کە خەڵک بۆ جاری یازدەهەم دێنە ئەو کۆنفڕانسە. تورکەکان، کوردەکان، خەڵکی سەر بە کۆمەڵگەی مەدەنی، نووسەران، ڕۆژنامەوانان، سیاسەتمەدارانی سەر بە دەستەی من یان فڕاکسیۆنەکانی دیکە لە پارڵمان دا لە دەوری یەک کۆ دەبنەوە لێرە بۆ ئاڵوگۆڕی بیر و ڕا بۆ ئەوەی مافێکی لە مێژینە زەوت کراو وەدی بێ، واتە ئەوەی کە گەلی کوردیش مافی نووسینی چارە نووسی خۆیان هەبێ و گشت ئەو مافانە وەرگرن کە بتوانن پێیان دە عیزەت و کەڕامەت دا بژین.
جا بۆیە لەو کۆنفڕانسە دا سەرنجی ئێمە لە سەر مافی مرۆڤ، مەسەلەی ڕێزلێکگرتنی هاوبەش، پاراستنی کەمایەتییەکان و گەڕان بە دوای چارەسەرییەکی ئاشتییانەی مانا و دێمۆکڕاتیک بۆ پرسی کوردان کۆ دەبێتەوە. ئەگەر تەماشای لیستی پشتیوانانی ئەم کۆنفڕانسە بکرێ دەزاندرێ چەندە فرینگە. بەرەوەی خەڵاتی ئاشری نۆبێل دێسمۆند تووتوو، کە بە داخەوە لە بەر نەخۆشی نەیتوانی بەشدار بێ. بەرەوەی خەڵاتی ئاشتی شیرین عیبادی، بیانکا جاگر، نوام چامسکی ، یاشار کەماڵ، وێداد تورکاڵی  و لەیلا زانا بەرەوەی خەڵاتی ساخارۆڤ.
بابەتی ئەمڕۆمان " ئاڵۆزی و قەیرانی " یە و ئەمن پێم وایە ئێمە هەموومان بەوە ڕاتڵەکاوین، بەو شتانەی کە دەقەومن. ئێوە دەبێ بزانن کە زۆر کەس لە گرووپەکەی من لە پارڵمانە ڕۆژئاوییەکاندا بە تەواوی شۆکە بوون بەو دەنگوباسە ڕۆژانەیەی ڕا کە لە کۆبانێ وە دەگاتێ و هەر وەها قووڵبوونەوەی بارگرژی  لە عێڕاق، سوورییە و لوبنان.
ئێمە بە بیستنی خەبەری کوشتنی بە کۆمەڵ و یەخسیر کردن و بە کۆیلە گرتنی بە هەزران پەنابەر تۆقین.
تووشمان بە تووشی کارەساتێکی گەورەوە بووە . ئەمن وەبیرم دێ لەو کۆنفڕانسەی دا کە ٤ی نۆڤامبری ئەمساڵ  لێرە لە پارڵمان دا کرا لەگەڵ ڕێکخراوە کوردییەکان و میدیای جیهانی دا باسی بارو دۆخی کۆبانێ مان کرد. ڤیدێئۆیەکی بەڵگەییمان تەماشا کرد لە سەر بارودۆخی وێندەرێ. لە ٢ی نۆڤامبر بە هەزاران کەس ڕژانە سەر کۆڵان و شەقامان بە دژی دەوڵەتی ئیسلامی. لە ٧ی ئۆکتۆبر نێو دەروازەی پارڵمانی ئوڕووپا لە لایەن کوردەکانەوە داگیر کرا کە پرۆتێستیان دەکرد لێرە بە دژی ئەو بارو دۆخە نالەبارەی کورەکانت تێدان لە تورکییە، سوورییە و عێڕاق. لە هەمان کاتدا دەیانەویست  ڕەخنەی خۆیان دەرببڕن بە دژی دامەزراوەکانی یەکێتیی ئوڕووپا لە بەر کارەکانی یان لە بەر دەستەوەستانی و هیچ نەکردنی. ئەوان داوایان لە ئێمە دەکرد کە پێویستە ئوڕووپا زۆر لە نزیکترەوە چاو لە بارودۆخەکە بکا و بە کردەوە شتێک بکەین و هەر ئاوا دەست بەرنەدەینەوە و هەر تەماشاکار نەبین لە کاتێکدا بە هەزاران ئینسان لە شوێنی خۆیان دەردەپەڕێندرێن و دەکووژرێن.
کۆبانێ بووە بە ڕەمزی شەڕ و خۆڕاگری بە دژی هێزە ڕادیکاڵەکانی دەوڵەتی ئیسلامی و ئەم شەڕە ئێستا کە ئێمە لێرەین هەر بەردەوامە.سەرەڕای یەوەش ، لە ماوەی چەند حەوتووی ڕابردوو دا ئەو دەنگوباسانەی لەوێوە دێن ئاڵوگۆڕێک نیشان دەدەن. شەڕ و پێکدادان لە کۆبانێ وێدەچێ بووبێتە شتێکی ئاسایی، لە کاتێکدا بیرو ڕای گشتی جیهانی کەمترخەمی لێ دەکا. یەکێتیی ئوڕووپا و دەوڵەتەکانی ئەندامی بەوە تاوانبار دەکرێن  ئەوەی لە دەستیان دێ نایکەن و ئەوەی دەیکەن بەس نییە بە نیسبەت ئەو ڕووداواقنەی لە کۆبانێ و شوێنی دیکە دەقەومن.
ئێمە دەکرێ ببینین کە هەڵەی سیاسی لە ڕۆژئاوا بارودۆخەکەی گەیاندووەتە ئێرە. لە ڕووی سیاسییەوە لەو بارەیەوە بەرپرسیارەتیمان دێتەوە سەر شانی. دەستەی باڵی چەپ لە پارڵمانی ئوڕووپا هاوپێوەندی نیشان داوە لە گەڵ کوردەکان بۆ پڕۆتێست بە چلۆنایەتی مافی مرۆڤ لە هەرێم دا و ئێستا فکر ئەوەیە مرۆڤ ئەو بەدیلانە هەڵسەنگێنێ کە لەوانەیە لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست دا بێنە ئاراوە.
لە کاتێکدا پێواژۆی ئاشتی تورک – کورد بەڕێوەیە دەرفەتی تازە بۆ تورکییە، ئیمکانی تازە بۆ وتووێژ لە ئارا دایە و ئەمن دەزانم کە  ڕەنگە ئەوە زۆریش دیپڵۆماتیک وەبەر گوێیان نەکەوێ، بەڵام بە ڕاستی ئەم زۆر نیگەرانم لەوەی کە بەدەوری ئاغای ئەردۆغانەوە ڕوودەدا کە هەموو هێزی لە بەر دەست خۆی دا کۆ کردووەتەوە  و ئێمە نازانین داخودا ئەو پارتنرێکی جیدییە بۆ وتووێژ لە گەڵ ئوڕووپا یان نا؟ ئەمن نازانم مرۆڤ تا چەندە دەتوانێ باوەری بەوی هەبێ؟ ژمارەیەکی زۆر مەسەلەی گرینگ هەن کە هێشتا یەکلا نەکراونەتەوە. ئەوانە گرینگن ئەگەر هەرێمەکە بییەوێ شوێنێکی بە سەبات بێ، ئەوە مەسەلەی پێواژۆی ئاشتی لە تورکییەش دەگرێتەوە.
تورکییە لەوە دا چ دەورێک دەبینێ؟ سەبارەت بە مەسەلەی پ.ک.ک. لە ڕوانگەی ئێمەوە و لە ڕوانگەی زۆرێک لە ووڵاتانی ئەندامی یەکێتیی ئوڕووپاش  دەبێ پ.ک.ک لە لیستی ڕێکخراوە تێڕۆریستییەکان دەر بهێندرێ. ئەگەر ئەو کارە بکرێ ئەوە دەبێتە هەنگاوێکی سەرەکی بۆ وەدیهێنانی ئاشتی و ئارامی و سەبات لە تورکییە و لە هەرێم دا. ئێمە هەر وەها دەبێ چاو بە پێوەندییەکانی نێوان خۆمان و تورکییە دا بخشێنینەوەلە هەرێم دا و هەر وەها لە مەڕ وتووێژی تورکییە لە گەڵ یەکێتیی ئوڕووپس لە مەڕ ئەندامەتی وی لەو یەکێتییە دا و هەر وەها ئەو دەورەش کە پرسی کورد  دەکرێ لەو پێوەندییە دا بیگێڕێ.
ئێمە ڕەخنەمان لە تورکییە هەیە کە دەورێکی دوولایەنە دەگێڕێ. ئێمە دەمانەوێ دەوڵەتی تورکییە بەرپرسیارەتی وەئەستۆ بگرێ بۆ کردنەوەی سنوور و ڕێگا بدا بە چوونی یارمەتی ئینسانی لەوێوە،. ئێمە دەمانەوێ کە تورکییە دەست هەڵگرێ لە پشتیوانی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە دەوڵەتی ئیسلامی . ئێمەبانگەواز دەکەین کە ئیدی قەدەغە لە سەر پ.ک.ک. هەڵبگیرێ . ئێمە دەمانەوێ هەرێمی  " ڕۆژئاوا " بە ڕەسمی بناسرێ، ئەوێ بە مۆدێلێکی باشی دێمۆکڕاتیک دەزانین کە تێیدا کوردەکان، سوریانییەکان، ئیزیدییەکان و عەڕەبەکان و خەڵکی دی بە یەکەوە دەژین و ئەوە نیشان دەدا دەکرێ هەرێمێک هەبێ بە هەبوونی مافی دیاریکردن و بڕیاردان لە سەر چارەنووسی خۆیەوە. ڕێگام بدەن قسەکانم بەوە تەواو بکەم کە یطمە لێبڕاوانە دەبێ چارەسەرییەکی جیهانیمان هەبێ بۆ ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست کە هەموو لایەنەکان تێوەی بگلێن و لە لایەن فڕاکسیۆنی خۆمانەوە دەڵێم ئێمە پێوەین بەردەوام بین لە سەر هاوکاری لە گەڵ پارتنرە کوردەکانمان.ئەو مەسەلەیە لە ساڵانی داهاتووش دا جێی تێڕامان و سەرنجی ئێمە دەبێ. زۆر سپاستان دەکەم.
هەر وەها بە پێی داوخوازی مارتین شولتز سەرۆکی پارڵمانی ئوڕووپا ئەوە دەمەوێ پەیامەکەی بۆ ئەو کۆنفڕانسە بخوێنمەوە. بە داخەوە پێی نەکرا بۆ خۆی ئەمڕۆ بێتە ئێرە بەڵام داوای لێکردم پەیامەکەی بە ئێوە ڕابگەیێنم.
پەیامی مارتین شولتز سەرۆکی پاڕڵمانی ئوڕووپا
بۆ ١١ هەمین کۆنفڕانسی نێو نەتەوەیی یەکێتیی ئوڕووپا، تورکییە، ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و کوردەکان
هاوکاران،! یایان و ئاغایان!
بەر لە هەمووشت دەمەوێ سپاستان بکەم بۆ ئەو دەرفەتەی بۆتان ڕەخساندووم لە کۆنفڕانسەکەتاندا ئامادە بم، هەر وەک ئەوەی کە لە کۆنفڕانسی پێشووش دا بانگتان کردبووم، بۆ ئەوەی ئاواتی خۆم دەرببڕم کە پێواژۆی ئاشتی نێوان تورکان و کوردان سەرکەوتوو بێ.
پارڵمانی ئوڕووپا پێی وایە مەسەلەی کورد لە تورکییە دەبێ بە شێوەیەکی هەمیشەیی جێبەجێ بکرێ. زۆر حەول دراون بۆ وتووێژ و ئێمە ئەو حەولانە بە هەنگاوی چاک دەزانین. وتووێژەکان دەبێ بەردەوام بن و چاوە ڕوانییە مەشڕووع و دێمۆکڕاتیکەکانی کوردەکان کە زۆر لە مێژ ساڵە ڕەنجیان کێشاوە دەبێ جێ بە جێ بکرێن و وەدی بێن.
ئەمن داوا لە هەر دوو لایەنەکان دەکەم بوێری لە خۆیانەوە نیشان بدەن و بۆ ئەو مەبەستە  دامەزراوەی سیاسی پێش بخەن. بۆ ئەو مەبەستە ئێوە دەتوانن لە سەر پشتیوانی شەخسی من حیساب بکەن لە پارڵمانی ئوڕووپا دا. هەر وەها ڕێگام بدەن سپاسی ئەو کەسانەش بکەم کە بەرعۆدەییان نیشان داوە و دەکرێ بە لەبەرچاوگرتنی ڕێزی دوولایەنە هەنگاو هەڵێننەوە: دیسمۆند تووتوو بەرەوی خەڵاتی ئاشتی نۆبێل، لە ئەفریقای باشوور کە بەداخەوە وەک من نەیتوانی بە شەخسە لەم کۆنفڕانسە دا ئامادە بێ و لێرەوە داوخوازی هەرە چاکی بۆ دەکەم و هیوادارم بە زوویی لە نەخۆشی هەڵستێتەوە و چاک بێتەوە. دەستپێشخەری جیهانی بۆ ئاشتی و ئاشتبوونەوە بە تێوەگلانی جیمی کارتر، خۆزێ ڕامیز هۆرتا و دالای لاما کە هەموویان پشتیوانییان لێکرد. ئەو حەولانە هەموو یارمەتی دەکەن بە وەدیهێنانی ئاشتی لە نێوان کوردان و تورکان دا.
هەموو دامەزراوەکان دەبێ پشتیوانی بکەن لە پێواژۆی ئاشتی و پارڵمانی ئوڕووپا حەولی تایبەتی دەدا لەو ڕێبازە دا. لە حالێ حازر دا هەموو  ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست لە ژێر هەڕەشەی هێرشە تیژپەڕەکانی دەوڵەتی ئیسلامی دایە. کۆمەڵگەی جیهانی دەبێ کۆتایی بەوە بهێنێ و ڕایبگرێ. پارێزگاری لە کۆبانێ لە لایەن ژن و پیاوانی کورد لە سوورییە بە پشتیوانی  پێشمەرگەکانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە عێڕاق کۆبانێی کردووە بە ڕەمزێکی خۆڕاگری لە ئاست بەربەرایەتی و دڕندەیی. ئێمە ئەو پشتیوانییەی تا ئێستا لەوان کراوە بە کارێکی چاک دەزانین.
شەڕ لە پێناو ئاشتی، دێمۆکڕاسی و مافە بنچینەییەکان  شتێکن کە ئێمە هەموومان بە قووڵی پێیانەوە گرێ دراوین.
داوای کۆنفڕانسێکی سەرکەوتوو تان بۆ دەکەم.
مارتین شولتز

