Thursday, June 12, 2014

دوو پەخشانی سەد ساڵ لەمەوبەری مستەفا قازی

 دوو پەخشانی سەد ساڵ لەمەوبەری مستەفا قازی
ئەو دوو پەخشانەی مستەفا قازی ( دوکتور مستەفا قازی زادە – شەوقی) لە گۆواری " هەتاوی کورد" دا بڵاو کراونەتەوە و لە ڕوانگەی زمانناسیی مێژووییەوە هەتابڵێی گرینگن و دەکرێ بە پێوانەیەک دابندرێن بۆ هەڵسەنگاندنی ئاڵوگۆڕی پەخشانی شێوەزاری کوردیی موکری لە سەت ساڵی ڕابردووەوە تا ئێستا. سپاس بۆ بەڕێز تاهیر بای کوشاک بۆ سکان کردن و ناردنی
 ئەو لاپەڕانەی " هەتاوی کورد" کە ئەو نووسینانەی مستەفا قازییان تێدایە.شآیانی باسە بابەتەکان بە ڕێنووسی ئێستا نووسراونەتەوە!
حەسەن قازی
١٢ی ژوەنی ٢٠١٤

گۆواری " هەتاوی کورد"  عەدەد ٣ ،  ٢٩ کانون اول سنە ١٣٢٩ /  ١١ی ژانوییەی ١٩١٤
مەکتەب چییە
لە ڕۆزنامەی ئیقدام دا لە بەحسی تەڕەقی میللەتی ئەرمەنی دا چەند سەترێک نووسرا بوو؛ مولاحەزە و خوێندنەوەی ئەو سەترانە واقیعەن لە بۆ ئێمە بە دەرەجەئێکە کە دڵمان غەرقی خوێن دەکا. لە مەجمووعی ویلایەتێکی کە ئەرمەن تێیدا مەسکوونن و نفووسیشیان لە مەجمووعی ئێران و عوسمانی و ڕووس ئەگەر بگاتە میلیۆنێکی زۆرە، باز بە واسیتەی حەمییەتی خۆیان و بە ئیعانەی ئەهالی هەوتسەد مەکتەبیان پەیدا کردووە و دەنێو ئەو مەکتەبانە دا هەشتا[و] دووهەزار تەلەبەی ئەرمەنی مەوجوودە.
ئەوە حاڵی ئەرمەنییان ئێمەش کە ئەوڕۆکە کوردین و هەشت هێندەی ئەرمەنییان نفووسمان زیادە دەگەڵ تەئەسوفی هەشتا هەزار ساڵەی ئەوانمان تەلەبە نییە... بۆچی چونکە بێ کەسین، مەلاکان و کوڕەکانمان لە بەر تەمەعی شەخسی خۆیان کەسبی مەعاریف یان پێ حەرامە :
دو طائر متناسب جناح در عالم
یکی بە اوج شهان جا یکی بە نیران داد
ئەی ڕەئیس و ئاغای کوردان مەڕحەمەت فەرموون  گوێو لێ بێ؛ ئەگەر ڕەعییەتی ئێوە جاهیل نەبێ  چ لازمە کە لە بەیانییەوە تا شەوێ لە بەر جووتی رابکەن یانێوەکارێکە و یا سێیەک بەرێکە  و ، دە شتێکدا ئەگە مەنفەعەتی خۆیەتی تەمبەڵی نەکا. ئەڵبەتە دەزانن کە تەمبەڵی ئەو جووتیارە لە بەر نەزانینی مەنفەعەتی خۆیەتی، ئەگەر لە منداڵییەوە کەسێک مەنفەعەت و فائیدەی ئەو کاسبی یەی پێ بڵێ ئەو جووتێرە دەزانێ کە جووتی خۆی بۆ قازانجی خۆی دەکا و دەزانێ کە بۆ ئاغائییە.
ئەگەر وابوو دەگەڵ شێوەردی خۆی محەبەتێکی دەبێ پوخت دەیکێڵێ. دەو سووڕەتەی دا منداڵی جووتیاری لازمە کە کەمێک بخوێنن، و ئەگەر بێتوو بە زبانی خۆی مەکتەبی ببێ و قوتابخانەی ببێ. لە جێی وەی کە ساڵەکی بخوێنێ و هیچ فێر نەبێ  بە شەش مانگان دە زمانی خۆی دا دەبێتە میرزایەکی تەواو.
لە نێوی نامی مەکتەب کە کوتم سڵ مەبن چونکە مەکتەب دەگەڵ قوتابخانەیێکی کە لە زەمانی قەدیمەوە هەیە تەفاوەتی نییە.
ئەمن دەڵێم مەسەلەن لە شاری سابڵاغێ دوو سەد کوڕی دەوڵەمەندان هەیە کە دەگەڵ ئەوەش سێ ساڵان  لە قوتابخانەی ، کوڕی دەروێشێکی دەخوێنن و فارسی فێر نابێ ئایا ئەنگۆ  ئەی دەوڵەمەندینە پێو خراپە هەر لە قوتابخانەی کوڕە دەروێشێکی دا ساڵانە فارسی و کوردی و ترکی ، حیساب و تەجاڕەت و زەڕاعەت و علوومی دینی و جوغرافیا و تاریخی فێر بێ؟ ئەڵبەتە ئەگەر بڕێک محەبەتی خۆشبەختی کوڕی خۆتان هەبێ لە بۆ ئەو کارەی مەمنوون دەبن. ئەگەر ذەڵێن چۆن دەبێ کە منداڵی ئێمە بۆ سێ ساڵان ئەو هەمووەی فێر ببێ؟ ئەمن دەڵێم لەبۆ حەمییەتی ئێوە هیچ زەحمەت نییە چونکە ئەگەر ئەنگۆ ئەو دوو سەد کەسە هەریەکی ساڵێ دە تومانی بدا ساڵێ دەبێتە دوو هەزار تومان. بەو دوو هەزار تومانەی بە زەریفی مومکین دەبێ  کە خانووێکی خۆش دروست بکرێ و موعەلیمی چاکیش بۆ منداڵی ئێوە پەیدا ببێ .
کوڕی ئێوە لە قوتابخانەیێکی کە پڕە لە بێ تەربییەئی و هەموو خراپییە ساڵێ لە دە تومانی زیادتر پووڵ بۆ مامۆستای دەبا و لێی دەدرێ و عەقڵی مەعیشەت فێر نابێ.
ئەگەر بێتوو ئەنگۆ وەکوو کوتم مەجلیسێکی دە نێو خۆتان دابنێن و ئەو پووڵەی گردبکەنەوە هەم منداڵی خۆتان دەبێتە پیاو و هەم دەبێتە سەدەقە، چونکە چەند منداڵی فەقیرانیش بە خۆڕایی دەو مەکتەبەی یەعنی دەو قوتابخانەی دا دەخوێنن و بۆخۆی دە گەورە بوونی دا عەقڵی کاسبێکیش پەیدا دەکا.
شتێکی دیکەشوو عەرز دەکەم : سبەینێ ئەنجومەنە و لە هەموو شارێکی چەند کەس دەبێ بۆ مەجلیسی ئینتیخاب بکرێ. ئایا ئەنگۆ ئەگەر بێن و تەماشا بکەن کە ئەنجومەن بۆ مەنفەعەتی میلەتییە و بۆ ئەوەی کە بێگانان زوڵممان لێ نەکەن لێو مەعلووم نابێ کە بۆ ئەو مەجلیسە کەسێک دەبێ کە ئاگای لە ئەحواڵی ئەجنەبییان ببێ تا کوو بە گوێرەی وا لە میلەتی خۆی لە وەتەنی خۆت سەعی بکا .
ئینشاڵا بۆ تەربییەی منداڵی خۆتان هیمەتێک دەکەن و دەیانکەنە پیاو کە " همت الرجال تقلع الجبال "

قازی زادە 
 مستەفا شەوقی
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

گۆواری " هەتاوی کورد"  عەدەد ٤ ، ١٩ی مارت ١٣٣٠ /  ١ی ئاوریل ١٩١٤
تەڕەقی دین مان دەوێ ....
چەندێک لەوەی پێش بە واسیتەی ڕۆزنامەی ( هەتاوی کورد) لە خسووس فائیدە و مەنفەعەتی مەکتەب چەند سەترێکم عەرز کرد بوون. ئاغایانی موحتەڕەم، عەرزی ئێمەیان قەبووڵ فەرموو، وا دیارە کە ئەلحەمدولیلا حەمییەتی کوردان هاتۆتە جۆش. مەخسوس شوکر دەکەین ... ئێمە، کە موسوڵمانین، ئیعانە کردنی یەکترمان لە سەر لازمە  و حەتتا پێغەمبەر سەلەلاهو عەلەیهی وەسەلەم فەر موویەتی: من نفس علی اخیە کربە من کرب الدنیا نفس اللە عنە کربە من کرب یوم القیامە واللە فی عون العبد مادام العبدو فی عون اخیە:  یەعنی کەسێک کە لە سەر برای خۆی ( مەتڵەب لە برای موسوڵمانە چونکە هەموو موسوڵمانان پێکەوە بران: انما الموءمنون اخوە)غەمی دنیایە  دەفع کا؛ خودا غەمێکی قیامەتی لە سەر هەڵدەگرێ، و خودا ئیعانەی عەبدی دەکا مادام کە ئەو ئیعانەی برای موسوڵمانی خۆی بکا.ئەوە تەنگاوی جیهانی یە کە وەلابردنی هێندە خێرە، بە بێ شک لابردنی تەنگاوی مەعنەوی ئەجری زیاترە...
ئەوێستا  تەنگاوی لەوەی زیادتر نابێ کە بەدبەختی بگاتە ئەندازێکی زیادتر لەوەی کە ئێمەی بە موسیبەتی فەقیری و ئیحتیاجییێ موبتەلا کردووە، نیزیکە عەقیدەی موسوڵمانێتیشمان لابەرێ. مولاحەزە فەرموون چەند ساڵ پێشتر لە شاری سابڵاغ و ئەتڕافی وی بە چ جۆرێک  عێلم و فەزل دە تەڕەقی دا بی [! بوو] و چەند مەلای وەکوو مەلا عەلی تورجانی، مەلای پێنجوێنی، مەلای پیرە باب، مەلا وەسیم بە وجوودی خۆیان عالەمیان موزەیەن فەرموو بوو؛ و چەند کەس  لە ئەهلی تەریقەت و لە پیرانی دڵ ڕووناک بە ئیڕشادی خۆیان ڕەونەقیان بە دینی ئیسلامێ دابوو. دەگەڵ تەئەسوف حاڵی حازر لە هەزار فەقێ یا مەلایەکی وا ... و لە هەزار موریدان پیرێکی وا نابێ ... بۆچی ؟ بە بێ شک دەفەرموون : " چونکە وەقت هەتا دێ خراپ تر دەبێ .. بڵا ئایا ئێمە لە موقابیل وەی دا نابێ حەڕەکەتێکی بکەین؟ و دەبێ هەر وا مەئیووس و نا ئومێد بین؟ و ئایا بە خراپی ئەو دەمی تەکلیفی شەرعیمان لە سەر وەلا دەچێ؟ ...
مەعلوومە موسوڵمانان لە سەریان لازمە کە لە ئەوەڵەوە دە نوێژ و ڕۆژووی خۆیان دا هێندەی کە پێغەمبەر سەلەلاهی عەلەیهی وەسەلەم ئەمری پێ فەرمووە بزانن... و ئەگەر هیچ نەبێ دەبێ ئەقەلەن لە روبعی تەهارەتان و نوێژان  بە بێ جودائی نەسیبێکیان ببێ هەتا فەرزیان بە تەواوی پێ بەجێ بێ. بۆچی چونکە ڕەعییەتیش وەکوو ئاغایان و جاهیلیش وەکوو مەلایان دە فەرمایشی خودا و پێغەمبەران دا شەریکن...
ڕەجاو لێ دەکەم  چلۆن کرمانجانی لادێ کە لە هەزاران دوویان بە تەواوی فاتیحا و نوێژێ نازانن دوروستە پێیان بڵێی موسوڵمان؟ عولەمای ئێمە ئەگەر ئەمر بە مەعڕووفیان لە کن واجیبە، بۆچی بە بێ وەی کە ئاغایەک ساڵێ سەد تەغار گەنمیان نەدەنێ، ناچێ فاتیحا و نوێژیان پێ بڵێن. دیارە کە ئەوان کەمتر فکری پاشە ڕۆژیان هەیە. کرمانجی فەقیر زوو مردوویان – بە ئیستیلاحی خۆیان بە بێ چەقۆ دەمرن و تەلقینیان دانادرێ...