درێژەی قسەکانی کایانێ ویستر هایم

مەبەستی کۆمیسیۆنی مەدەنی یەکێتیی ئوڕووپا – تورکییە ئەوەیە دەرگای لە سەر قسەی هەموو لایەنەکان ئاواڵە بێ، هەر بۆیەش ئێمە هەڵسووڕاوی ئەوەندە هەڵکەوتوومان هەن هەم لە لە لایەنی تورک و هەم لایەنی کوردەوە. ئێمە هەمیشە بۆ کۆنفڕانسەکانمان لە  نوێنەرانی هەر دووک لا دەگێڕینەوە بۆیە ئەمن زۆرم پێ سەیرە کە حکوومەتی ئاکەپە قەت ئەو دەرفەتە بە هێند ناگرێ کە بەشداریمان لەگەڵ بکا. لە کۆنفراسی ئەمساڵ مان دا بەرنامەیەکی بە تایبەتی سەرنجڕاکێشمان هەیە ئەویش ئیستگرتن و سەرنجدانە لە سەر  پێواژۆی ئاشتی، لە لیست دەرهێنانی نێوی پ.ک.ک. لە لیستی ڕێکخراوە تێرۆریستییەکان، بارودۆخی " ڕۆژئاوا " و  " کۆبانێ "  و لە پێوەندی لەگەڵ بابەتی یەکەم تورکییە دەبێ حەولی جیدی بدا کە شانبداتەوە بەر پێواژۆی وتووێژی ڕاستەقینە، ئەوە دەبێتە نموونەیەکی چاوڕاکێش بۆ هەرێم، بۆ یەکێتیی ئوڕووپا، بۆ دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمێریکا و کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی،
ڕەوتی بەرەوپێشچوونی ڕووداوەکان بەو شێوەیەی کە لەو دواییانە دا لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست دا دەیانبینین دەرفەتێکی مێژوویی پێک دەهێنێ بۆ دامەزراندنی مۆدێلی نوێی ئۆتۆنۆمی دێمۆکڕاتیک و هەر وەها لابردنی پ.ک.ک. لە لیستی تێرۆریستان.
سەبارەت بە پێواژۆی ئاشتی بەڕێز ئوێجاڵان دەبێ دەرفەتی ڕاوێژ کردنی هەبێ لە گەڵ  هاوپەیمانە سیاسییەکان و بەڕێوەبەرایەتی بزووتنەوەکەی بۆ ئەوەی بتوانێ ستراتێژییەکی ڕاستەقینە گەڵاڵە بکا بۆ  وتووێژەکان. بۆ ئەو مەبەستە ئەو حەوجێی بە هەلومەرجی باشتر هەیە، بڕیار وابوو ئۆسقۆف دێسمۆند تووتوو سبەینێ ئاکامی سەفەری ڕاستی دیتنەوەی " دەستپێشخەری جیهانی ئاشتی و ئاشتبوونەوە "  بۆ تورکییە  ڕابگەیێنێ لە پێوەندی لە گەڵ پرسی کورد و پێواژۆی ئاشتی لەوێندەرێ. لە ئامادە نەبوونی خۆی دا با بەلایەنی کەمەوە قسەکانیمان لە بیر بێ: " ئێستا کاتی قسەکردنو گوێ لەیەک گرتن هاتووە، لە بیرتان بێ کە ئاشتی لە شەڕ چاکترە."
لە ساڵی ٢٠١٤ دا کوردەکان لە سەر زمانی هەمووان  دا بوون دوای ئەوەی کە داعش دەستی کرد بە هێرشە کوژەرەکانی، لە پێشدا لە شنگار و دوایە لە کۆبانێ. ٦ مانک لەمەو بەر زۆربەی دنیا نەیدەزانی کۆبانێ لە کوویە، بەڵام ئێستا کۆبانێ و شەڕی بوێرانەی پ.ک.ک، پەیەدە و لە بیرمان نەچێ خەباتی بەردەوامی یەپەژە، یەکینەی پاراستنی ژن ، ئەوان بوون سەردێڕی ڕۆژنامە بە نێوبانگەکان و کاناڵە میدیاییەکان لە جیهان دا. ڕۆژی جیهانی کۆبانێ یەکەمی نۆڤامبر بوو بە بۆنەیەکی جەماوەری کە خەڵک لە زیاتر لە ٤٠ ووڵاتان و لە ٣٠٠ شاران و لە هەموو قاڕەکاندا  ڕژانە سەر کۆڵان و شەقامان بۆ هاوپشتی لەگەڵ کوردەکان بە دەربڕینی پڕۆتێست و هاوپێوەندی خۆیان. کۆبانێ بووە بە ڕەمزێک بۆ جیهان، ڕەمزی بەرخودانێکی ئازایانە. "ئێمە گشتمان کۆبانێ ین" ئێستا بووە بە دروشمێکی جیهانی و ئەوە بە ڕونی نیشان دەدا کە کوردەکان لە هەموو جێیەک دۆستیان هەیە. ڕەنگە بە قیمەتێکی زۆر گرانیش بووبێ و ناخۆش لەبەر گوێیان بێ بەڵام کۆبانێ بۆچوونی دنیای لە بەرژەوەندی کوردەکان گۆڕیوە. ئەو مەسەلەیە و بابەتی دی بە شێوەیەکی هەموولایەنە لەم کۆنفڕانسە دا گەنگەشەیان لە سەر دەکرێ و بەم قسانە ئێمە دەست بە یەکەم ووتار دەکەین کە لە لایەن هاوکارم لێرە بەڕێز ئادەم ئوزوون پێشکێش دەکرێ. ئادەم ئوزوون سیاسەتمەدار و دیپڵۆماتێکی  ناسراوی کوردە، ئەو هەر وەها نووسەری کتێبێکە بە زمانی ئینگلیسی:
" " ئازادیی ژیان، هەڵسەنگاندنی کێشەی کورد لە تورکییە و حەولەکان بۆ چارەسەر کردنی
living Freedom” The Evolution of the Kurdish Conflict in Turkey and the Efforts to Resolve it
بەڕێز ئوزوون لە سەرەتای ١٩٩٠ەکانەوە لە سیاسەتی کوردی دا چالاک بووە. ئەو ناسراوە بەتێکۆشانەکانی خۆی بۆ دۆزینەوەی چارەسەرییەکی ئاشتییانە بۆ کێشەی کورد و هەر بۆیەش ئەو یەک لەو کەسانە بوو کە هەڵبژێردرا بۆ بە بەشداری لە وتووێژەکانی ئاشتی ئۆسڵۆ دا. ئەو حاڵی حازر ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان ە. فەرموو ئادەم میکڕۆفۆن ئی تۆیە:
ووتەی ئادەم ئوزوون  ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەریی ک.ن.ک.
زۆر سپاس کاریانێ!  ئەمن حەول دەدەم بە تورکی قسە بکەم بۆ ئەوەی پەیامەکەم زۆر ڕوونتر بگەیێنم. بە ئینگلیسی ڕەنگە من نەتوانم بەو جۆرەی کە دەبێ قسەکانم دەرببڕم بۆیە حەول دەدەم بە تورکی قسە بکەم.
میوانانی خۆشەویست
ئەمڕۆ ئێمە لێرە لە یازدەهەمین کۆنفڕانسی "تورکییە، یەکێتیی ئوڕووپا و کوردەکان لە دەوری یەک کۆبووینەتەوە. لە هەموو ئەو کۆنفڕانسانەی دا کە هەتا ئێستا گرتوومانن باسی چارەسەری پرسی کورد، دێمۆکڕاتیک کردنی تورکییە و دەوری یەکێتیی ئوڕووپامان لەو پێواژۆیە دا کردووە.بەداخەوە هەتا ئێستا ئێمە پێشوەچوونێکی گرینگ لەو بوارانە دا نابینین.لەوانەیە هێندێک بەرەوپێشچوونی پۆزیتیڤ ڕوویان دابێ، بەڵام ئێمە هێشتا نەگەیشتووینە چارەسەرییەکی هەمیشەیی و ئاشتیخوازانە.ئەوە بە دەرەجەی یەکەم لە بەر هەڵوێستی تورکییەیە. حکوومەتی ئاکەپە نەیتوانیوە کەلک لەو دەرفەتانە وەربگرێ کە لەماوەی ١٢ ساڵ دەستەڵاتی خۆی  لە بەر دەستی دا بوون. هۆی سەرەکی ئەمە ئەو ڕاستییەیە کە حکوومەت پڕۆژەیەکی نییە بۆ چارەسەرییەکی هەمیشەیی و ئاشتیخوازانە. هەر وەها پەسند کردنی سیاسەتەکانی تورکییە لە لایەن یەکێتیی ئوڕووپا و دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمێریکا وە و بێ کارایی خۆشی بۆ  گۆڕینی هەڵوێست لە ئاست کوردەکان وای کردووە کە دەوڵەتی تورک هەنگاوی ڕادیکاڵ و دێمۆکڕاتیک ناوێژێ و دەست نەکا بە وتووێژی سیاسی لەگەڵ بزووتنەوەی کورد.بە داخەوە، یەکێتیی ئوڕووپا و دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمێرێکا هێشتا مەسەلەی کورد وەک مەسەلەیەکی ئەمنییەتی و دە چوارچێوەی مافی تاکەکەسی دا دەبینن.لەکاتێک دا دۆزی کورد ، لە گەوهەری خۆی دا، بابەتێکی سیاسی، کۆمەڵایەتی و هەبوونی کولتووری گەلێک و مەسەلەی دێمۆکڕاسی یە.
سەڕەرای سیاسەتی هەڵخەڵەتێنەرانە و هەنگاو نانەوەی هەڵە لەلایەن دەوڵەتی تورکییەوە مەسەلەی کورد خۆی بە سەر ڕۆژەڤی جیهانی دا دادەسەپێنێ بە هەموو ڕاستییەکانی مێژوویی، دێمۆگڕافی و سیاسی خۆیەوە.بە تایبەتی دوای پێشوەچوونەکانی شنگار و کۆبانێ، ئێستا هەموو لایەنە پێوەندیدارەکان ناچارن سەبارەت بە دۆزی کورد چاو بەسیاسەتەکانیان دا بخشێننەوە و بە دوای دیتنەوەی نزیکبوونەوەی نوێ دا بگەڕێن. ئەوە بە تایبەتی کارێکە کە دەبێ حکوومەتی ئاکەپە بیکا کە لە ماوەی دوازدە ساڵ دەستەڵاتداری خۆی دا پێکێشی کردووە کە بزووتنەوەی کورد وەک دوژمنێک چاو لێ بکا کە دەبێ تێک بشکێندرێ لە جیات ئەوەی بە هاوپەیمانێکی ستراتێژیکی بزانێ.
لە ڕابردوو دا، بە هەڵە کوردەکان وەک هۆی سەرەکی بێ سەباتی و گێرەو کێشە دەبیندران، بەڵام، هەنووکە کوردەکان وەکوو هێزێک بۆ سەبات ، دێمۆکڕاسی ، ئاشتی و ئاشتبوونەوەی درێژخایەن لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست دا چاو لێدەکرێن. ئێستا کوردەکان وەک ئاکتۆرێک لە هەرێم دا دەبیندرێن. ئەوان ئێستا لە هەڵکەوتێک دان کە ستروکتورگەلی ئۆتۆنۆمی دێمۆکڕاتیکی خۆیان ساز کەن و دێمۆکڕاسی لە هەرێم دا پەرە پێبدەن و بەرەوپێشی بەرن. ئێستا ئێمە لەگەڵ ڕاستەقینەیەکی کوردی ڕووبەڕووین کە نەک هەر یاریکارێکی هەرێمی، بەڵکوو بەتوانایەکی بەشێکە لە پێوەندی و هاوبەندییە نێونەتەوەییەکان.
میوانانی خۆشەویست
ئەوە ئاشکرایە کە ئاکەپە زێهنییەت و ستراتێژی دژی کوردی خۆی نەگۆڕیوە. ئەوە مانای ئەوەیە کە ئاکەپە نایەوێ  هەبوونی کورد قەبووڵ بکا و/یا ئەوەی کە گەلی کورد لە هیچ ووڵاتێکی دیکەش دا ناسێنە بەدەست بهێنێ. بە هێرشەکانی داعش بۆ سەر کۆبانێ، جارێکی دیکە ئەو سیاسەتی دژی کوردییە خۆی سەلماند و هەڵوێستی تورکییە لە بەرچاوی هەموو لایەک دەرکەوت کە بیبینن. تورکییە دژایەتی نیشان دا لە مەڕ پشتیوانی ئیتیلافی نێونەتەوەیی لە شەڕڤانانی کورد لە کۆبانێ (یەپەگە / یەپەژە ) کە دژی داعش بەرخوەدان دەکەن.بە پێچەوانە، تورکییە پشتگیری لە داعش کرد و تەنانەت ئێستا لە سەر ئەو پشتگیرییە بەردەوامە.
بەو زێهنییەتەوە ئاکاپە دەبێتە هاوپەیمانێکی تەبیعی ئیخوان ئەلموسلیمین، ئەلقاعیدە و داعش. داخودا تورکییە بەو ئیتیلافانە و بەردەوامبوونی لە سەر  دۆژمنایەتی کوردان بەرەو کوێ دەچێ؟ ئەگەر ئەو ستراتێژییە سیاسییە نەگۆڕدرێ، ئەو دەمی تەنیا ئاکامی ئەوە دەپەراوێز کەوتن و فت بوون لە ئاستی دەرەوە و کێشەی نێوخۆیی دەبێ. ئەو سیاسەتە هەڵەیە نەک هەڕەشەیەکە لە سەر هەرێم ، بەڵکوو لە سەر ئاشتی جیهانیش .
سیاسەتە هەڵخەڵەتێنەرەکانی ئاکەپە، وا خۆیان دەنوێنن کە بیانەوێ کێشە و هەرایان چارە سەر بکەن، بەڵام لە ڕاستیدا هیچ ناکەن و چبڕ ئیدی ناتوانن کەسی پێ هەڵفریوێنن. هەڵویستی ئاکەپە لە مەڕ ئەوەی کە دەڵێ
"کرانەوە " پێک دێنێ سەبارەت بە بابەتی وەک قوبروس، ئەرمەنییەکان، عەلەوییەکان، ئاسۆڕییەکان و ناموسوڵمانەکانی دیکە، لە قاو دراوە  کە لە ڕاستیدا هیچ هەنگاوێکی کۆنکرێت لەو بوارانە دا هەڵناهێنێتەوە. تورکییە هێشتاش بە پێی ئەو قانوونە بنچینەییەی  کە خونتای عەسکەری ١٢ی سێپتامبری ١٩٨٠ دایهێنا بەڕێوە دەچێ. ئاکەپە هێندێک مادەی هەڵبژاردەی لەو قانوونە دا گۆڕی بۆ خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی خۆی ، بەڵام گەوهەری ڕەگەزپەرستانە و نیزامییایەتی ئەو قانوونی بنچینەییە وەک خۆی ماوەتەوە. ئاکەپە هەمیشە دەیگوت" کۆنتڕۆڵی تەواوی دەوڵەت دەبەر دەست ئێمە دا نییە، دەستەڵات بە دەست نیزامییانە". دەیگوت ئەگەر خەڵک پشتیوانی لە ئاکەپە بکەن ئەوان دەتوانن قانوونی بنچینەیی بگۆڕن، هەر بۆیەش خەڵکێکی زۆر پشتیوانی لێکردن. بەڵام دواجار ئاکاپە کۆنتڕۆڵی تەواوی داو و دەستگای دەوڵەتی خستە دەست خۆی. بیرورای گشتی و دەوڵەتە ڕۆژئاواییەکان ئێستا لەوە تێگەیشتوون و نیگەرانییەکانی خۆیان دەردەبڕن. تەنیا هیوایێکی ڕاستەقینە بۆ پێوەندییەکانی تورکییە لەگەڵ ڕۆژئاوا کۆتاییەکی سەرکەوتوانەی " پێواژۆی ئاشتی " یە.
ئەگەر ئاکەپە سەمیمی یە، دەبێ کوردەکان وەک نەتەوەیەک بە ڕەسمی بناسێ. هەر وەک نەتەوەی تورک،کوردەکان دەبێ وەک ناسێنەیەکی جوێ بە ڕەسمی بناسرێن. تەنیا ئەو کاتەی کە مافی کوردەکان لە قانوون دا دەستەبەر کرا بێ پێواژۆی ئاشتی دەگاتە قوناخی هەرە گرینگی خۆی. ئەگەر لەو قۆناخە تێنەپەڕێندرێ، پرسە هەرە گرینگەکان بۆ چارەسەری کوردستانێکی ئۆتۆنۆم و پەروەردە بە زمانی دایکی تەنانەت ناکرێ قسەشیان لێوە بکرێ.
ئاکەپە سیاسەتێکی تەنک شاراوەی سەرکوت کردن بەڕێوە دەبا و هەنگاوی چڵ و نێوەچڵ بەرەوە چارەسەرییەک هەڵدەهێنێتەوە. هەر بۆیەشە پێکێشی دەکا لە سەر پاراستنی ئاگربەسی هەنووکەیی تا بەڕێوەچوونی هەڵبژاردنی گشتی. حەول دەدا پێش بە هەموو حەولەکانی بەرخوەدانی گەلی کورد بگرێ، لەوانە پرۆتێستی دێمۆکڕاتیکی ئاسایی. تەنانەت پێواژۆی باش پێزاندراوی ئۆسڵۆش  لە بەر حیساباتی درێژخایەنی سیاسی ئاکەپە، نامۆیی دەولەتی تورک بۆ ئاشتبوونەوە لەگەڵ کوردان و کێشەی نێوخۆیی لە نێو دەوڵەتی تورک دا سەری نەگرت. ئێمە هیوادارین کە ئەو پێواژۆیەی هەرە دوایی ئیمڕاڵی تووشی هەمان چارەنووس نەیە.هێشتا دەرفەت هەیە کە پێش لەوە بگیرێ، بەڵام کەس هەنگاوێکی جیدی لەو بارەیەوە هەڵناگرێ.ئەگەر زۆر زوو هەنگاوی کۆنکرێت هەڵنەگیرێن، بە داخەوە جارێکی دیکە شەڕ دەبێ.
میوانانی خۆشەویست
ئەگەر ئێمە بە پەلە چاوێک لە داعش بکەین – دوژمنی هاوبەشی هەموو مرٶڤایەتی – و ئەو خەباتەی بە دژیان دەکرێ دەکرێ بڵێین: ئەگەر چی داعش زۆر بە سەختی حەول دەدا خۆی بە بنەمای هێندێک ڕاستەقینەی مێژوویی ببەستێتەوە، بەڵام داعش لەلایەن هێزە هەرێمی و جیهانییەکانەوە پشتیوانی لێ کرا و دنە درا. ئێستا هەمان ئەو هێزگەلەش داعش وەک هەڕەشەیەکی توانایەکی دەبینن بۆ سەر دوارۆژ و شەڕێکیان بە دژی دەست پێکردووە.
لە لایەکی دیکەوە، دەوڵەت نەتەوەکانی هەرێم وەک تورکییە و ئێران دەستەوداوێنی داعش بوون بۆ هێرشەکانی بە دژی کوردەکان و بە تایبەتی پ.ک.ک. جا بۆیە ئەوان زۆریان پێ خۆشە کاتێک کوردان سەدەمەیان پێ دەگا و زۆریان پێ ناخۆشە کاتێک کوردەکان سەرکەوتن وەدەست دەخەن. ئەو حکوومەتانە هەمیشە پێوەندی خۆیان لە سەر بنەمای  سیاسەتە دژە کوردییەکانیان پاراستووە. ئەوان بە تایبەتی  هاوکارییان کردووە لەگەڵ داعش بۆ ئەوەی دەستکەوتەکانی گەلی کورد بکەنە ئامانجی سێرەکانیان.ئەوان زۆریان کار کرد بۆ کەوتنی شارەکوردەکان و هێشتاش حەول دەدەن بۆ ئەوەی پڕۆژەی کوردی تێک بشکێ و سەرنەکەوێ. ئەگەرچی کوردەکان کەوتوونەتە بەر هێرشی سەخت، بەڵام لە بەر سیاسەتەکانی گەلی کورد ئێستا لە ڕۆژئاوا مێژوو دەنووسێ. کۆبانێ بەرخوەدانێکی نیشان داوە  کە ئەو حکوومەتانەی تاساندووە و شۆکەی کردوون. زۆر هێز کەلکیان لەو بەرخوەدانە وەرگرتووە، بەتایبەتی هێزەکانی ئیتیلاف. ئەوەش لە بەر ئەوەیە کە شەڕڤانانی کۆبانێ لەوە دا سەرکەوتن پێشی داعش بگرن ئەوەی کە هیچ کەس پێی نەکرا. بەرخوەدانی کۆبانێ نەخشە و پلانی هێندێک هێزانی تێک داوە ، و سیمای ڕاستەقینەی ئەوانی لەقاو داوە.
لەو پێوەندییە دا بەرخوەدانی کۆبانێ پێوانەیەکی بڕێاردەرە. کۆبانێ بووە بە مەیدانێک بۆ نەبەردی جیهانی  لە نێوان هێزە کۆنەپەرست و دێمۆکڕاتەکان دا. ئەوە هەستانەوەیەکە بۆ مرۆڤایەتی. ئەمڕۆ لە کۆبانێ،هێزەکانی مرۆڤایەتی، دێمۆکڕاسی ئازادیی و خوشکوبرایەتی گەلان ئاڵای بەرخوەدان دەشەکێننەوە بە دژی فاشیزم و کلۆنیالیسم.
پ.ک.ک. لە بەرەی پێشەوەی شەڕ دایە بە دژی ئەو هێزە تاریکانە لە کۆبانێ، لە ڕۆژئاوا و لە هەموو کوردستان دا. بە سەدان ئاکادێمیک،هونەرمەند، ڕووناکبیر، نووسەر و سیاسەتمەدار کە لەو ڕاستەقینەیە گەیشتوون ئێستا داوا لە یەکێتیی ئوڕووپا دەکەن کە چاو بە سیاسەتەکانی دا بخشێنێتەوە لە مەڕ پ.ک.ک. و جەخت لە سەر ئەوە دەکەنەوە کە دەبێ پ.ک.ک. لە لیستی ڕێکخراوە تێڕۆریستەکان دەربهێندرێ.
تورکییە دەیەوێ پ.ک.ک. دەو لیستە دا بمێنێتەوە، بۆ ئەوەی پ.ک.ک. لە دەوری مێزی وتووێژ بمێنێتەوە. هێندێک لە دەوڵەتە ئوڕووپاییەکان لەگەڵ ئارگومێنتی تورکییەن. بەڵام ئەو ئارگومێنتە هەڵەیە پ.ک.ک. لە چارەسەری ناترسێ، ئەوە دەوڵەتی تورکە کە خۆی لە چارەسەرییەک تەرە دەکا و پێواژۆیەکە وەدەخرێنێ. لابردنی پ.ک.ک. لەو لیستە  دەبێتە هۆی غیرەت وەبەرنانی زیاتری تورکییە بۆ ئەوەی شان بداتە بەر پێواژۆی چارەسەری. ئەگەر یەکێتیی ئوڕووپا و دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمێریکا بەرعۆدەنە بۆ دۆزینەوەی چارەسەرییەک بۆ ئەو کێشەیە  دەبێ تورکییە تەشویق بکەن بۆ ئەوەی پ.ک.ک. لە لیستەکە دەربهێنێ.
لە کۆتاییدا
هەنووکە کوردەکان لە بەرەی پێشەوە دان بە دژی داعش لە عێڕاق و سوورییە. هێزەکانی هەرە بڕێاردەر و هەرە چالاک لە نێو کوردەکان دا ئەو هێزانەن کە سەر بە پ.ک.ک ن. مەترسییەکی ڕاستەقییە لە گۆڕێ دایە کە پێواژۆی چارەسەری لە هێڵی خۆی هەتەرە بێ و جارێکی دیکە تورکییە بکێشرێتە ناو شەر. کوردەکان دەیانەوێ پرسی خۆیان لەگەڵ تورکییە هەم بە ئاشتییانە و هەم دێمۆکڕاتییانە چارەسەر بکەن. ئەوان لەو ڕووەوە سەمیمین. سەرەڕای ئەو ڕاستییەی کە حکوومەتی ئاکەپە هیچ کام لە بەڵێنەکانی خۆی نەپاراستووە، کورەدەکان لە ماوەی دوو ساڵی ڕابردوو دا  پێواژۆی چارەسەرییان پاراستووە.. ئەگەر دەوڵەتی تورک لە سەر بۆچوونی هەنووکەی خۆی پێکێشی بکا ئەو دەمی پێواژۆیەکە تووشی مەرگ و نەمان دێ. شەڕ دەست پێدەکا. وتووێژ بۆ پەیوەست بوون و هاتنە ناوی تورکییە بۆ یەکێتیی ئورووپا دە مەترسی دەکەوێ.دێمۆکڕاسی هەڵدەپەسێردرێ، گێرە و کێشە ئابوورییەکان زیاد دەکەن و گوشاری خونتای نیزامی پەرە دەستێنێ. و دیارە ئەمە هەڵبەت کاردانەوەشی دەبێ لە سەر شەڕ بە دژی داعش لە هەرێم دا. ئێمە نامانەوێ هەلومەرجێکی ئاوا بێتە گۆڕێ.