ئەوە حاڵی حازر. ئەڵبەتە چەند ساڵ لەوەی دواوە ئەحوالێ دێهاتی و شارستانیان وەکوو  عەرزم کردن خراب تر دەبێ. و لە دێهاتی هەر وەکوو عیلمی ئیسلامەتی دەفەوتێ و لە شارستانیش کەم دەمێنێتەوە... وە کەم کەم وەکوو موسوڵمانانی (چین) فاتیحا ڕەوانی مەلایە...
ئێمە هیچ ناڵێین کە عیلمی دنیایە بخوێنن دەگەڵ ئەوەش وا مەکەن کە عیلمی دینیشمان لە دەست بڕوا... ئەرمن ئێستا ئینجیلیان بە  کوردی تەرجەمە کردووە... تۆ خودا ئەی ئەهلی ئینساف دیقەت فەرموون  کوردێک کە نەزانێ  موحەمەد سەلی ئەڵاهعەلەیهی وە سەلەم کێ بووە و لە کوێ وەفاتی فەرمووە... شەریعەت چییە ... چلۆن دەتوانێ دینی خۆی ڕاگرێ و لە موقابیل واعیزی فەڕەنگیان، کە بە زبانی لووسیان شەیتان هەڵ دەفریوێ، هەڵ نەخەلەتێن؟ (!). ئایا ئەگەر زەمانە وا دەوام بکا ئێمە چیمان لە خەڵکی ئێسپانیای زیادترە؟ کە بە دووسێ پشتان  دەگەنە  موسوڵمانان بۆ خۆشیان کافرن...
لە یەکی بپرسە : نێوت چییە؟ دەڵێ نیقۆڵا... نێوی باپیرت ؟ پێترۆس...
نێوی بابی باپیرت چییە؟ دەڵێ ژۆرژ... نێوی باپیری باپیرت چییە ؟ دەڵێ موحەمەد ...
دەگەڵ ئەوەی کە سێ پشتی پێشوویان موسوڵمان بووە ئەوێستا کافرن... عیلاجی ئەو دەردەی دوو کەلیمەیە و بەس:
کتێبی شەرعی بە کوردی تەرجەمە بکرێ
ئیبنی حەجەرێکی فەقێی فەقیر پاش بیست ساڵ خوێندن نایزانێ... چ عەیبێکی هەیە بە کوردی تەرجەمە بکرێ وە بە دوو ساڵان ئەو فەقێ فەقیرە فێری بێ. مەقسەدی ئێمە  ئەوەندەیە...
 و نیشانەی تەڕەقی محەبەتە کە ئاغای محەمەد حوسێن خان سەرداری موکری کە خانەدانێکی نەجیبە  و حاکمی سابڵاغێ یە بە سیفاتی حەمیدەی خۆی مەشغووڵە  کە ئەو مەعرووزاتەی ئێمە و مەفهووماتی ڕۆزنامەی موحتەرەمی  ( هەتاوی کورد) لە قوە ببتە فێعل و خودا دەوام بدا ...
وە خسووس کە جەنابی مەولانا حاجی مەلا محەمەد سادق  عەزمی فەرمووە کە لە شەرەفکەندی مەدرەسەیەکی بە زبانی کوردی بینا بنێ...
ئێمە دڵمان دەجۆشێ و پڕە لە خوێن... مولاحەزە فەرموون ئەگەر قسەکەمان خراپە و یا زەرەرێکی بۆ دینی موبین تێدا هەیە دە گوێی مەگرن. وە ئەگەر خۆ چاکە و  باعیسی تەڕەقی دینی ئیسلامە ( لا تنتظر الی من قال و انظر الی ماقل، قسەکەی دە گوێ بگر ن و ئێمە موناسبین.
مرد باید کە گیرد اندر گوش/ ورنوشت است پند بر دیوار . والسلام علی من اتبع الهدی.

سابڵاغ، قازیی زادە مستەفا شەوقی

له‌ پشتی ئه‌م وێنه‌یه‌ نووسراوه‌: یک‌شنبه‌ 8 ماه شوال 1342 اسلامبول، دو نفر همشهری صمیمی. اولی دکتر مصطفی شوقی قاضی‌زاده‌ دیگری حبیب‌الله‌ مکری محض یادگار قلمی گردید
بە سپاسەوە ئەم وێنەیە لە فەیس بووکی عەبدوڵا سەمەدی وەرگیراوە 



Friday, May 30, 2014

ژمارە ٣ی ڕۆژنامەی " کرد" (کورد) ی سەردەمی سمکۆ بە ڕێنووسی ئێستا

ژمارە ٣ی ڕۆژنامەی  " کرد" (کورد) ی سەردەمی سمکۆ  بە ڕێنووسی ئێستا

لە ٢٦ی مەی ٢٠١٤ بەڕێز محەمەد ڕەزا سەیف قازی  هەموو لاپەڕەکانی  ژمارە ٣ی ڕۆژنامەی "کرد"ی لە توڕی کۆمەڵایەتی فەیس بووک دا بڵاو کردەوە. زۆر وێدەچێ ئەو ڕۆژنامەیە لەو کاغەز و بەڵگانە ی شەهید محەمەد حوسێن سەیف قازی دا بووبێ کە هاوسەری خودالێخۆشبوو فەروخلەقا مەلیک قاسمی پاراستبوونی. لە لاپەڕەی یەکەمی ڕۆژنامەکە بە قەڵەم نووسراوە " سنجاغ ، آقای جهانگیر بگ " کە دەکرێ مەبەست لە یەکێک لە خاوەنموڵکانی پێشووی سەرچۆمی جەغەتوو بێ. لەو ژمارەیە  دا ٥ بابەت چاپ کراون ( دو ووتاری کوردی بە کوردیی کورمانجی و کوردیی سۆرانی لە گەڵ وەرگێڕاوی فارسی ئەوان و بەشێک لە پارچە شێعری بە نێو بانگی سەیفولقوزات: کوردینە تا کەی...) ، لە سەر دێڕی لاپەڕەی یەکەم جێگەی ئیدارە ورمێ و چاپخانەی غیرەت و نێوی مودیری ڕۆژنامە محەمەد تورجانی نووسراوە. لە مەڕ قازیی سمکۆ؛ محەمەد جەماڵەدینی حەکاری لە کتێبی " ارومیە در محاربەء عالم سوز" لە چەند جێ باسی قەزاوەت کردن و حوکم دانی کراوە.
هەر ئەو چەند بابەتەی نێو ئەو ژمارەیە ڕووناکاییەکی نوێ دەخاتە سەر بزووتنەوەی سمکۆ  و لە جێی خۆی دایە بخرێتە بەر لێدوان و لێکۆڵینەوەی زیاتر. من بەدڵ سپاسی کاک محەمەد ڕەزا سەیف قازی دەکەم بۆ بڵاو کردنەوەی لاپەڕە سکانکراوەکانی ئەو سەرچاوە بەنرخەی بڕگەیەک لە مێژووی سیاسی ڕۆژهەڵاتی کوردستان.
حەسەن قازی
٣٠ی مەی ٢٠١٤

شمارە ٣  ، سال اول ،  صفحە

١
واعتصموا بحبل اللە جمیعا و لا تفرقوا
حەقی رۆزنامە  پێشەکی وەردەگیرێ
داخلە  ساڵێک ٥٠ قڕان
شەش  مانگ ٢٧ قڕان
خاریجە ساڵێک ٦٠ قڕان
شەش مانگ ٣٥ قڕان
قیمەت  یەک نوسخە  دە شاهی
قیمەتی ئێعلانان هەر دێڕی دوو قڕان
جێگەی ئیدارە  ورمێ چاپخانەی غیرەت
مودیر  محە مەد تورجانی
مەقالاتێک مەنفەعەتی کوردانی تێدا بێ  وەردەگیرێ
جارێ لە هەر هەفتە دا یەکێک چاپ دەکرێ
دووشەنبە ٢٨ی مانگی زیقەعدەی ١٣٤٠
دوو دەست لێک دەدەنەوە
ووشەی  " کرد " لە نێوەڕاست
لە خوارەوەی ١٣٤٠
ڕوزنامێکە  سیاسی ، ئەدەبی ، ئەخباری ، سەرمەقالەی تەرجەمە دەکرێ  بە فارسی دەینووسێ کوردێک لۆ هەموو کوردان