کاریانێ وێسترهایم: سپاس ئادەم بۆ ووتە پتەو و بەهێزەکەت و سپاس بۆ هەمووتان بۆ شۆپاندنی دانیشتنی کرانەوەی کۆنفڕانس.
بەر لە دەستپێکردنی دانیشتنی پانێلی یەکەم  عیسا مووسا دۆزگەری خانە نشین و یەک لە پارێزەرەکانی ماندێلا و سەرۆکی " دەستپێشخەری نێونەتەوەیی ئاشتی و ئاشتبوونەوە" پەیامی تایبەتی بەڕێز عەبدوڵا ئوێجاڵانی خوێندەوە:

بۆ کۆنفڕانسی ١١هەمی " یەکێتیی ئوڕووپا تورکییە، ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و کوردەکان " برووکسێل ١٠-١١ ی دیسامبری ٢٠١٤

پەیامی بەڕێز عەبدوڵا ئوێجاڵان
میوانانی خۆشەویست
لە ماوەی دووساڵی ڕابردوو دا بە بڕیار و بە هیواوە کارمان لە سەر چارەسەری دێمۆکڕاتیک و پێواژۆی ئاشتی کردووە، و ئێستا ئێمە دەچین دە سەردەمێکی مێژوویی گرینگەوە کە تێیدا ئەو تێکۆشانانە ئێمەی گەیاندووەتە قۆناخی وتووێژ.
ئەو پێواژۆی وتووێژی دێمۆکڕاتیکە نەک تەنیا چارەسەرییەکی عادڵانە و هەمیشەیی دەهێنێتە ئاراوە بۆ کێشەیەکی سەدان ساڵە، بەڵکوو لە هەمان کاتدا، ئاکامە سیاسییە دێمۆکڕاتیکەکانی ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست دا بەرەو ژوور دەبا و پەرەی پێ دەدا و خزمەت دەکا بە دەستەبەر کردنی داهاتووی هاوبەشی دێمۆکڕاتیکی گەلانی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست.
لەکاتێکی ئاوا گرینگ و پڕ مانا دا، ئەوە زۆر گرینگە ئەو دامەزراوانەی کە لایەنگری ئاشتی و چارەسەرییەکن، ڕێکخراوە دێمۆکڕاتیکەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و دامەزراوە سیاسییەکان لە تورکییە و لە ئوڕووپا بەردەوام بن لە سەر کاری خۆیان بۆ پێشخستنی وتووێژەکان؛ ئەوە خزمەت دەکا بە پەرەپێدانی پێواژۆی وتووێژی دێمۆکڕاتیک.
ئەمن ئەو کۆنفڕانسەی ئێوە کە لە پارڵمانی ئوڕووپا دا پێکتان هێناوە  زۆر بە گەورە و پڕ مانا دەبینم و پێمخۆشە بڵێم ئاکامەکانی ئەم کۆنفڕانسە شوێنێکی گرینگی دەبێ لە پێواژۆی چارەسەری دا.
ئەوە گرینگە کە پاڕڵمانی ئوڕووپا جێی خۆی لەو وتووێژانە دا بگرێ  و پێشنیازەکانی بۆ چارەسەری هەتا بڵێی بە نرخ و مێژوویی دەبن. بەشداریی چالاکانەی هەموو دەزگا بڕیاردەرەکان، بە پارڵمانی ئوڕووپاشەوە، لە پێواژۆی چارەسەری دا یارمەتی دەکا بە مێژووی مرۆڤایەتی، خەبات لە پێناو کەڕامەتی ئینسانی و پەرەپێدانی دیالۆگ و ئاشتی لە نێوان گەلان دا.
چاوەڕوانییەکانی ئێمە لە دۆستان لە ئوڕووپا و لەو دامەزراوانەی لایەنگری چارەسەرییەکی دێمۆکڕاتیکن، و هەر وەها ئازادیخوازانی ئوڕووپا ئەوەیە پشتیوانی لە خەباتی ئێمە  لە پێناو کەڕامەت دا بکەن و لێی نزیک بن بۆ ئەوەی هەرێمەکەمان ببێتە شوێنێک کە تێیدا دێمۆکڕاسی و ئازادی  ببووژێتەوە. ئێمە بە تەواوی باوەرمان وایە، چونکە ئێمە لە سەروبەندێک داین کە ئیدی چبڕ مێژوو بە ئیرادە و زمانی ملهوڕانەی دەستەڵاتە زاڵەکان نانووسرێتەوە.
مرۆڤایەتی شاهیدی نەمانی ئەو سنوورانەیە کە دەستەڵاتدارە زاڵەکان لە شەڕی جیهانی هەوەڵێ دا کێشایانەوە وەک بەشێک لە ڕێکەوتنی سایکس – پیکۆ  کە بە پێی وی هەرێمەکە لە ئانادۆڵییەوە تا مێزۆپۆتامیا، و لە مەغریبەوە  تا شەرق دابەش کرا و بەش کرا؛ هەڵوەشانەوەی  " دەوڵەتە – نەتەوە " دەستکردەکان کە هێزە ئیمپریالیستییەکان سازیان کردن، ڕووخانی دیکتاتۆڕەکان، هەستانەوەی گەلی کورد کە نکۆڵی لە  هەبوون و ناسێنەی دەکرا، و ووشیاری وئازادیی دنیای عەڕەب لە نیری سترووکتوورە ئۆتۆکڕاتەکان.
ئەگە مرۆڤ لە پێتەختە دوورەکانەوە چاو لە پێشوەچوونەکانی هەرێم بکا، بە هاسانی وەک " ئاڵۆزی" یان " بێ ئیستیقراری" لێکیان دەداتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ناکرێ بە دروستی لێی تێبگەیشترێ تا ئەو کاتەی کە زەبروزەنگی تائیفی و دینی ئیستا وەک دەرکەوتەیەکی ئەو سترووکتوورانە نەبیندرێن کە بە سەر هەرێمەکە دا داسەپێندران بەڵام ئێستا شوێندانانی خۆیان لە کیس دەدەن.
لە ڕاستیدا، ئەگەر ئەو سەروبەندە تێپەڕە ئاوێتەی ئیرادەی گەلان نەکرێ بۆ ساز کردنی سیستمێکی نوێ، ئەو دەمی زۆر وێدەچێ ئەو زەبر و زەنگە تائیفی و دینییە خەسڵەتێکی بەردەوام وەخۆ بکا و هەرێمەکە لاواز دەکا و دەرفەتی دەستێوەردانی دەرەکی دەخولقێنێ. ئالوگۆڕی پێوەندییەکانی نێوان گەلان و کۆمەڵگەکان، پێویستی بە ئیرادەیەکی ووشیار و کردەوەی ڕێک خراو و ووشیارانە هەیە .
کاتێک لەو ڕوانگەیە بۆ ئەو بابەتە بچین ئەو پرسیارە دێتە گۆڕێ، گەلۆ ئێستا ئەو ئیرادە و کردەوەی ڕێک خراوە هەیە یان نا؟  داخودا ئەو دەستپێشخەرییە مێژووییەی کە مرۆڤایەتی بە هەڵپەوە چاوەڕوانی دەکا سەر دەگرێ؟
ئەمن ئەندامێکی خۆ نەویستی نەتەوەی کوردم. دەمەوێ بڵێم کە گەلی کورد تەواو لێی دەوەشێتەوە ئەو دەورە مێژووییە بگێڕێ و پێم خۆشە ئەو قسەیە بە نموونەیەک دابگرمەوە بۆ ئەوەی تەنێ وەک نیشانەیەکی خاڵی شانازی نەتەوەیی وەبەر گوێیان نەیە. هەر ئەوەندە بەسە مرۆڤ چاو لە کۆبانێ و شنگار بکا بۆ ئەوەی لە مەبەستی من تێ بگا: کۆبانێ و شنگار کورتکراوەیەکن لە پرسی کورد و ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست . ئێستا مرۆ لەوێ ووشیارییەکی سەرەکی و خەبات لە پێناو کەڕامەت دا دەبینێ و پێی دەکرێ لە گرینگی دەوری ژن لە ژیاندا تێ بگا، هەر وەها ئەوەش کە بە بێ بەشداریی ژنان ناکرێ گەلێک یان جیهان ڕزگار بکرێ. کۆبانێ و شنگار نێوی ئەو شوێنانەن کە دەیانەوێ بیانکەنە جەهەنەم لە سەر زەوی بە دەست ئەوانەی کە بەهیوان بچنە بەهەشتێ.  لەوێیە کە کاتێک مرۆڤ بە ووردی لێی بڕوانێ دەبینێ کچ و کوڕ بەدەنی خۆیان کردووەتە سەنگەر لە پێناو دێمۆکڕاسی دا بە دژی ئەو چەتانەی کە دەیانەوێ هەرێمەکە بکەنە جەهەننەم لە سەر زەوی. ئەگەر لە سەدەی ٢١م دا هێشتا ژنان لە بازاڕ دەفرۆشرێن ، ئەوە نە تەنێ نەنگێکە بۆ هەرێمەکە بەڵکوو بۆ هەموو مرۆڤایەتیش.

ئەو پەیامەی من دەمەوێ بە گوێی گەلانی ئوڕووپای بگەیێنم ئەوەیە: ئێمە لە پێناو ئازادی و دێمۆکڕاسی دا خەبات دەکەین. ئامانجەکانی ئەو پێواژۆیە ئاشتییەی کە ئێمە ئێستا تێوەی گلاوین لە سەر بنەمای مێژوو و ڕوحییەی خەباتەکەمانە.

ئەمن بەتەواوی دڵنیام کۆنفڕانسەکەتان سەرکەوتوو دەبێ، و بە بۆنەیە سڵاو دەکەم لە هەموو بەشدارانی کۆنفڕانس و ئاواتەخوازی سەرکەوتنی هەمووتانم.
عەبدوڵا ئوێجاڵان
زیندانی ئیمراڵی




Saturday, November 22, 2014

هاوپرسەکی سیاوەش گۆدەرزی لە بەرنامەی "گەلی ئازاد"ی تێلێڤیزیۆنی نەورۆز لەگەڵ دوکتور کامڕان مەتین مامۆستای پێوەندییە نێونەتەوەییەکان لە زانکۆی ساسێکس سەبارەت بە " هاوپەیمانیی کۆمەڵایەتی" لە ڕۆژئاوا

نەورۆز تیڤی، بەرنامەی گەلی ئازاد
مۆدێڕاتۆر : سیاوەش گۆدەرزی
بەرواری بڵاو کردنەوە: یەکشەمە ١٦ی نۆڤامبری ٢٠١٤
هاوپرسەکی لەگەڵ: دوکتور کامڕان مەتین مامۆستای پێوەندییە نێونەتەوەییەکان لە زانکۆی ساسێکس – بریتانیا
بابەت: هاوپەیمانیی کۆمەڵایەتی ڕۆژئاوا

سیاوەش گۆدەرزی: ڕۆژتان باش بینەرانی هێژای نەورۆز تیڤی بەخێر بێنەوە بۆ دووەمین بەرنامەی " گەلی ئازاد"، سیستمی خۆبەڕێوەبەری لە ڕۆژئاوای کوردستان لە سەر بناغەی بەڵگەنامەیەک دامەزراوە کە  بە ناوی
 " هاوپەیمانیی کۆمەڵایەتی" ناسراوە. " هاوپەیمانەتیی دێمۆکڕاتی " لە ٦ی ژانڤییەی ساڵی ٢٠١٤، ئەمساڵ لە لایەن مەجلیسی یاسا دانان لە ڕۆژئاوای کوردستان پەسند کرا.  " هاوپەیمانیی کۆمەڵایەتی" هەموو لایەنەکانی ژیانی سیاسی و بەڕێوەبەریی دێمۆکڕاتیک لە ڕۆژئاوای کوردستان وەخۆ دەگرێت. " هاوپەیمانیی کۆمەڵایەتی " لە ڕاستیدا لە ٧ بەش و ٩٨ خاڵ پێک هاتووە. ٧ بەشی سەرەکی "هاوپەیمانیی کۆمەڵایەتی" بریتین لە: بنەما گشتییەکان، بنەما سەرەکییەکان، ماف و ئازادی، مەجلیسی یاسا دانان، مەجلیسی خۆ بەڕێوەبەری، کۆمیساریای باڵای هەڵبژاردن و دادگای باڵای یاسای بنچینەیی.
بەڵێ بینەرانی هێژا ئەمجارە بۆ باس لە سەر سیستمی خۆبەڕێوەبەری دێمۆکڕاتیک، بەڕێز دوکتور کامڕان مەتین مامۆستای
زانکۆ، مامۆستای پێوەندییە نێو دەوڵەتییەکان لە پریتانیا لە ستودیۆ حازرە. دوکتور کامران بە خێر بێی!

کامڕان مەتین: زۆر سپاس، مەمنوون
گۆدەرزی: دوکتور کامران وەکوو سەرەتایەک، سیستمی خۆ بەڕێوە بردنی دێمۆکڕاتیک لە باری فکری، لە باری تێئۆریکەوە، لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵناسی، سۆسیۆلۆژییەوە چۆن ئێوە دەنرخێنن؟ فەرموو!
مەتین: بە بڕوای من سیستمی خۆ بەڕێوەبەری دێمۆکڕاتیک ڕەنگە سێ لایەنی هەبێ کە لە سیستمەکانی موتەعارفی مەوجوود لە ، بە تایبەتی لە ووڵاتانی سەرمایەداری ، یان با بڵێین سیستمەکانی لیبێڕال – دێمۆکڕاتیک جیای دەکاتەوە. ئەو سێ لایەنە دەکرێ بەو جۆرەی باس بکەین. سیستمی خۆ بەڕێوەبردنی دێمۆکڕاتیک بە بڕوای من بیرۆکەیەکی ئینتێگراتیڤ ە، یانی عەرسەکانی جۆراجۆری ژیانی کۆمەڵایەتی  کە لە سیستمی سەرمایەداری دا بە هۆی ناوەرۆکی کۆمەڵایەتی سیستمی سەرمایەداری لێک جیا دەبنەوە، وەکوو عەرسەهایەکی خودموختار دەبیندرێن، وەکوو مەسەلەن ئابووری عەرسەیەکە، پێوەندییەکی ئۆرگانیک لە گەڵ دەوڵەت یا سیاسەت پەیدا ناکا. یانی لە بیرۆکەی لیبێڕاڵ دا ئەوانە دوو عەرسەی جیاوازن. هەر وەتر بڵێین ژینگە یاخو  تەبیعەت بەو شێوەیەی کە لە بیرۆکەیە دا جێگایەکی سەرەکی و ستراتێژیکی هەیە کە دێمە سەری دواتر، لە سیستمەکانی دیکەی کە دەر واقع
هەن لە دنیای ئەوڕۆ دا بە تایبەت لە ڕۆژئاوا دا نایبینین. بەو مەعنایە سیستمی خۆ بەڕێوەبەریی دێمۆکڕاتیک لە بنەمایەک دەست پێدەکا کە ژیان وەکوو کولییەتێک دەبینێ  و لایەنە جۆراجۆرەکانی ژیان لەگەڵ یەکتر دە تەماس دان، دە پێوەندی دان و یەکتر شکڵ دەدەن و بۆیەش پێشفەرزی ئەو بیرۆکەیە ئەوەیە کە بەرەوپێشچوون یا دێمۆکڕاتیک کردن لە بەشی ژیانی سیاسی کۆمەڵگایەک ناکرێ و نابێ جیا بکرێتەوە لە شکڵ و قەوارەی لایەنەکانی دیکەی ژیانی  کۆمەڵایەتی. بەو مەعنایەی با بڵێین بیرێک یان بیرۆکەیەی ئینتێگڕاتیڤ ە، دەیهەوێ  دووبارە ئەو جیاوازیانە یا ئەو لێک هەڵپچڕانانەی  کە سەرمایەداری بە سەر ژیانی کۆمەڵایەتی دا تەحمیلی دەکا دووبارە بینانهێنێتەوە بۆ لای یەکتر.
لایەنی دووەم کە بە بڕوای من جیای دەکاتەوە وەکوو سیستمێکی پێشکەوتوو و دێمۆکڕاتیک ئەوەیە سیستمی خۆ بەڕێوەبردنی دێمۆکڕاتیک دەقیقەن بە دەلیلی ئەوەی، کە بە هۆی ئەوەی کە ئەمری سیاسی، بەشداریی سیاسی دەگەڕێنێتەوە بۆ ناو خەڵک، بۆ ناو ئەندامانی کۆمەڵگایەک بە شێوەیەکی زۆر بنەڕەتی و ڕادیکاڵ سیاسەت دەکاتەوە بە ئەمرێکی بایەخدار خۆی لە خۆی دا. بەو مەعنایە ئەگەر ئێوە چاو لێبکەن بۆ وێنە لە ووڵاتانی پێشکەوتووی دێمۆکڕاتیکی غەربی حەتتا بەشداری لە هەڵبژاردنەکان زۆر کەمن . لە ووڵاتێک کە ئەمن لەوێوە دێم لە بریتانیا بۆ وێنە، لە باشترین حاڵەت دا ڕەنگە سی چل دەر سەد لە خەڵک بچن دەنگ بدەن لە هەڵبژاردنێک دا کە هەر چوار ساڵ  یەکجار، یان پێنج ساڵ یەکجار ڕو دەدا. بەو مەعنایە ئەوەی بە ئینگلیسی پێی دەڵێن ئەیپەتی [ بێ تەفاوەتی، خەمساری] هەیە . ئەمری سیاسی وەکوو شتێک کە پێوەندییەکی  نزیک لە گەڵ ژیانی تاک یان کۆمەڵگای هەیە نابیندرێ،. زۆرتر وەکوو پڕۆسەیەکی زۆر فۆرماڵ کە هەر
چەند ساڵ جارێک ڕودەدا.

گۆدەرزی: ڕووتینێک
مەتین : بەڵێ، ڕووتینێک کە ئەو مەعنایەی کە دەبێ هەیبێ بە پێی ئەو شتەی کە ئینتیزار لێی هەیە نەیماوە. بەڵام، ئەو سیستمی خۆ بەڕێوەبردنی دێمۆکڕاتیک لانی کەم حەول دەدا – لە ڕەوەندی بەڕێوەچوونی دا چەندە نزیک دەبێتەوە شتێکە ئینسان پێشاوپێش ناتوانێ قەزاوەتی لە سەر بکا- بەڵام، حەولەکەی ئەوەیە و فۆرموولبەندی خودی ئەو سیستمە جۆرێکە کە حەول دەدا سیاسەت بێنێتەوە ناو ژیانی ڕۆژانەی خەڵک ، دەخیلیان بکا و چونکە سیستمێکە کە هەر وەک ناوەکەی ئاماژەی پێ دەکا خۆبەرێوەبەری یە، بەو مەعنایەی کە خەڵک لە خوارەوە ئەو سیستمەی دەر واقیع دەست پێدەکەن، نەک لە سەرەوە، لە تەریق سیستمێکی برۆکڕاتیک کە لە واقیع دا خەڵک  پاش دەنگ دان هیچ  نەخشێکیان لە ئەمری سیاسی دا نامێنێ. ئەتۆ نوێنەرێک هەڵدەبێژێری و بە مەحزی ئەوەی کە ئەو نوێنەرە هەڵبژێردرا ئەتۆ تا چوار ساڵی داهاتوو دەستڕەسیت  بەوشکلەی کە دەبێ پێی نییە و لەو لەحزەیەی کە ئەو هەڵبژاردنانە دەر واقیع لە سیستمهای مەعموول دا تەواو دەبن، ئەمری سیاسی دەبێتە ئەمری برۆکڕاتیک بەو مەعنایەی .
گۆدەرزی: باشە ئەگەر لە سەر خاڵی دووەم، بەشداری چالاکانەی خەڵک ڕاوەستین، بەراوەردت کرد تۆ لە گەڵ بریتانیا یا ڕۆژئاوا بە گشتی، بەشداری چالاکانەی خەڵک لە پڕۆسێسی سیاسی یەکێک لەوان  لە هەڵبژاردن دا. بەڵام دەزانین  بە تەواوی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست  یا بە گشتی لەو هەرێمانە دا هەلومەرجێکی دیکە هەیە . پێت واهەیە کە ئەو بەراوەردەت بەجۆرێک بە تایبەتی لە گەڵ چالاکی سیاسی و بەشداری سیاسی  لە ڕۆژئاوا دا شتێکی دیکەیە. بە تایبەتی ئەوەی کە ئاوتۆماتیک، بڵێین بە شێوەیەکی  خۆ بە خۆ خەڵک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، گەلی کوردیش بە هەمان شێوە بۆ خۆیان لە پڕۆسێسی چالاکانەی ڕۆژانە دا دەژین.
مەتین: بەڵێ، بڵێین من میسالی ووڵاتانی پێشکەوتووی ڕۆژئاوام هێناوە چونکە ئەوان لە واقیع دا وەکوو پێشکەوتووترین شکڵی دێمۆکڕاسی غەڕبی دەناسرێن بۆیە ئەمن ویستم لەگەڵ باشترین شکڵی دێمۆکڕاسی کە هەیە هەڵیسەنگێنم کە نیشان بدەم حەتتا لەگەڵ وانیشدا سیستمی خۆ بەڕێوەبەری دێمۆکڕاتیک لە واقیع دا زۆر ئەڕجەحییەتی هەیە و باشترە. بەڵام ئەگەر ئێمە بیهێنینەوە لە ناو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا هەڵی سەنگێنین جیاوازییەکە هێندەی دیکە زەق دەبێتەوە، چونکە لەو ناوچەیە دا دیارە ئێمە دەزانین کە بنەماکانی دێمۆکڕاتیک یا ئەسڵەن نییە یا ئەگەر هەیە زۆر بە شێوەیەکی سەروپێ بڕاو زۆر کورت هەیە. فەڕزەن چاو لە سیستمی لە ئێران، لە تورکیا یا خۆ لەو ووڵاتانەی کە کوردیان لێ دەژین هەموویان لە باشترین حاڵەت دا دەتوانین بڵێین نەوعێک ئۆتۆریتارایانیسم یا بڵێین دەسەڵاتی دیکتایۆرمەئابانەیان هەیە. یانی ئەگەر لەگەڵ وەی هەڵسەنگێنین جیاوازییەکە زۆر زەقتر دەبێتەوە.بەڵام چونکە ئەو سیستمەی خۆ بەڕێوەبەری دێمۆکڕاتیک هەر وەک کە ئێوەش ئاماژەتان پێ کرد لە ناخی جووڵانەوەیەکی هەمەلایەنەی نەتەوەیی و جەماوەری دا پێک هاتووە ئەو بایەخانە هێندەی دیکە دە خۆیدا مونعەکیس دەکا و نێشان دەدا و هەم خودی ئەو بیرۆکەیە جۆرێکە کە دەتوانێ، زەرفییەتی بڵێین پۆتانسییەلی  ئەوەی هەیە کە ئەو لایەنانە ئەوەندەی دیکە گەشە پێ بدا و بەربڵاوتریان بکاتەوە.
لایەنی سێهەم کە ئەمن دەمویست ئیشاڕەی پێ بکەم کە ئەو بیرۆکەیە جیا دەکاتەوە لە بیرۆکەکانی دیکە کە ئەمری سیاسی و دێمۆکڕاسی لە ڕووداو ڕا دێنێ تەبدیل دەکا بە پڕۆسەیەک. چونکە لەو سیستمە دا خەڵک دەر واقیع ڕۆژانە ژیانی سیاسی خۆیان، دیارە ژیانی کۆمەڵایەتییان بە گشتی خۆیان بەڕێوەی دەبەن، لە تەریق شووڕاکانیان، لە تەریق کۆمۆنەکان کە لە سەتحی گوند و شار و دێ و گەڕەک و ناوچە دا هەن و ئەوان دە واقیع دا ژیانی ڕۆژانەیان مودام لە گەڵ ئەمری سیاسی دە واقیع دا تێکەڵ دەبێتەوە و ئەوە ئەگەر هەر میسالی هەڵبژاردن کە ئەمن ئیشارەم پێکرد لە پێش چاو بگرین لەوێدا ڕووداوە. دێمۆکڕاسی دە واقیع دا ڕووداوێکە کە هەر چوار ساڵ جارێک  روودەدا و ئەتۆ دەنگ دەدەی و دوایە دەکشێیەوە بۆ شێوەیەکی دیکە لە ژیانی کۆمەڵایەتی و ئابووری. لە سیستمی خۆ بەڕێوەبردنی دێمۆکڕاتیک دا حەول ئەوەیە کە دە واقیع دا ئەمری سیاسی دەبێتە ڕەوەندێک، دەبێتە پڕۆسەیەک کە تۆ ڕۆژانە، مانگانە و هەموو کاتێک لە واقیع دا لەگەڵی دەژی و بەشێکە لە ناسنامەی ئەندامانی ئەو کۆمەڵگایە. بەو مەعنایە، ئەمن پێم وایە کە ئەم سیستمە هەم زەرفییەتی هەیە و هەم  ئێستاش کە لە ماوەیەکی کورت بەڕێوە چووە نیشانی داوە کە دەتوانێ دێمۆکڕاسی زۆر قووڵتر بکاتەوە، دەتوانێ بڵێین لە عەرسەکانی جۆراجۆری ژیان  ڕەنگدانەوەی هەبێ و تەنها بە هەر بەو شێوەیەی کە بەتەوری موتەعارف هەر وەک باسم کرد – لە ڕۆژئاوا بە تایبەت – لە سەر مەسەلەی سیاسی ، یان لە باشترین حاڵەت دا  لە سەر بابەتی حقووقی موتەمەرکیز دەبێ یا بڵێین خۆی دەبەستێتەوە، لێرە دا  دەبێتە، بڵێین دەر واقیع ئەو هەوایەی کە کۆمەڵگایەک تێیدا هەناسە دەکێشێ، دەر واقیع ژیانی کۆمەڵگا بە شکلێکی جەماوەری دەچێتە پێشێ.
گۆدەرزی: باشە دوکتور کامران تۆ باسی سێ خاڵت کرد کە بە جۆڕێک وەکوو پێناسەیەک بۆ سیستمی خۆ بەڕێوەبەریی دێمۆکڕاتیک کە ئەو سیستمە لە سیستمی دیکە جیا دەکاتەوە. بەڵام بێجگەلە  لەو سێ خاڵە، ئەوەی کە ئێستا سیستمی خۆ بەڕێەبەریی دێمۆکڕاتیکی بۆ نموونە لە ڕۆژئاوای کوردستان پڕاکتیزە دەکرێت، لە ناو ژیانی سیاسی گەلێک دا بەڕێوە دەچێت کە ئەم گەلە بە هۆی سیستمی دەوڵەت نەتەوە ، بەهۆی دەوڵەتی سووریا ، و بە هەمان شێوە لە دەوڵەتانی دیکەش دا بۆ خۆی زەختێکی سەدان ساڵە بووە لە سەر میلەتێک. لەو ڕوانگەوە ئێوە کە بە جۆرێک باسی ئەو سیستمەتان کرد وەکوو جیاوازییەک لە گەڵ سیستمی باوی بڵێین دێمۆکڕاسی ڕۆژئاوایی دا. بەڵام  ڕاست لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا ئەو سیستمە بە تایبەتی کە دەبێتە سیستمی بەرانبەری دەوڵەت نەتەوە. کە دەوڵەت نەتەوە بڵێین چەوسێنەرن یان بڵێین  دەوڵەت نەتەوەیەک بەو مانایەی کە نکۆڵییەکی تەواو  لە نەتەوەکانی دیکە کراوە. ئەو سیستمە، لەو بارەیەوە پێت وایە
دەتوانێ لە بەرانبەر سیستمی دەوڵەت نەتەوەی وەکوو سووریا و تورکیا و ووڵاتانی دیکە دا چۆن جێگەی خۆی بگرێت؟




مەتین: بە بڕوای من لەو بوارەش دا زۆر جیاوازییەکی بەرچاوی هەیە، بەو مەعنایە ئەگەر ئێوە چاو [ ئیشارە دەکا بە دەقی "هاوپەیمانیی کۆمەڵایەتی" کە لە بەر دەم گۆدەرزی یە ] لەو " هاوپەیمانییەی کۆمەڵایەتی" دەقەکەی بکەن دەست پێدەکا بە ددان پێداهێنان بەوە دا کە ئەو کۆمەڵگایە پێک هاتووە لە مەزهەب و زمان و ئێتنیکی جیاواز و حەتتا ناوی ئەو بەڵگەیە کە هاوپەیمانی یە ، قانوونی ئەساسی بەو جۆرەی کە مەعموولە ناوی نابەن. هاوپەیمانی دیارە یانی لایەنهایەک هەن کە پەیمان دەدەن بەیەکتر، یانی حەتتا لە ناوەکەی دا ئەو بەڵگەیە ددان بەوە دا دەهێنێ کە ئەو کۆمەڵگایە پێک هاتووە لە ڕەگەز و زمان و بڵێین ناسنامەکانی جیاواز و ئەو بەشە جیاوازانەی ئەو کۆمەڵگایە  بە ناسنامەکانی خۆیان دێن  لە ڕەوەندێکی دێمۆکڕاتیک و بەرابەر دا و یەکسان دا لە سەر ژیانی سیاسی خۆیان  بڕیار دەدەن و تەسمیم دەگرن بەو شکڵەی کە پێیان خۆشە و پێیان باشە  بەڕێوەی بەرن. لەو لحازەوە دەقیقەن جیاوازی هەیە لەگەڵ  دەوڵەت- نەتەوە، بە تایبەت دەوڵەت – نەتەوەیەک کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جێ کەوتووە کە بنەماکەی ناسنامەیەکی دیاری کراوە. ناسنامەیەک لە ناو چەندین ناسنامەی دیکە. بۆ وێنە بڵێین ناسنامە، هووییەتی عەڕەب  زاڵە بە سەر ئەوانیتر دا، یان لە تورکییە ئی تورک، لە ئێران ئی فارس بە هەمان شێوە. لێرە دا  کۆمەڵگا و سیستمی سیاسی و ئیداری نازر بەو کۆمەڵگایە لە واقیع دا لە بنەڕەت ڕا و لە دەسپێک ڕا ددان بە هەمە ڕەنگی ئەو کۆمەڵگایە دا، لە باری ناسنامەی زمانی و ئێتنیکی دا دەهێنێ کە ئەوە هەر خۆی لە خۆی دا، لە واقیع دا زۆر دێمۆکڕاتیک ترە و لە سیستمەکانی مەوجوودی جیا دەکاتەوە. وێڕای وەی دیارە لایەنی دیکەشی هەیە کە جیاوازی دەکاتەوە. سیستمەکانی دەوڵەت – نەتەوە ڕەگەزێکی زۆر بە قووەتی بڵێێن جێندریان [ جینسییەت ] هەیە ، دیارە ئەوە دەکرێ هەمیشە بە کەلیمات بەیان نەکرابێ لە قانوونی ئەساسی ئەو ووڵاتانە دا، بەڵام بە هۆی ئەو فەرهەنگ و ئەو ڕابردوویەی ئەو سیستمە دەوڵەت – نەتەوانە لە سەری ساغ دەبنەوە ، مەسەلەی یەکسانی ژن و پیاو یا بڵێین جینسییەت ڕەنگ دەداتەوە لە قانوونەکانی ئەم ووڵاتانەش دا.
ئەم بەڵگەنامەیە [ ئاماژە دەکا بە " هاوپەیمانیی کۆمەڵایەتی" لە بەر دەست گۆدەرزی ] بە جیاوازی لە وان نەتەنها لە سەر جیاوازی ژن و پیاو پێ دادەگرێ کە ئەوە ڕەنگە لە ووڵاتانی ڕۆژئاواش هەر هەبێت ، بەڵام مێکانیسمهایەک دابین دەکا ئەو یەکسانییە لە عەمەل دا، لە پڕاتیکی ڕۆژانەی بەڕێوەچوونی ئەو کۆمەڵگایە دا ئەوە دەستەبەر دەکا. بۆ وێنە ئێوە ئەگەر چاو لەو بەڵگەنامەیە بکەن ، لە چەندین جێگا باسی ئەوە دەکا کە لە کۆمۆنەکان، لە مەجلیسەکان، لە وەزاڕەتەکان چل لە سەد دەبێ لە ڕەگەزی جیاواز بێ یانی لە کەمترین حاڵەت دا دەبێ چل دەر سەد ژن حزووریان هەبێ، دەبێ بەشداری بکەن. کە ئەوە بە بڕوای من لەم ووڵاتەی کە ئێمە ئێستا تێیداین ؛ سوێد هێشتا، ڕەنگە  یەكێک لە پێشکەوتووترین ووڵاتانی ڕۆژئاوا بێ، لێرە، ڕەنگە ئەمە چەند ساڵە ئەم شتە باس بکرێ کە دەبێ بە ئیستیلاح  " دیسکریمیناشیۆنی پۆزیتیڤ " [ دووچاوکی پۆزیتیڤ ]  بە کار بێنن بۆ ئەوەی کە ژن لە کۆمەڵگا دا و لە ژیانی سیاسی دا دەخیل بێ، لە حاڵێکدا ئێمە لێرە لە خودی بەڵگەنامەکە دا واتە لە " هاوپەیمانیی کۆمەڵایەتی " دا ئەوە دابین کراوە و باسی لێ کراوە.
گۆدەرزی: باشە دوکتور کامران بێجگەلە جێندر یان موشارەکەتی سیاسی یا بڵێین بەشداری چالاکانەی سیاسی لە پڕۆسەی سیاسی دا، تۆ چی دیکە، لە پێشدا ئاماژەت بە جیاوازی سیستمی خۆبەڕێوەبەری دێمۆکڕاتیک لەگەڵ سیستمەکانی دیکە کرد.، بەڵام بێجگەلە ئەو جیاوازیانە ئەتۆ چ جیاوازییەکی دیکە ئەبینی  کە ئەم سیستمە بکاتە سیستمێکی جیاواز لە سیستمەکانی دیکەی بەڕێوەبەری؟
مەتین: من پێم وایە ئەو تەئکیدەی کە لەو سیستمە دا لەسەر یەکینەکان یان بڵێین واحیدەکانی چکۆڵەی کۆمەڵایەتی هەیە کە لە گوند و شار و ناوچە ڕا دەست پێ دەکا و حەتتا لە ناو گوند و شاریش دا لە سەر  گەڕەکەکان کە کۆمۆنی خۆیان هەیە و ئەوەی کە خەڵک  لە بەربڵاوترین شکڵی خۆی دا دەخیلن لە بڕیار دان لە سەر چۆنیەتی بەڕێوەچونی ژیانیان و دەر واقیع شکل و ستروکتوور و ساختاری بڵێین سیاسی زۆر جیاوازی دەکاتەوە، بەو مەعنایەی کە بڵێین لە دیسکۆرسی چەپ دا زۆر باسی ڕادیکال دێمۆکڕاسی دەکرێ، دێمۆکڕاسی ڕادیکاڵ یانی زۆر ڕیشەیی و قووڵ. ئەم سیستمە لە واقیع دا دەیهەوێ ئەو ڕادیکاڵ دێمۆکڕاسییە بە ڕادیکاڵترین شێوەی خۆی ، ئەگەر بکرێ بڵێین، مسۆگەر بکا بەو مەعنایەی کە دێمۆکڕاسی ڕەوەندێکە کە، پڕۆسەیەکە لە خوارەوە دەست پێدەکا بۆ سەرێ ، نەک وەک ئەو سیستمهای مەعموول کە لە سەرێ ڕا دەست پێدەکەن بۆ خوارێ. ڕەنگە لایەنی دووهەمیش کە بە بڕوای من  لە دنیای ئەوڕۆ دا، بە تایبەت لە سی چل ساڵی ئەخیر دا هەر دێ و زۆرتر گرینگ دەبێ مەسەلەی ژینگەیە. چونکە وەک دەزانین ماهییەت و نێوەرۆکی سەرمایەداری جۆرێکە کە هیچ سنوورێک بۆ سەرمایە دانانێ. یەکێک لەو مەشاکیلەی، بڵێین موعزەلاتەی ئەو سیستمە دایدەنێ ئەوەیە کە تەبیعەت، ژینگە لە دنیای ئەوڕۆ دا بە شێوەیەکی پڕۆگرێسیڤ و پێشڕەوەندە خەریکە لەبەین دەچێ کە ئەوە لە درێژ ماوە دا دەتوانێ ئەسڵەن مەوجوودییەتی بەشەر لە سەر عەرز بخاتە ژێر مەترسییەوە هەر وەک ئێستا مەسەلەن باسی گەرم بوونی دنیا دەکرێ و ئەوەی کە چ عەواقبێکی دەکرێ هەبێ. ئەم سیستمە مەسەلەی ژینگە نە وەک شتێکی لاوەکی کە لە سیستمی لێبێڕاڵ دێمۆکڕاسییەکان دەیبینن دابین دەکەن، بەڵکوو ژینگە بەشێکە ، یەکێک لە سێ عونسوری ئەساسی ئەو سیستمەیە کە ئەگەر بڵێین ئەمری سیاسی، مەسەلەی جێندر و مەسەلەی ژینگە ئەوانە بناخە ئەسڵییەکانی ئەو سیستمەنە و لە نەتیجە دا چونکە ژینگە دەبێتە یەکێک لە بنەماکانی ئەسڵی – یانی پاراستنی ژینگە مەبەستم ئەوەیە، دەبێتە یەكێک لە بنەماکانی ئەسڵی ئەو سیستمە، لە نیهایەت دا ئەو پاراستنەی ژینگەیە خۆی لە خۆیدا باعیس دەبێ کە ئەم سیستمە لە سەر ئابووری ئەو کۆمەڵگایەش بۆچونێکی زۆر تایبەتی هەبێ کە تەئکیدی لە سەر بەکار هێنان و ئیستیفادە کردن لەو سەرچاوانەیە کە تەبیعەت دەیدا بە بەشەر. مەسەلەن ئەگەرچاو لە کارەکانی مۆڕای بووکچین بکەن کە زۆرێک لە مەسەلەی خۆبەڕێوەبەریی دێمۆکڕاتیک لە کارەکانی وی ئیلهامی وەرگرتووە ئەو زۆر باسی فەڕزەن ئیستیفادە کردن لە بڵێین  ووزەی با. ئەنێڕژی کە بڵێین لە با بە وجوود دێ ، یا لە ڕۆژ، لە گەرمای ڕۆژ دەکا. کە ئەو شتانە ئێمە دەیبینین ووردە ووردە دەستی پێکردووە لە ساڵی ڕابردوو لە "ڕۆژئاوا "، بەڵام ئەو بە ئیستیلاح گەڕانەوە بۆ سەر تەبیعەت  بە شێوەیەکی زۆر دۆستانە و غەیری ئەگرێسیڤ، کە سەرمایەداری زۆر بە شیدەت ، بە شێوەیەکی زۆر ئەگرێسیڤ و بلێین بێ سنوور خەریکە ژینگە بۆ بەدیهێنانی بڵێین سوود یان پڕۆفیت بە کار دێنهێ لە سیستمی خۆ بەڕێوە بردنی دێمۆکڕاتیک  دا سنوور دادەندرێ و خەڵک بڕیار دەدەن لە واقیع دا کە چۆن ئابووری خۆیان سازمان بدەن، بە شێوەیەک کە ڕەوەندی گەشە کردنی کۆمەڵایەتی بتوانێ درێژ ماوە، درێژ خایەن بێ و ئیدامەکاری هەبێت.