چارساڵە وقووعاتێت  لەوان سەرحەدان  واقع دەبن عەجەم  بە واسیتا غەزتەیێت  خوە ب ناوی شەقاوەت ئێعلان دکن. مرۆڤێت دوور ژی چکۆ ژ حەقیقەتا شولێ بێ خەبەرن  ب وی تەرزی دزانن حال ئەوە حەقیقەتەن شولێ ئەوەیە. مە هێوی هەیە جەراییدا کوردان [!! عەجەمان؟!] ئیرۆ پاشوە ڕاستیا د شتێت وەها بنویست دا خەلق حەقیقەتی بزانت:
( د وی بابیدا چەند خەبەران ئەز دێ بێژم )
ل با هەموو کەسی مەعلوومە کو د وی حەڕبا عوموومی دا ئیرانێ بێ تەڕەفییا خوە ئێعلان کری بوو. حاڵ ئەو ملەتی چو دەولتێت موحارب هندی کوردێت کەفتی د سەرحەدا ئێرانێدا موتەزەریر نەبوویە ، ئەوە ل مەیدانێ یە هەر کەسی باوەر نەکت بلان بێت ببینت نە نفووس، نە ماڵ  بۆ کوردێت فەقیر نەمایە ئایا ئەوە ژ چ بوو؟  ئەگەر دەوڵەتا ئیرانێ – کو حەتا نوها خوە  مەتبووعی وی ملەتی کوردی فەقیر کەفتی د وی موحیتی دزانی -  موحارب بوو لەو را  ملەتی تابعی وی موتەزەریر بوو. کانێ ئێعلانی حەرب دگەل  کی دەولەتی کری یە بلان بدە زانین. حال ئەوە بێ تەرەفیا خوە ڕەسمەن بدەفعانان ئێعلان کری یە هەر وەکی ل نک هەمی کەسی مەعلووم وموقەییدە.
ئەگەر موحارب نەبوو ملەتی تابعی وی چرا هندە مەحو و موتەزەریر بوو ئەلبەت ئەوی سەبەب هەیە ، بەلێ سەبەبی وی ئەوەیە کو دەولەتا ئیرانێ موقتەدر نەبوو ملەتی تابعی خوە ژ پەنجا ئەجنەبییان موحافەزە بکەت. دەولەتێت موجاوری وی کو موحارب بوون هاتنە ناو مولکی وی ئەهالی و ملەتی تابعی وی مەحو و پەریشان کرن پاش کو دو دەولەتێت خارجە ژ ناو موڵکێ وی پاش وەچوون ئیرانی دیسا ئیدارا خوە یا زاڵمە تەئسیس کر. ملەتی کوردان فکری ئەوە نەچارە کە هەر چ زەمانی ئێک ئەجنەبی حەرەکەت  داخل موڵکی دیت ملەتی مەحو کەت کەس لێ ناپرست، زێدە ژ وی وێرگی و تەکالیفێت مە فەوقولتاقە و جەریمێت بێ قانوون هندی حەز دکەت ژ کوردان دستینیت ل کەیفا خوە مەسرەف دکەت، نە مەکتەبەکی، نە فابریقەیەکی، نە ڕییەکی، نە ئەجزاخانەکی، حاسڵی چو ئەسەرێت مەدەنییەتێ بۆ کوردان تەئسیس ناکەت؛ چ کەسی حەز کەت بێ سوئال و جەواب دەکوژیت، دەگریت، نە قانوون، نە شەریعەت ، نە سیاسەت چو دەستوورەکی عەمەل ناکەت. ڕۆژا لازم ژی بت ملەتی تابعی خوە نکارت موحافەزە بکەت. بەلکە بخوە ژی هاوی ئەجنەبییان ملەتی تابعی خوە دهەرشیت هەر وەکی چارساڵان بەر نوها کورد و ئەرمەنی یێت ملکی ئیرانێدا کو چەند عەسران حەتا نوها وەکی بران دەرباز دەکرن ئیرانی تەحریک کرن بەردانە  هەو نفووسا کوردان ب دەستی ئەرمەنی و ئاسۆرییان دا مەحو کرن. نامووسا کوردان ب دەستی وان دا پامال کرن پاشی گوتە ئەرمەنی یان من های ژێ نینە کوردان بخوە ئەو حەڕەکەت ئەو عەداوەت کری نە، ب وان درەوان، ب وان حیلەیان دگەل ئەرمەنی یان بوو یەک سیلاح و موهیمات دایێ سەوق کرن سەر کوردان. گەلەک شوولێت وەها کرنە. کوردێت فەقیر ژ وی زوڵمی، ژ وی جەبری بێ تاب مان ئێدی تەحەمولا وان نەما مەجبوور بوون  ئیدیعا کرن مادام دەولەتا ئیرانێ نەشێت  مە موحافەزە بکەت و ژ غەیری زوڵمێ چو موعامەلە دیتر دگەل مە ناکەت بلان دەستێ خوە ژ مە بکیشیت  ئەم بو خوە دێ ئیدارا خوە بکن، و مولک و جێیێ خوە ژی دێ موحافەزە بکن. کوردێت فەقیر چکو واسیتا نەشری، و مرۆڤێت وان ل ناو مەجلیسا دەوڵەتان تونە بوو ژ بۆ وی فکرا خوە ژ غەیری سیلاحی چو واسیتە دیتر ندیتن دەست دانە سیلاحا خوە عەجەم هێدی هێدی ژ ناو .../ ...../  دا ژ عەجەمان تەمیز کن. عەجەمان ئەو فکرە دزانی؛ سەبەبی ئیقداما کوردان دزانی بەڵی ڕاستی ندگۆت، دگۆت کورد شەقاوەتی دکن،هەر دەم ئۆردوویەک تەرتیب دکر سەوق دکرە سەر کوردان، بەڵکە کوردان تەمامەن مەحو کەت، ئەو فکرە ئینتیشار نەکت بڵێ کوردان غیرەت و سەبات کرن شوجاعەتا خوە یا فیتری ئیزهار کرن د هەمی شاران دا غالب بوون نوها شوول گەهشتە دەرەجەکی نیزیکە عەجەم بۆ خوە ژی مەغلووبییەتا خوە  و غالبییەت و حەقانییەتا کوردان ئیقرار کت . ئەگەر ئیقرار نەکت ژی وەقاییع  دێ شەهادەتی یێ ل حەقیقەتێ بدن مەجالا ئینکار نامینت ، ئەو وقووعاتێت چار سالە د وی موحیتی دقەومت سەبەب ئەو بوو کو من عەرز کر شەقاوەت نینە مودافەعا حەقی یە :