بۆیە بە بڕوای من مەسەلەی یەکسانیی جێندر و مەسەلەی ژینگە و مەسەلەی ڕادیکاڵیزە کردنەوەی دێمۆکڕاسی و هێنانەوەی 
دێمۆکڕاسی بۆ ناو خەڵک و بە عونوانی پڕۆسەیەک کە مودام بەرەوپێش دەچێ و لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵک دا دەبیندرێ و هەستی پێ دەکرێ ئەوە ئەو سیستمە زۆر جیاواز دەکاتەوە لە سیستمانێک کە حەتتا لە ووڵاتانی پێشکەوتووی
ڕۆژئاواش دا هەمانە .
گۆدەرزی: بێجگەلە جێندر، لە ئێکۆلۆژی، و هەر واتر لە دێمۆکڕاسی و بەشداریی چالاکانەی خەڵک لە پڕۆسەی سیاسی دا،پرسێکی دیکە پرسی ستاتۆ یە، هووییەتی نەتەوەیی یە و مافی گەلانە. ئەگەر ئێمە لێرە دا بڕێک بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە بۆ ئەو مەسئەلەیە بڕاونین دەزانین کە ناسیۆنالیزمی کوردی بە گشتی لە ماوەی حەفتا هەشتا ساڵی ڕابردوو دا لە ژێر کاریگەری ناسیۆنالیزمی نەتەوەی سەر دەست دا و بە گشتی بەو ڕێچکەیە دا ڕۆیشتووە کە دەوڵەتی نەتەوەیی کورد ڕزگار دەکات. ئەمە لە باری کولتوورییەوە هێشتا لەهەناوی کورد دا هەیە و بە گشتی کاریگەری هەیە لە سەری. پێت وا هەیە لەو پێوەندییە دا ، کە بەتایبەتی لە سیستمی خۆبەڕێوەبەریی دێمۆکڕاتیک دا پرسی هووییەت بەو شێوەیەیە لە بەر ئەوەی کوردستان ووڵاتێکی موزائیکە، هەموو ئێتنیک و نەتەوەیەک  ئاشتیانە پێکەوە دەژین و سەرەڕای جیاوازیان و سەرەڕای هەبوونی مافی خۆیان. لەو پێوەندییە دا یانی پێت وایە کە ئەو بۆچوونە، ئەو ڕوانگەیە لە بەرانبەر ڕوانگەی دەوڵەت – نەتەوە دا کە بە جۆرێک بڵێین باڵی بە سەر جووڵانەوەکانی کوردیش دا کێشاوە  دەتوانێ چ کێشەیەک دروست بێ ؟



مەتین: بە بڕوای من لەم بوارە دا، ڕەنگە ئەو جیاوازییە بە دوو جۆر ببیندرێ، یەک ئەوەی کە ناسیۆنالیزمی سوننەتی پێکهێنانی دەوڵەتی نەتەوەیی نە وەکوو ئامرازێک  بۆ حەلی مەسەلەی نەتەوەیی، بەڵکوو وەکوو ئەوە تەبدیل دەکا بە ئامانجێک، خۆی لە خۆیدا هەدەفێک. دە حاڵێک د ا ئەگەر چاوی لێ بکەین لە ڕاستیدا وا نییە حەتتا ئەگەر لە دەقەکانی ئەو کەسانەی لە سەر ناسیۆنالیسم لە سەدەکانی ١٩ و سەرەتاکانی سەدەی بیستەمیش دا نووسیویانە،لە سەرەتا دا پێکهێنانی دەوڵەتی نەتەوەیی ئامرازێکە بۆ وەی کە مەسەلەی نەتەوایەتی یان ناسنامەیی  نەتەوایەتی و ئەو حقووق و ئیمکاناتەی بڵێین دەبێ دابین بکرێ بۆ نەتەوەکان لەو تەریقەوە جێبەجێ دەبێ، یانی ئامرازێکە خۆی لە خۆیدا تەقەدوسێکی ئەو جۆرەی نییە. خۆ بەڕێوەبەریی دێمۆکڕاتیک لە واقیع دا ئەوەی هەزم کردووە لە نێو خۆی دا. بەو مانایەی کە زیاد بوونی دەوڵەت بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیک ناتوانێ  بە مەعنای جێبەجێ بوونی مەسەلەی نەتەوایەتی بێ چونکە هەر بە قەولی ئێوە باستان کرد لە سەر بنەمای هەر ئەو سیستمەی کە چەوسانەوەی نەتەوایەتی ساز کردووە، فەڕز ئەوەیە کە ئەتۆ دەوڵەتێکی وەکوو وی دروست بکەی ئەو مەسەلەیە بەو شێوەیە جێبەجێ دەبێ. لە حاڵێکدا ئەگەر ئێمە مەسەلەی نەتەوە یا دەوڵەتی نەتەوەیی وەکوو قەوارە چاو لێبکەین نەک وەک ناوەرۆک ئەو دەم بۆمان دەردەکەوێ کە مەسەلەی نەتەوایەتی دەتوانێ بە شێوەهایەکی زۆر جۆراجۆر  جێبەجێ بکرێت. بەو مەعنایە ئەو بەڵگە نامەیەی " هاوپەیمانیی دێمۆکڕاتیک" کە باسی دەکەین ئەوڕۆ، لە سەرەتاکەی باس لە مافی چارەی خۆنووسینی گەلان دەکا و ئەو مافی چارەی خۆنووسینە پێشاپێش هیچ قەوارەیەکی سیاسی تایبەت  تەجویز ناکا بە عینوانی تەنیا ڕێگای دەستەبەر کردی مافی چارەی خۆ نووسین. لێرە دا بە بڕوای من ئەو جیاوازییە هەیە کە ئێمە دەتوانین بە قووڵکردنەوەی دێمۆکڕاسی مەسەلەی نەتەوەیی جێبەجێ کەین نە بە ساز کردنی دەوڵەتی نەتەوەیی مەسەلەی نەتەوەیی، چون حەتتا لە باشترین حاڵەت دا دەوڵەتی نەتەوەیی فەقەت  بەشی، لایەنی ناسنامەیی مەسەلەی نەتەوەیی حەل دەکا نەک لایەنی کۆمەڵایەتی، لایەنی ئابووری، لایەنی ئیداری. بو وێنە مەسەلەن مەسەلەی برۆکڕاسی لە دەوڵەت نەتەوەکان دا مەسەلەیەکی زۆر جیدی یە، وایە؟ یانی لە ووڵاتانی هەرە پێشکەوتووی دێمۆکڕاتیکیش دا ئەو ئاستەنگانەی لە سەر دێمۆکڕاسی هەنە زۆرتر ناشی لەوەیە برۆکڕاسییەکی زۆر پیچیدە و بەربڵاو هەیە کە بە هۆی گەورەیی ، بە هۆی قورسایی خۆی لە واقیع دا بە شێوەیەکی زۆر هەمەلایەنە  بەشداریی خەڵک لە ئەمری سیاسی دا سنووردار دەکا. لە حاڵێکدا لە خۆبەڕێوەبەریی دێمۆکڕاتیک چونکە ئەو برۆکڕاسییە یان  لە واقیع دا بڵێین بە شێوەیەکی لانی کەمی دەبێت یا بە شێوەیەک دەبێ کە بە دەلیلی خۆ بەڕێوەبەرایەتی  کە لەوێدا ناوەرۆکی ئەم بەڵگەیە و ئەم سیستمەیە، ئەوە کە سنوور دادەنێ بۆ ئەندازە و بڵێین شکڵ و شەماییلی برۆکڕاسی نە بەرعەکس. بەو مەعنایەی زۆر تەفاوەتی هەیە.لایەنی دووەمیشی ئەوەیە کە ئەو مەسەلەی، پێم وایە دەبێ بڕێک زۆرتر باسی بکەین، مەسەلەی تێگەیشتنێکی جیاواز لە مەسەلەی نەتەوایەتی وەکوو مەسەلەی نەبوونی دێمۆکڕاسی نەک نەبوونی سیرفەن ئامرازەکانی دەوڵەتی کە لە گەڵ ناسنامەیەکی نەتەوەیی دیاریکراو  ئیرتیباتیان هەبێت. وەختێک ئێمە مەسەلەکە لە ڕوانگەی دێمۆکڕاتیزە کردنی کۆمەڵگا ڕا چاو لێدەکەین، ئەو دەمە کە زۆر لایەنی دیکە ، ئەومەسەلەی ئینتگراتیڤ بوونی ئەو کۆنسێپتە یا بڵێین ئەو چەمکە کە باسمان کرد لە سەرەتا دا ، لایەنەکانی جۆراجۆری ژیانی کۆمەڵایەتی دێنێتەوە ناو یەک کولییەتی واحید، ئەو دەمە کە لە سیستمێکی ناسیۆنالیستی کە  لە سەر بنەمای دەوڵەت نەتەوە داندراوە ئەو لایەنانە لاوەکین و یا حەتتا لەوانەیە باسیشیان نەکرێ، یانی ئەوە گرینگ نییە کە ئابووری بڵێین دەوڵەتێکی کوردی سەرمایەدارییە یا هەرچی هەیە ئەو بەشە  ئەسڵەن مەسەلەیەکی ئەوتۆ نییە لە ڕوانگەیەک بۆ حەل کردنی مەسەلەی نەتەوایەتی کە لە سەر دەوڵەت – نەتەوە دامەزراوە.
بەشێکی دیکەی کە بە بڕوای من جێگای ئاماژەیە ئەوەیە ئەگەر چاو لێبکەین حەتتا لە بیرۆکەی چەپ حەتتا لە بیرۆکەی لیبێڕاڵیش دا، دێمۆکڕاسی لە سەرەتای خۆی لە باری مێژووییەوە لە واقیع دا سیستمێکە دەیهەوێ ئەو سنوورانەی کە  کۆمەڵگای چینایەتی بۆ سەر بەشداری تەواوی تاکەکان و ئەندامانی کۆمەڵگایەک  لە ئەمری سیاسی دا دادەنێ لابەرێ. یانی بەو مەعنایە چەوسانەوە یاخۆ زاڵبوون لە چەمکی تەبەقە یا چین دا  مەحدوود دەکرێتەوە. لە سیستمی خۆبەڕێوەبەریی دێمۆکڕاتیک بە پێچەوانە ئەو جۆرەی لەو بەڵگەنامانەی سەبارەت بەو چەمکە دەیبینین زاڵبوون یا خۆ چەوسانەوە فەقەت  لە چین دا خۆ نانوێنێ، بەڵکوو  لە زۆر بواری دیکە دا ئەو زاڵبوونە دەتوانێ خۆی نیشان دا. مەسەلەن هەر ئەوەی کە جێندر یا ژینگە جێگایەکی ئاوا تایبەتی هەیە ناشی لەوەیە کە ئەو بۆچوونە پێی وایە کە زاڵبوون ئیلزامەن پێوەندییەکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ بڵێین سەروەتی مادی دەتوانێ نەبێ. دەسەڵاتی پیاو لە سەر ژن حەتتا لە نێو یەک بنەماڵە دا ئیلزامەن ناشی لەوەی نییە کە لایەک دەوڵەمەندترە یا لایەک فەقیرترە یا لایەک دەسەڵاتی مادی زۆرترە. یا زاڵبوونی شار بە سەر گوند دا، یا زاڵبوونی بڵێین نەتەوەیەک یا خۆ ڕەگەزێک  بە سەر ئەویتر دا هەمیشە ڕاستەوخۆ لەگەڵ مەسەلەی چینایەتی  ڕەنگە نەبێت. بۆیە سیستمی خۆبەڕێوەبەریی دێمۆکڕاتیک چون مەسەلەی دەسەڵات و مەسەلەی نادێمۆکڕاتیک بوون لە چوار چێوەی چین دەباتە دەرێ ، مەسەلەی دەوڵەتیش بەو شێوەیە جۆرێکی دیکە تەعریف دەکرێ. یانی دەوڵەت خۆی بە جۆرێکی دیکە دەنوێنێ لەو سیستمە دا و لە باتی زۆرتر و زۆرتر کردنی دەوڵەتەکان وەکوو ئامرازی دەستەبەر کردنی مافی نەتەوەیی، ئەو سیستمە دێ ئەو چوارچێوانەی کە هەن لە حاڵی حازر دا ئەوان لە ناوەوە، لە ناخەوە دێمۆکڕاتیزە دەکا و بەوجۆرە ئەو قەوارەی دەوڵەت – میلەت هەر دەڕوا و ئەو فۆنکسیۆنانەی کە لە حاڵی حازر دا هەیەتی بۆ سنووردار کردنی ژیانی سیاسی و بە پێی ویش سنووردار کردنی مافی نەتەوەکان ئەوە لەناوەوەدەگۆڕێ و گۆڕانکاری زۆر بڵێین قووڵیان بە سەر دا دێنێ. بۆیەش ئەو سیستمە دەتوانێ و پۆتانسییەلی وەی هەیە کە لە هەموو عەرسەکاندا بە یەک ئەندازە و بە یەکسانی لەگەڵ  نایەکسانییەکان دا  ڕووبەڕوو بێتەوە، جا ئەو نایەکسانییە بڵێین لە جێندر دایە یانی لە پێوەندی ژن و پیاو، یا حەتتا مناڵ و بە ساڵاداچوو، یا شار و گوند هەر وەک باسم کرد، یا ئابووری و مەسەلەن کەشاوەرزی و فەلاحەت و ئەوانە. هەمووی ئەوانە ، ئەو کۆنسێپتە ئیجازە دەدا کە وەکوو یەک کولییەتی واحید چاوی لێبکرێ و یەکسانکردنەوەیان دەر واقیع دەبێتە مەعنای عەمەلی دێمۆکڕاسی بەو مەعنایەی.
گۆدەرزی: بەڵێ، دەزانین کە " هاوپەیمانێتی کۆمەڵایەتی"  وەک من لە پێشەکی باسەکەش دا باسم کرد ساڵێک تێناپەڕێ، یانی دە مانگە کە  لە لایەن مەجلیسی یاسا دانان لە ڕۆژئاوای کوردستان  پەسەند کراوە و لە ڕاستیدا ئێستا بڵێین وەک یاسایەکی بنچینەیی لێ هاتووە کە لە کانتۆنەکانی خۆبەڕێەبەریی دێمۆکڕاتیک لە ڕۆژئاوای کوردستان  لە هەر سێ کانتون دا لە کۆبانی، جزیرە و عەفرین کاری پێ دەکرێت.دە مانگ زۆر زوویە بۆ ئەوە بزانین کە"هاوپەیمانێتی کۆمەڵایەتی" چۆن جێگر بووە  وەکوو سیستەم لە ڕۆژئاوای کوردستان دا بەڵام، تۆ وەکوو لە ناوەرۆکی تێکستەکەدا خوێندووتەتەوە ، یانی " هاوپەیمانی کۆمەڵایەتی" خوێندووەتەوە بەگشتی  وەکوو سیستەم ئەگەر بەراوەردی بکەین لە گەڵ سیستەمەکانی دیکە دا بە تایبەتی  جەنابت پێوەندییە نێودەوڵەتییەکان دەخوێنیتەوە و لەگەڵ زۆر سیستمی دیکە ی دەوڵەتانی دیکە ئاشنای، ووڵاتانی دیکە ئاشنای. بە تایبەتی ئەوەی کە باست کرد ئێکۆلۆژی بۆ نموونە چەند ە لە ڕۆژئاوا لە ئوڕووپا گرینگە، لە " هاوپەیمانێتی کۆمەڵایەتی " دا هەمان گرینگی پێ  داوە. باسی ژێندەر  تەنانەت زۆر زۆر لە پێشترە تەنانەت ئەگەر تۆ  بۆ نموونە ڕێژەی بەشداری ژنان بۆ نموونە لە ووڵاتێکی وەکوو سوید دا  لە ئاستی پارلمان و وەزیرەکان دا زۆر زۆر کەمترە لەو  ڕێژەیەی کە بۆ بەشداریی ژنان لە سیستمی خۆبەڕێوەبەریی دێمۆکڕاتیک  داندراوە. بە گشتی لەوبارەیەوە  بڵێین بەراوەرد کردنی دەق و تێکستی  ئەو سیستمەی کە خوێندووتەتەوە لەگەڵ سیستمەکانی دیکە  گشتی چۆن دەبینیت؟
مەتین: بەڵێ، بە بڕوای من  دیارە هەر وەک ئاماژەت پێ کرد ڕەنگە ئەو ماوە کورتە  دروست نەبێ ئێمە بە پێی وی قەزاوە بکەین کە چۆن بە ئامانجەکانی گەیشتووە ئەو بەڵگەیە یان نا ‌! بەڵام ئەگەر هەر  لە سەتحی بەڵگەکەوە چاو لێ بکەین ، بە بڕوای من ئەگەر پێشکەوتووتر نەبێ، دواکەوتووتر نییە، یانی هەر ئەو ڕێژەی بەشداریی ژنان کە دابین کراوە  پێم شک نایە، دیارە ڕەنگە ئەمن قانوونی ئەساسی هەموو ووڵاتانی ئوڕووپام  نەخوێندووەتەوە، بەڵام پێم شک نایە لە هیچ ووڵاتێک دیاری کرابێ کە چەند دەر سەد دەبێ لە هەموو بوارەکان دا ژن بەشداری بکەن.  
وێڕای وەی  کە من دەمەوێ بڵێم کە  لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە تایبەتی ئەو ووڵاتانەی  خەڵکی کورد لێی دەژین دوو مەسەلە، مەسەلەی  زۆر موشکیلەی جیدی و ڕۆژانە و مێژوویی خەڵکن لەو مەنتەقانە.
یەکیان  ئەوەیە ئەو ناوچانەی کە کورد لێی دەژین و ناوچەی  ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی زۆر فرە  نەتەویی، فرە مەزهەبی و فرەزمانییە. بۆیەش ئەو مەسەلەی دەوڵەت نەتەوە خۆی لە خۆیدا  هێندێک ناکارامەدی هەیە بۆ جێبەجێ کردنی ئەو مەسەلەیە . بۆیە ئەو بەڵگەنامەیە بە تەئکید لە سەر دەوڵەمەندیی فرە مەزەبی بوون و زمانی بوون نەک وەکوو موشکیلەیەک بەڵکوو وەکوو دەوڵەمەندییەک، وەکوو سەرچاوەیەکی ئیتیفاقەن ئیجابی و موسبەت بۆ ئەو کۆمەڵگایە چاوی لێ دەکا و ئەو شتانەی کە ئێمە دەشبینین لە " ڕۆژئاوا" ڕوو دەدا، لە بواری بەشداربوونی ئەندامانی ئەو کۆمەڵە جیاوازانە لە باری مەزهەبی یا زبانی، یا سیریاکەکان (سوریانییەکان) یا چەچەنەکان یاخۆ عەڕەبەکان کە لەو مەنتەقانەی کورد لێی دەژین ئەوانیش لەوێ دەژین، هەموو ئەوە نیشان دەدا کە ئەو بەڵگەنامەیە توانیویەتی لەو ماوە کورتە دا ئەو ئیعتمادە پێک بێنی لەوێ کە ئەو خەڵکانە کە لەوێ لەچاو خەڵکی کورد کەمایەتین هەست بە نابەرابەر بوون نەکەن، بە شێوەیەکی زۆر هەڵسوڕاوانە و فەعالانە لە سیستمی خۆبەڕێوەبەرایەتی دا بەشدارێ بکەن  و حەتتا لە بەرەکانی شەڕ ئێستا لە بەرابەر هێرشی داعش دا ئێمە دەبینین کە لە مەسیحییەکان، لە ئاسیرییەکان، لە کەمایەتییەکانی دیکە هەن و ئەوە نیشان دەدا کە ئەوان خۆیان بە سێحەبی ئەو سیستمە دەزانن و هیچ هەست بە پەراوێز بوون یاخۆ چەوسانەوە لەو سیستمە دا ناکەن، کە ئەوە بە بڕوای من لە ناوچەیەک کە شەڕی مەزهەبی لە هەموو لایەکی خەریکە  ژیانی خەڵک لێک هەڵدەوەشێنێ و لە بەینی دەبا ئەوە بە ڕاستی جێگای شانازی یە بۆ ئەو کەسانەی کە ئەو سیستمەیان پێک هێناوە. مەسەلەی جێندریش هەر بە تایبەت.
گۆدەرزی: باشە ئێمە ئەگەر لە سەر پێکهاتەی موزاییکی ڕاوەستین دەزانین کە ڕۆژئاوای کوردستان بێجگەلە پێکهاتەیەکی تەواو جیاوازی موزاییکی لە باری ئێتنیک و مەزهەبەوە هەیە، لە باری جوغرافیشەوە بەشی ڕۆژئاوای کوردستان ووڵاتێکی دابڕاوە..
مەتین: وایە