قازیی سمکۆ. محەمەد جەمالەدین ئەلحەکاری
------------------------
از آقای مدیر محترم جریدەح شریفە ( کرد) خواهشمندم بنام کردیت این چند سطر بندە را در یکی از ستونهای  جریدە برای اطلاع عمومی درج فرماید
وقایع چهار سالەء کردستان را ایرانیان در جرائد خود بنام شقاوت اکراد اعلان کردە و قارئین محترم جرائد نیز چون از حقیقت کار بی خبرند بە اظهارات جرائد باور کردە و چنین تصور مینمایند در صورتیکە تمامی اظهارات جرائد ایران محض کذب ( کذب محض!) بودە و نام شرافت قیام کردستان بنام منحوسە شقاوت لکەدار میکنند. لهذا فریضە کردی خود میدانم برای اطلاع عمومی بوسیلەء جریدەء شریفە عرض و بسمع قارئین محترم برسانم اولا دولت ایران درین جنگ بین المللی بی طرفی خود را اعلان کردە بودید بدبختانە هیچ کدام ملت دولت محارب مثل کردستان سرحد ایران محو نشدە دوچار صدمات فوق الطاقە نگردیدە.علت این مسئلە همانا بی اقتداری دولت بود کە نتوانست ملت تابع خود را محافظە نماید. ازین بی اقتداری دولت است کە در کردستان سرحد نە نفوس ماندە و نە مال هر کس هم میتواند حقیقت و صدق مسئلە را برای العین مشاهدە نماید، بطوری این مملکت فلکزدەء کردستان پایمال گردیدە کە آبادیهایش یک منظرەء خرابە زاری را تشکیل دادە کە دل هر سنگ دل از دیدن آن میسوزد. پس از متارکە کە سرحدات تخلیە گردید عوض اعانت دولت ایران با این بی اقتداری دائرەء ظلمیە و مستبدەء سابقەء خود را تشکیل دادە درین حال مظلومانەء کردستان بنای تعدیات مالایطاق و اجحافات طاقت شکنانە را گذاشتە و آنچە در امحای این ملت فلکزدە بقیە السیف از دستش می آید خودداری نە نمود. آیا ملت کرد بشر و مخلوق خدا نیست ؟ چە تقصیری دارند  کە دولت ایران این همە مظالم را با آن بی اقتداری خود در حقش روا میدارد؟ آیا مکتبی برای اطفال کردستان تاسیس نمودە و یا از آثار مدنیت راهی نشان دادە؟ بلی بجز کشتن و محو کردن ملت  یکی از وظایف انسانیت را در حق کردستان بعمل نیاوردە نە با قانون و نە با شریعت و نە با سیاست با ملت کرد رفتاری نداشتە و ندارد. با آنهمە مظالم در امحای کردستان اجانب را نیز ترغیب نمودە و شریک ظلم خود می نماید و در امحای این ملت بی صاحب  میکوشد . شاهد قضیە همانا ملت کرد سالهای سال بودە با آرامنە و آثوری همجوار و مثل برادر بودند. چهار سال قبل ایرانیان با وسائل مختلفە این هر دو ملت را اغفال کردە بجان همدیگر ریختند و نفوس ملت فلک زدەء کرد را بدست ارامنە و آثوریها محو ، بعد عدم اطلاع خود را ازین قضیە اظهار نمودە و ملت کرد را تقصیر کار و ارامنە را بە بغل کشید. کردستان را در اول کار تشویق و ترغیب  نمود و میگفت مگر اکراد مسلمان نیستند چرا انتقام از آثوری و ارمنی نمیکشند. ملت بیچارەء کرد نیز بە اغفال ایرانیان فریب خوردە یکدفعە کار از کار گذشت. پس از آنکە ایرانیان بە آمال معاندت کارانەء خود نائل شدە و ناموس اکراد را با دست ارامنە و آثوری محو  کردند، ارامنە و آثوری را مثل اولاد عزیز بە آغوش خود کشیدەاند چون ملت کرد بی صاحب و فریاد مظلومانەاش را کسی نبود جواب بدهد بجز قیام برای حفظ ناموس خود چارەء دیگری ندانستند بسایەء اسلحەء خود مظهر شدە با ایران جنگیدند و ایرانیان را از چندین ولایات کردستان خارج نمودند لکن ایرانیان حقیقت مسئلە را پنهان و اسم شقاوت را بە اکراد می بندند و هر زمان اردوی ترتیب دادە بسر اکراد سوق میدهند بالاخرە اولاد عزیز خود ارمنی را مسلح  کردە بسر اکراد سوق نمودند کە کردستان را  بکلی محو کنند. خوشبختانە ملت کرد در قیام خود ثبات [ثابت!] کردند و شجاعت فطری خود را بە عالم نشان دادند  و در تمامی جنگها فتح موفقیت حاصل نمودند فعلا هم ایرانیان از کردەء خود نادم و بجز بستن اسم شقاوت بە اکراد بە چیز دیگری متوصل نیستند. تشبثات کردستان شقاوت نیست حفظ حقوق و ناموس است .