گۆدەرزی: بەڵام هەمان پێکهاتەی موزاییکی ئێمە لە باکووری کوردستان، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و لە باشووری کوردستانیش دەبینین. بۆ نموونە جەنابت خەڵکی شارێکی، خەڵکی شاری نەغەدەی  کە بەشێکی تورکە و بەشێکی کوردە و دوو ئێتنیکی جیاواز لە ژیانی ڕۆژانە دا پێکەوەن و شەڕ وشۆڕیش هەبووە. بە گشتی تۆ پێت وایە  کە ئەگەر بگەڕێینەوە سەر ئەو پرسیارەی کە فکری زاڵی ناسیۆنالیزمی کورد دەوڵەت کە بە جۆرێک لە باری کولتوورییەوە ووتمان ئێستاش ئاسەوارەکەی ماوە، بەڵام ئەگەر ڕۆژئاوای کوردستان وەکوو مۆدێلێک بگرین پێت وایە سەرەڕای گرفتەکان، کێشەکان ئەم مۆدێلی خۆبەڕێوەبەریی دێمۆکڕاتیکە دەتوانێ لە پارچەکانی دیکەی کوردستانیش دا، یا نە تەنیا لە کوردستان بەڵکوو لە شوێنەکانی دیکەش دا، لە سووریا، تورکیا بۆ نموونە کە پێکاتەی جیاوازی لێیە بتوانێت خۆ بگرێت ئەم سیستمە؟
مەتین: ئەمن پێم وایە دیارە پۆتانسییەلی وەی هەیە چونکە ئەگەر ئێمە چاو لێبکەین لە باری مێژووییەوە چەمکی دەوڵەت – نەتەوە  لە ئوڕووپاوە کە سەرچاوەی گرتووە لەو شوێنانە بڵێین سەرکەوتووتر بووە کە ئەو فرە زمانی و فرە مەزهەبی و فرە نەتەوەیی بوونە کەمترین حاڵەتی هەبووە. مەسەلەن هەر ئەو سوێدە کە ئێمە ئێستا لێین، و بۆیە وەختێک ئەو چەمکە  سادر کراوە بۆ شوێنەکانی دیکەی دنیایێ یا وەرگیراوە لە لایەن کۆمەڵگاکانی تری دنیا بیلافاسلە لەگەڵ موشکیلی زۆر جیدی ڕووبەڕوو بووە چونکە زۆربەی هەرە زۆری جوغرافیای دنیا و خەڵکانی دنیا جۆرێک دەژین کە دەوێدا ئەو جۆرە فرە زمانی و فرە نەتەوەیی و بڵێین ئەو حاڵەتی موزاییکە واقیعەن هەیە بۆیە  ئەو چەمکە بە ڕاستی مودام ئیستیکاکی هەیە لە گەڵ  ئەو واقعییەتەی ژیانی بەشێکی زۆر لە خەڵکی دنیا. بۆیە ئەو چەمکە، سیستمی خۆ بەڕێوەبەریی دێمۆکڕاتیک چون لە سەر بنەمای ئەو تەنەوعە زمانی و فەرهەنگی و مەزهەبییە دامەزراوە و حەمووی ئەوانە نایهەوێ لە  یەک دانە چوارچێوەی دەوڵەتێکی واحید دا جێ بکاتەوە زەرفییەتی زۆرترە. ئەڵبەتە ئەوە بەو مەعنایەی نییە کە  هەموو دەوڵەت نەتەوەیەک بەنا بە تەعریف دەبێ حەتمەن هەموو ئەو تەنەوعە بە ڕەسمییەت نەناسێ، بەڵام فەرق هەیە بەینی سیستمێک یا چەمکێک  لە سەری دامەزراوە کە لە واقیع دا ئەو فرە بوونە بەشێک لە ناسنامە ی ئەو چەمکەیە، ئەسڵەن بنەماکەیەتی تاوەکوو بڵێین کە ئێمە دەوڵەت نەتەوەمان هەیە  و ئەو دەوڵەت نەتەوەیەش ناسنامەی سەرەکی ئەوەیە بەڵام جا وەرن لە نێو ، دەتوانێن لە نێو ئەو چوارچێوەیەش دا مەسەلەن مافی ئەوانەی تریش  بە ڕەسمییەت بناسین. ئەوە فەرقی هەیە لە گەڵ وەی کە بڵێی ئەو چوارچێوەی ئێمە لە بنەڕەت ڕا، هەر لە سەرەتا ڕا تەنەوعی تێدا هەیە و ئەوە واقعییەتێکە کە ئێمە دەبی لەوێڕا دەست پێبکەین، نەک دوایە خۆمانی دەگەڵ تەتبیق بدەین. لەو ڕوانگەیەوە بە نەزەری من خۆ بەڕێوەبەری دێمۆکڕاتیک پۆتانسییەلێکی زۆر تایبەتی هەیە بۆ هێوەر کردن و هێمن کردن و بڵێین بە ئاشتی کردنی پێوەندی نێوان پێکهاتە جیاوازەکانی  ئەو کۆمەڵگایانەی ئێمە هەمانە. و دیارە لەو شوێنانەی کە هەلومەرجێکی وا پێک دێ کە ئەو سیستمە بتوانێ قەوارەی ئیداری خۆی، وەکوو ئەوەی ڕۆژئاوا کە ئێستا لە کوردستان هەیە بەدەست بێنی و لە عەمەل دا، لە پڕاتیک دا خۆی نیشان بدا تەبیعەتەن ئەو دەم ئەو گیرایی یان بڵێین جەزابییەتی ئەو سیستمەی زۆر زەقتر و زیندووتر دەبێ بۆ خەڵکانێک کە فێعلەن لە ژێر ئەو چوارچێوەیە دا هەڵسوکەوت ناکەن بە هۆی هەلومەرجی جۆراوجۆر بە تایبەتی هەلومەرجی سیاسی لە بەشەکانی دیکەی کوردستان کە ئیجازەی وەی نەداوە کە ئەو تەجروبەیە بەو شێوەیە کە لەوێ ئێستا جێگیر بووە، لەوێش بەڕێوە بچێت.
گۆدەرزی: باشە، سیستمی خۆبەڕێوەبەریی دێمۆکڕاتیک کوتمان بەرانبەری یان دژ بە سیستمی  دەوڵەت – نەتەوەیە لە ڕاستیدا، و دەوڵەت – نەتەوەش لە مێژووی سەد ساڵی ڕابردوو دا بڵێین لە تورکیا ئەزموونی خۆی داوە کە پرسی  کورد یەکێک لە هەرە پرسە گەورەکانی تورکیا بووە هەتا ئێستا و ئەوەش نیشانەی جێنەگرتنی ئەو سیستمە بووە، سیستمی دەوڵەت نەتەوە. سووریا دەزانین  کە چ وەزعێکی هەیە، ووڵاتانی دەور و بەریش بە هەمان شێوە. دەوڵەتی عێڕاق و دەوڵەتی ئێران. بەڵام، لە باری دیکەوە ئێستا یانی هەلومەرجی ئێستای سیاسی کوردستان بە گشتی، بە گشتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە تایبەتیش ئێستای کوردستان، شەڕی داعش بۆ نموونە ، پێکهەڵپڕژانی مەزهەبەکان، شەڕی شیعە و سوننە، شەڕی تائیفی. بە گشتی لەم هەلومەرجەدا کە ئێستا کوردستان و ناوچەکەی تێدایە پێت وایە سیستمی  خۆبەڕێوەبەریی دێمۆکڕاتیک دەتوانێ‌ چ گیرایی، چ جەزابییەتێکی هەبێ بۆ ئەوەی کە بچەسپێ؟ بۆ ئەوەی خەڵک بەرەو ئەو سیستمە بێن؟ لە کاتێکدا کە  هەلومەرجەکە بەو شێوەیەیە.
مەتین: بە بڕوای من  ئاستەنگی سەرەکی نەک بڵێین  کەموکووڕی خودی سیستمەکە بێ، کە دیارە وەکوو هەموو سیستمێک ڕەنگە کەموکووڕی هەبێ بەڵام، ئەو سیستمە هێندێک مێکانیسمی تێدایە کە دەتوانێ خۆی خۆی ئیسلاح بکا هەر وەک کە دەچێتە پێشێ هەر وەکوو زۆر لە سیستمە ذێمکڕاتیکەکانی دیکە.بەڵام، ئاستەنگییەکان زۆرتر دەرەکین.   ئێوە چاو لێ بکەن مەسەلەن  ئەو تەجروبەی کە ئێستا لە  " ڕۆژئاوا " ڕوو دەدا زۆر بە هەڵکەوت نییە کە تورکیا بەو شێوەیە هەڵسوکەوتی لەگەڵ دەکا و دەیهەوێ بە هەر شێوەیەک دەکرێ ئەم تەجروبەیە لە بەین بچێ، جارێک بە بیانووی ئەوەی کە ئێمە دەمانەوێ ناوچەی بافر زۆن، ناوچەی حائیل دروست بکەین ..
گۆدەرزی: بەڵێ..
مەتین: کە دەقیقەن ئەو شوێنانە دەگرێتەوە کە کانتۆنەکانی ڕۆژئاوای لێیە. جارێک بە هۆی ئەوەی کە ئەو هەڵسوکەوتەی ئێستا لە "کۆبانێ" دەیکەن و بە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ  یارمەتی داعش دەدەن ناشی بڵێین  فەقەت لە لایەنی نەتەوایەتی ئەو تەجروبەیە نییە، بەڵکوو ئەم تەجروبەیە ئەوان وەکوو خەتەرێک دەبینن کە زۆر زۆرترە فەقەت لە جەنبەی نەتەوایەتی  چونکە ناوەڕۆکی ڕادیکاڵی دێمۆکڕاسی لەم تەجروبەیە دا دەتوانێ زۆرێک لە لایەنەکانی دیکەی ژیانی سیاسی و ئابووری ئەو ووڵاتانەی کە لە قەوارەکانی دەوڵەت نەتەویی فێعلی دا هەنە بخاتە مەترسی، مەترسی بڵێێن نەک بە مانای سیاسی یا سەربازی خۆی، بەڵام هەر دەقیقەن بە مەعنای جەزابییەتێک کە سازی دەکا بۆ خەڵکانێکی دیکە کە لە ژێر ئەو سیستیمە دا ناژین. ئێوە ئەگەر چاو هەر لە خودی سووریا بکەن بە تایبەت ئێمە فەڕز دابنێین کە ئەو تەجروبەیە بتوانێ خۆی بچەسپێنێ و بمێنێتەوە بە بڕوای من نیشان دەدا کە سوورییە بە تەنەوعی مەزهەبی و زمانی و نەتەوەیی کە هەیەتی رەنگە ئەو سیستمە باشترین حاڵەت پێک بێنێ بۆ وەی کە ئەم ووڵاتە دوچاری شەڕێکی درێژماوەی مەزهەبی و زمانی و ئەوە نەبێ. ئەو شەڕەی کە هەیە تەواو بێ و سیستمێکی تازە ساز بێ کە لەوێدا ئەم کەمایەتییانە بتوانن لە هەست بە یەکسان بوون کردن و هەست بە بەرابەر بوون لە مەوزعێکی بەرابەرەوە وارید بن و سیستمی سیاسی خۆیان دروست بکەن. بۆیەش دیارە چین و توێژەکانی  دەسەڵاتدارانی حاکم لەم ناوچانە و لەم دەوڵەتانە بە هۆی جۆراوجۆر ڕەنگە موخالف بن لەگەڵ ئەم تەجروبەیە یان بیانهەوێ تا ئەو جێی بکرێ تەزعیفی بکەن، مەحدوودی بکەن و ئەوانە. بۆیەش بە بڕوای من ئەگەر بگەڕێمەوە سەر  ئەسڵی پرسیارەکەت ئاستەنگەکان زۆرتر دەرەکین. یانی ئەو سیستمانەی مەوجوودن و جیاوازن و خۆیان لە مەترسی بەربڵاوتربوونی ئەو تەجروبەیە دەبینن کە ئاستەنگی بۆ ساز دەکەن بە هەموو  جۆرێک. دەنا ئەگەر لە کەشوهەوایەک لە هەلومەرجێکی ئاشتییانە دا ئەم تەجروبەیە بتوانێ خۆی بەراورد بکا لە گەڵ ئەوانیدی و خەڵک بتوانن ببینن کە ئەو سیستمە چ ئاسەوارێکی هەیە و چۆن تەئسیری هەیە لە سەر ژیانی ڕۆژمەڕەی خەڵک، قەتعەن ئەمن پێم وایە جەزابییەتی یەکجار زۆر دەبێ بۆ بەشێکی زۆر لەو خەڵکانەی لەو ناوچانە دەژین.
گۆدەرزی: دوکتور کامران بەرەو کۆتایی بەرنامەکە دەچین پێم باشە کە چەند خولەکی دواتر، چوار هەتا پێنج خولەکی دواتر بۆ " کۆبانی" تەرخان بکەین. دەزانین " کۆبانی" ش یەکێک لە کانتۆنەکانی ڕۆژئاوای کوردستانە، یەکێک لە سێ کانتۆنەکان. لە کۆبانی دا ئەوەی کە ئێستا ئێمە لە بواری تێئۆریک دا ئەم سیستمەمان شرۆڤە کرد لە عەمەلی، لە کردەوە دا هەیە، بەشداری ژنان و بەرخوەدانێک کە لە کۆبانی هەیە . تۆ پێت وایە ئەوەی لە " کۆبانی" دەگوزەرێت، ئەوەی کە لە کۆبانی بە گشتی لە ماوەی ڕابردوو دا هەتا ئێستا دەکرێ چ پێوەندییەک لە نێوان کۆبانی هەم وەکوو بەرخۆدان و هەم وەکوو ژیانی سیاسی کە لە کۆبانی هەبوو پێوەندی بە سیستمی خۆ بەڕێوەبەریی دێمۆکڕاتیک یانی بە فکر و تێئۆریەکەوە بدەین کە خەریکە ووردە ووردە لە ڕۆژئاوای کوردستان جێ گر دەبێت، پێوەندی نێوان سیستمی خۆ بەڕيیوەبەریی دێمۆکڕاتیک و ئەو خەباتەی کە ئێستا هەیە !
مەتین: بەڵێ، دیارە "کۆبانی" وەکوو یەکێک لەو سێ کانتۆنەی کە ئەو سیستمە لەوێ بەڕێوە دەچێ لە واقیع دا بڵێین یەک لە ناوەندەکانی ، تەبەلوورێکی  ئەم تەجروبەیەیە لە ناوچەیە بۆیەش بە بڕوای من هێرشێک کە کراوەتە سەری تەنها لایەنی ئێتنیکی نییە – کە دیارە هەیەتی -  یانی هەر ئەوە نییە کە تەجروبەیەکی خۆبەڕێوەبەریی گەلی کورد خراوەتە ژێر هێرش و توند وتیژی، بەڵکوو کۆبانی دەر واقیع کۆبانی سەمبول یان بڵێین هێمای تەجروبەی ژیانێکی تایبەتی کۆمەڵایەتی یە کە لە گەڵ ستراتێژی ئەو هێزانەی کە دژ بەوین یەکتر ناگرێتەوە، مەسەلەن ئەگەر چاو لێبکەن چ داعش لە لایەکەوە و چ دەوڵەت تورکییە هەر دووکیان دە واقیع دا دەیانەوێ جۆرە سیستمێک  جێ گر بکەن کە لە بنەڕەت ڕا لەگەڵ سیستمی خۆ بەڕێەبەریی دێمۆکڕاتیک جیاوازی هەیە لە یەکسانی  نەتەوەکان و ڕەگەزەکانەوە بگرە هەتا مەسەلەی ژینگە و بە تایبەت یەکسانی ژنان لەگەڵ پیاوان. حەمووی ئەوانە بە دەرەجەی جۆراجۆرلە هەر دووک سیستم دا لە بەرچاو ناگیرێ، نەتەنها لە بەر چاو ناگیرێ ، لە مەڕ داعش دا دیارە هەموومان دەزانین کە زۆر بە ئاشکرایی نایەکسانی دە واقیع دا بەشێکی بنچینەیی ئەم کۆمەڵگایەیە کە ئەوان دەیانهەوێ دروستی بکەن. بۆیەش سەرکەوتنی بەرخوەدانی کۆبانی لە واقیع دا دەبێتە سەرچاوەی بەهێزبوونی ئەم تەجروبەیە، هەم لە ناوچەکە دا و هەم لە ناو خودی " ڕۆژئاوا" دا و لە واقیع دا پۆتانسییەلەکانی سیستمی خۆبەڕێەبەریی دێمۆکڕاتیک دەتوانێ زۆرتر جێگیر بکا و مسۆگەر بکا و لە عەینی حاڵ دا ئە جەزابییەتەی لە پرسیاری پێشوو دا باسمان کرد بۆ گەلانی دیکەی ناوچەکە و بۆ پێکهاتەکانی دیکەش دەتوانێ زۆرتر و زۆرتر بێ و ئەوە خۆی لە خۆی دا دەتوانێ ڕەوەندێک دەست پێبکا کە لە واقیع دا " ڕۆژئاوا" و بەشی ڕۆژئاوای کوردستان دەتوانێ قورساییەکی زۆر زۆرتر لە قورسایی کەممی خۆی لە داهاتووی سیاسی مەنتەقە دا ڕۆڵ بگێڕێ، زۆرتر لەوەی کە ئێمە ڕەنگە بە پێی نفووس یا جەمعییەتی  خەڵکی کورد لەوێ چاوی لێبکەین، ڕەنگە قورساییەکی تایبەتی سیاسی بۆ وان لە داهاتوو دا ببینین. بەڵام، ئەگەر ئەو تەجروبەیە سەر بکەوێ، من هیوادارم و دڵنیاشم هەر سەردەکەوێ، بە بەرخوەدانێک کە لەوێ هەیە دەتوانێ تەئسیرێکی زۆر گەورەی هەبێ لە سەر جیهەتی ڕووداوەکانی سیاسی لە سووریا و لە ناوچەکە بەگشتی.
گۆدەرزی: کە واتە ئەوەی کە لە " کۆبانی " دەگوزەرێ، ئەو شەڕەی لە کۆبانی هەیە تەنیا شەڕی فیزیکی نییە لە نێوان " یەکینەی پاراستنی گەل " یەپەگە و گرووپەکانی دیکە دا، بەڵکوو شەڕی فکرێکە لە گەڵ چەند فکری دیکە دا، شەڕی ڕوانگەیەکە لەگەڵ چەند ڕوانگەی دیکە. زۆر سپاس بۆ تۆ بەڕێز دوکتور کامران مەتین.
مەتین: ئەمنیش زۆر سپاستان دەکەم مەمنوونم،
گۆدەرزی: زۆر سپاس بۆ تۆ. بەڵێ بینەرانی هێزا لێرە دا گەیشتینە کۆتایی بەرنامەی ئەمجارەی " گەلی ئازاد " . لە ئازادی دا و بۆ ئازادی بژین و ماڵتان ئاوا.

******************************************************************
تێبینی: لە ڕووی ڤیدێۆی بەرنامەی " گەلی ئازاد" لە تۆڕی یوتووبەوە دابەزێندراوە.
حەسەن قازی
سەرچاوە: ناوەندی نووچە و شرۆڤەی