‌قاضی سمکو- محمد جمال الدین الحکاری
------ ----
قسمت ادبی، اثر قلمی آغای سیف القضات
کوردینە تا کەی ئێمە لە  کێوان میسالی دێو
دێین و دەچین بۆ مە نەبێ قەت خودان و خێو
خەڵکی هەموو لە باغ و لە شارانە کەیف خۆش
ئێمە بڵاو و بێ سەرە ماوین لە دەشت و کێو

ڕەشماڵە ماڵ و کەشک و پەنیرە مەتاعی مە
قەسر و سەرای خەڵکی دییە پڕ لە زێڕ و زێو
ژێر دەستی و ئیتاعەتی بێگانە تا بەکەی
شەرمە لە بۆ مە هێندە بژین بێ نیشان و نێو
گوردانی کوردەکان  بە خودا ڕۆژی غیرەتە
دەس دەینە خەنجەران و پیاوانە بێینە نێو

سمکۆ ، خودا کە داویە بە مە ساحێب و ڕەئیس
شوکری بکەین بە زار و زبان و ددان و لێو

مەقسوودی وی ئەمە، کە حەق بداتە مە
تەکلیفی مەش وەهایە فیدای بین بە نێر و مێو

----------------------------------------
هەر چەند ئێمە لە زیمنی لەوائحێک لە پێشدا دەرجمان کرد مەڕامی کوردانمان دە قارئین گەیاند، ئەمما دووبارە بۆ تەوزیح عەرزیان دەکەین : نەهایەت ئارەزووی کوردان و نوقتەی نەزەریان ڕاگرتن و ئاگاداری شەرەفی قەومییەتە و بەرقەرار کردنی ئاسوودەیی و ئازادی تەواوە کە لە سەر ئەو زەوی و ئاو و خاکە بە دڵخۆشی بتوانن زیندەگانی بکەن. جید و جەهدی کوردان دەوە دایە کە لە ژێر چەرخی سیاسەتی ئێرانیان کە بۆ نەهێشتنی وان هەمیشە دەگەڕێ دەرچن، وە بۆ نەجاتی ئەو میلەتە لە خەتەراتێک هەڕەشەی نەمانیان لێ دەکا مەجبوور بە ئیقدامات بوون، لە ڕێگەی سابیت کردنی ئەمنییەتی تەواو کە لە حالی ئیزتیڕاب دەرچێ لە دڵی هەموو لا ئیتمینانی مەحکەم  پەیدا بکا فیداکاری دەکەن.
هەرکەس بە ڕاستی و ئینساف تەماشای تاریخی کوردان بکا دەبینێ : کە جان و ویجدان، روح و ماڵ، عێزەت و نامووسی وان هەڕەشەی سەختی ئێرانیان لە سەرە.
زوڵم و بێحیسابی زاهیری و باتینی ( لە قەبیلی جەریمە و کوشتن، زەجر و حەبس، نەهێشتنی وەسائیلی تەڕەقی، بێ بەش کردن لە نیشانانی مەدەنییەت، بۆ دانەنانی مەنافعی خەیرییە، ڕێ نەدان لە چاک کردنی ئومووری ژیانی خۆیان و شەریک نەکردن لە هیچ کار و شوغلێک و لە نێو خستنی نیفاق .. و .. و ) لە تەڕەف ئێرانیان بۆ سەر کوردان لە ئومووری عادی بەڵکوو حالەتێکی تەبیعی بوو. دەگەڵ ئەو هەموو زوڵمی خۆیان کە تەبعی بەشەر قەبووڵی ناکا هیچ وەختێکیش  موحافەزەیان لە کوردان نەکردووە، کوردان هەمیشە تووشی مەسائیبی خاریجیش بوون لە بەر ئەوانە عەوامیلی غیرەت دە کورداندا وەجۆش هات، پەنایان برد بۆ سپەری قەیام خۆیان ئاوێشتە سەنگەری ئیقدام و نواندنی مەوجوودییەت بە دەنگی بڵند ئەو کەلیمە حەقەی دەڵێن : لێمان گەڕێن دەست لە حقووقمان مەدن!!! لەوە زیاتر مەمانکەنە جێگەی تاڵان و بڕۆ!!! تەواوی ئارەزووی کوردان عیباڕەتە لەو جوملە: حیفز کردنی خۆیان، پەیدا کردنی ئاتییەیێکی ڕووناک .

(م – د) تورجانی
--------------
بیان مرام

هرچند در ضمن مندرجات سابقی ما مرام کردان را بقارئین افادە نمودیم، ولی دوبارە محض توضیح معروض میداریم غایە ا نقطە نظر کردان حفظ شرافت قومیت و برقرار داشتن آسایش و آزادی تام است کە در آتیە در این سرزمین  و آب و خاک با رفاه حال بتوانند زندگانی کنند. جد [و] جهد کردن کردان در این است کە خود را از زیر محور سیاست  ایرانیان کە همیشە برای هدم و خفە کردن ایشان در دوران بودە خلاص نمایند ، و  برای نجات دادن قوم خویش از خطراتی کە خیلی تهدید آور و وحشت انگیز است مجبور باقداماتی قاطع شدە و در راه استقرار یک امنیت تام کە از حال تزلزل و مبهمیت بیرون آمدە، در قلب عموم تولید یک اطمینان پایدار نماید، فداکاری میکنند. هرکس بدون انحراف از دائرەء صدق و انصاف مراجعەء تاریخ کردستان نماید خواهد دید: کە جان و وجدان، و مال و عزت و ناموس کردان معرض تهدیدات سخت ایرانیان بودە و میباشد، ظلم و تعدی مادی و معنوی ( از قبیل زجر و قتل، جریمە و حبس، اعدام وسائل ترقی؛ محروم کردن از آثار مدنیت، عدم تاسیس منابع تعالی، مداخلە ندادن در تنظیم امور حیاتی و عدم اشتراک در هیچ کار و شغلی و . و ...) از طرف ایرانیان بر سر کردان بمثابەء امور عادیە تلقی شدە و بلکە یک حالت طبیعیە را تشکیل میدهد. با وصف این همە مظالم کە طبع بشری تحمل آنرا روا نمیدارد؛ در این مدت سلطنت هیچ وقتی ملت کرد را محافظە نکردە و کردان همیشە دچار مصائب خارجی هم شدەاند. لهذا عوامل غیرت در کردان بهیجان و غلیان آمدە ملتجی بە سپر قیام و پناهندە بە سنگر اقدام و ابراز موجودیت شدە با صدای رسا این کلمەء حقە را می سرایند: بگذارید دست بە حقوق ما نزنید!!! از این زیادە ما را مورد تاخت و تاز نسازید! همەء آمال کردان عبارت ازین جملە است: حفظ حقوق و تحصیل  آتیەی درخشان
محمد ترجانی                                                                                       چاپخانەء غیرت

تێبینی: وێنەی محەمەد تورجانی و شەرحی ژیان و کۆچی دوایی وی لەگۆواری هەتاودا بە سپاسەوە لە لاپەڕەی بەڕێزموحسین قزڵجی لە فەیس بووک وەرگیراوە.هەتاو، هەولێر، ژمارە ١٦٢، ١٥ی ئەیلوولی ١٩٥



Saturday, May 24, 2014

گوشاری تاکزمانی هەڵەیە

٢٢ی مەی ٢٠١٤
یێنی ئوێزگویرپۆلیتیکا
جەمیل باییک
گوشاری تاکزمانی هەڵەیە
جێژنی زمانی کوردی پیرۆز کرا. خەبات لەپێناو زمانی کوردی دا پێش دەکەون . مەیل و مرخ بۆ خەبات و تێکۆشانی ئەوتۆش پەرە دەستێنێ. ژمارەی ئەو تێلێڤیزۆن و ڕادیۆیانەی بە کوردی دەوەشێنن لە زیاد بوون دایە، ڕۆژنامەی ڕۆژانەی کوردی بڵاو دەکرێنەوە.ئەوانە هەموویان بە مانای خۆڕاگرین لە ئاست ژێنۆسیدی کولتووری دا. بێ گومان هەڕەشەی ژێنۆسیدی کولتووری هێشتا هەر هەیە. زێهنییەتی تواندنەوە و لە نێو بردنی کوردان لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست دا  هێشتا درێژە بە  بوونی خۆی دەدا .لە بەر ئەوە ئەو حەساسییەتەی بۆ زمان و لە پێناو زمان دا نیشان دەدرێ دەبێ بەگوڕ و تینەوە بەردەوام بێ. زمان هەر تەنیا ئامرازی قسە کردن نییە؛ لە هەمان کاتدا ئامرازی کولتووری کۆمەلەیە واتە هەبوونی کۆمەلەیە .
هەموو جوورە خەباتی کوردان لە پیناو زمان دا لە ئاستێکی پیرۆز دایە. بێگومان تا ئەو کاتەی کە کورد  نەگەن بە ژیانێکی ئازاد و دێمۆکڕاتیک بە خەباتی تاکەکەسی یان دەستەیی ناکری ژێنۆسیدی کولتووری و تواندنەوە ڕابوەستێندرێ. جا بۆیە تێکۆشان بەمەبەستی بەرەوپێشبردن و گەشاندنەوەی زمانیش  بەشێکە لە تێکۆشان لە ڕێبازی ئازادی و دێمۆکڕاسی دا. هەر بۆیە دەبێ خەبات لە پێناو زمان دا بەربڵاوتر بکرێن و بە حەساسییەتەوە بەڕێوەبچن. دەبێ هەموو ڕۆژێک بە ڕۆژی جێژنی زمان
  دابندرێ و ئەوە نەخرێتە دەرەوەی ڕۆژەڤێ.لەبەر ئەوەی زمان  خۆ دەڕبڕینی ڕۆژانەیە، دەبێ هەموو ئان و ساتێک و بە هەستیارییەکی بەردەوام و بێ ناوبەر بە هێند بگیرێ.

ماوەیەک لەمەوبەر کۆنفڕانسی ئەدەبییاتی کورد لە چیا پێک هات. ئەوەش ئاکامێکی کەمایەسیی ئەدەبییات بە کوردی یە. هەتا ئێستا دەبوو بە سەدان، بە هەزاران ڕۆمان، چیرۆک و شێعری ئەم شۆڕشە مەزنە نووسرابا، لەو بوارە دا بەتاڵاییەکی گەورە هەیە. چونکە ئەوەی کە زمان دەژێنێتەوە ئەوەیە کە زمانی بەرباس ببێتە زمانی ئەدەببات ، زمانی ڕۆمان و زمانی شێعر.ئەوانە هەموویان گرینگن. لێرەدا دەمەوێ سەرنجتان ڕابکێشمەوە سەر بابەتێکی گرینگ ، لەبەر ئەوەی حەولی سەپاندنی یەکجوورەیی زمانی دەهێندرێتە گۆڕێ. ڕەنگە لە دنیا دا نموونەی فرەچەشنی زمانیی وەک زمانی کوردی هەر نەبێ، کورد خاوەنی زمانێکی دەوڵەمەندن . ئەوە زمانەیکە گەلێک پەل و پۆی هەیە، کورمانجی، سۆرانی، کرمانجکی – دملی، کەلوڕی، هەورامانی. ئەگەر لۆریش لە بەرچاو بگرین زمانێکە خاوەنی گەڵێک شێوەزارە. ئەوانەی هەمووی دەوڵەمەندی و سامانی کوردین ، هەر کامێکیان دەربڕی کولتوورێکی کوردین. ئەوە سەرچاوەی دەوڵەمەندی و بەهێزتری بوونی ئەوانە لە چاو سەرچاوەی تر. کاتێک ئێمە باسی کولتووری کورد و جوانیی ئەو کولتوورە دەکەین مەبەستمان گشت ئەوانەیە کە ئەو هەموو دەوڵەمەندییانە دەپارێزن. ئەگەر عەڕەبان لە سەر چاڵە نەوتان ڕۆنیشتوون ، کوردانیش لە سەر کانگای کولتووری دەژین. دیارە لە کوردستان 
سەرچاوەی نەوتیش زۆرن ،ئەمن هەر لە بەر ئەوەی مەبەستەکە باشتر تێبگەیشترێ ئەم مێتافۆڕەم بەو شێوەیە بەکار هێنا. ئەوەی کە کوردەکان لە سەر سەرچاوەی کولتووری دەژین بێگۆمان لە بەر زمانەکەیان و دەوڵەمەندیی کوردییە. بەڵام لە پێوەچارانی ئەو مژارە دا هەڵە دەکرێ. دوای سەدەی ١٧ زێهنییەتی نەتەوە – دەولەت هەموو لک و پۆپی زمانانی لە چوارچێوەی تاکزمانییەوە ترینجاند و لە نێوی بردن. لە ژێر پەردەی ستاندارد کردنی زمان و سازدانی زمانی نەتەوەیی ژێنۆسیدی زمانی و کولتووری کرا. بۆ نموونە شێوەزاری فەڕانسەیی پاریسێ کە بەشێکی بچووک لە دانیشتووان بەکاریان دەهێنا، بە سەر هەموو کۆمەڵە دا سەپێندرا و تاکە زمانێک ئافرێندرا. چەمک، جیاوازی، شێواز، شێوەزار و لەهجەکانی دیکەی زمان لە نێو بران و یەک جوورەیی ( تاکزمانی) یان خولقاند. لە زۆر جێیان پەل وپۆ زمانییەکان لە ژێر پەردەی " زمانی نەتەوەیی" لە لایەن نەتەوە – دەوڵەتانەوە لە نێو بردران. ڕەنگە ئەوە زۆر باسی لێوە نەکرابێ بەڵام بە مانای ژێنۆسیدی کولتووری یە. ئایا هەورامانی و کرمانجکی یەک زمانن؟ داخوا کولتوور، دەروونناسی، بزووتنەوە و شێوازی ئەوان جیاواز نییە؟ داخودا ئەو جیاوازییە دەوڵەمەندی نییە؟  داخودا حەولدان بۆ ئەوەی هەموو شێوەزار و لەهجە کوردییەکان لە نێو زاراوەیەک دا بتوندڕێنەوە ژێنۆسیدی کولتووری نییە؟ ئایا هەست پێدەکەن کە بە نێوی ساز کردنی زمانی نەتەوەیی دەیانەوێ چ لە نێو بەرن؟ لە باشووری کوردستان  مەترسی ئەوەی کە کورمانجی و پەل و پۆی دیکەی زمان دەنێو سۆرانی دا بتوێندرێنەوە و لە نێو ببردرێن هەیە، هەمان مەترسی لە باکووری کوردستانیش هەیە کە هەموو لەهجە و پەل و پۆی زمانی لە نێو کورمانجی دا بتوێندرێنەوە.بۆیە حەوڵدان بە نێوی ستاندارد کردنی  زمانی کوردی یان ساز کردنی تاکەزمانێکی نەتەوەیی دەبێ بەرپەرچ بدرێنەوە. چونکە حەولدانی ئەوتۆ بە مانای زێهنییەتی ژێنۆسیدی کولتووری یە
ئەوبۆچوونە لەمەڕ زمان بەشێکە لە پڕۆژەی نەتەوە – دەوڵەت بۆ یەک کردنی کۆمەڵ. جا بۆیە لە ژێر پەردەی تاکزمانی یان   نەتەوەبوون دا پەروەردەی تاکزمانی هەڵەیە. لە باشووری کوردستان لە هەڕێمی سۆرانی ئاخێو  دەبێ پەروەردە بە سۆرانی بێ و لە بادینان پەروەردە دەبێ بە کورمانجی بێ. لە هەڕێمی سۆرانی ئاخێو، کورمانجی و لە بادینان ،سۆرانی وەک زمانی دووەم دەبێ بە شێوەیەکی باش فێر بکردرێ.  لە باکووری کوردستانیش لە هەرێمەکانی دێرسم، چەولیک، سوەرەگ و وارتوو پەروەردەی زمانی زگماکی دەبێ بە کرمانجکی – دملی بێ. کورمانجیش وەک زمانی دووەم دەبێ بە شێوەیەکی باش فێر بکردرێ.لەمەش زیاتر لە ژێر پەردەی ستاندارد کردن و نەتەوە بوون دا  لە نێو بردنی جیاوازییەکان هەڵەیە. بە تێپەڕینی زەمان لە سەر یەک کردنەوە و بە یەکەوە چاران و لەیەکتر کەلک وەرگرتن و یارمەتی یەک دانی زمان و شێوەزاران ڕێگای هەرە ڕاستە. ئەگەر ئاوا بێ سەردەمێک دەگاتێ کە یەک یەکی دی لە نێو نابا، و هەمووان بە روح و جوانی خۆیان دەبن بە پارچەی هاوژینی هەبوونێک. بە بێ ئەوەی کە زمانێک، کولتوورێک لە نێوبچێ، هەموو بەیەکەوە دەوڵەمەندی و گەشەی زمانی دەخولقێنن. لەو ڕوانگەیەوە زمانی نەتەوەیی بە مانای لە نێوبردنی دەوڵەمەندیانە، هێندێک شت لە پەل و پۆیان ئەستاندن نابێتە هۆی دەوڵەمەند کردن. هەلوێست و بۆچوونی ئاوا هیچ جیاوازی نییە لەگەڵ ئەو دزێتییەی کە سەردەستان لەزمانانی دیکەی دەکەن.

بۆچوونی لەمەڕ ساز کردنی زمانی نەتەوەیی، واتە زمانی نەتەویی چەمکێکی ئاڵۆزو پڕ لە کێشەیە. زێهنییەتی نەتەوە – دەوڵەت  دەبێ وەلا بندرێ . دەبێ زێهنییەتی نەتەوەی دێمۆکڕاتیک، کولتوور و زمانی شیاوی نەتەوەی دێمۆکڕاتیک جێی بگرێتەوە. ئەوەندەی کولتوور و زمان هەن دەبێ بژین، دەبێ  لە ئاست زمان و کولتووری ئەوانەی کە لە کۆمەڵ دا بەژمارە کەمترن  فەرقو جیاوازی دانانی پۆزیتیڤ نیشان بدرێ.
لە مەڕ  چەمکێکی وەک زمانی نەتەوەیی نابێ بۆچوونێکی هێڕارشێکی کەم و زۆری هەبێ، بەڵکوو بە فەرقوجیاوازی لەگەڵ دانانی پۆزیتیڤ لە ئاست زمانان و کولتوورانی دیکە دەبێ بەهێزتر بکرێن و هەلوێست وکردەیەکی ئەوتۆیان لە بەرانبەر دا ڕەچاو بکرێ. دەبێ پەروەردەی زمانی دایکی بەهەموو پەل و پۆیەکانی کوردییەوە بەڕێوەبچێ . هەر زمانێک لە جوگرافیای خۆی دا  دەبێ بە زمان و کولتووری خۆیەوە لە خۆسەرییەکی دێمۆکڕاتیک دا بژی.نەک هەر دەبێ کولتوورەکەی ئازاد بێ بەڵکوو لەبواری بەڕێوەبردنیش دا دەبێ لە خۆسەرییەکی دێمۆکڕاتیک دا بژی. لەجێدا ئەگەر ئەوە نەبێ زمان و کولتوورەکانیش ناتوانن بەرگری لە هەبوونی خۆیان بکەن.

Sunday, May 4, 2014

گنجینەء گرانبهای ادبیات کرد

  
گنجینەء گرانبهای ادبیات کرد
بقلم آقای محمد قاضی
مقدمە
آقای مدیر محترم روزنامە وزین کوهستان – من یقین دارم کە تا قبل از انتشار آن نامە گرامی اطلاعات مرکز نشینان   و مردم سایر شهرستانهای ایران در بارە کردستان محبوب و سایر مناطق کرد نشین ایران بسیار محدود و مختصر بود  و نە تنها از ذخایر و نفایس ادبی این ملت ایرانی الاصل و نجیب و از صفات پسندیدە و آداب و رسوم پاک و جوانمردانە ایشان بی خبر بودند بلکە اصولا بنظر بربریت و توحش بآنان می نگریستند و برادران اصیل و شریف کرد را جز مردمی غارتگر و بیابانگرد و چادرنشین نمیدانستند. این نظریە غلط و قابل تاسف بر اثر دو موضوع بود: یکی سوء سیاست حکومت های وقت از زمان صفویە و بخصوص شاە عباس جنت مکان(!) تا زمان زمامداری جناب آقای قوام السلطنە، کە الحق و الانصاف در ایذاء و آزار نژاد پاک کرد هر یک گوی سبقت از سلف خود میربودند و در طول اینمدت تاریخی روزی نشد کە ایلات نجیب و دلاور کرد را بدون هیچگونە گناە و تقصیری از مراتع آبا و اجدادی خود بنقاط دور دست نرانند  و از لانە و خانە خود متواری و فراری ننمایند و سالی نشد کە حکومت پر افتخار مرکزی لشکرکشی فاتحانە (!) بخاک کردستان نکند و پدران و مادران بیگناه را بعزای جوانان  ننشاند، مخصوصا  در دورە بیست سالە حکومت پهلوی و دورە دمکراسی پس از شهریور بجای اینکە نظری بفرهنگ و بهداشت و اقتصاد فلاکت بار این تودە  شرافتمند و پاک کشور داشتە باشند و آنان را از آن بدبختی و مذلت و فقر مادی و معنوی کە دارند نجات بخشند روءسای غیور  و دلیرشان را در زندانهای قصر قاجار و شهربانی مختاری محبوس ساختند و مردم بیچارە را هم بصدها فرسنگ دور از اوطان عزیز خود بردە و با صد خفت و خواری پراکندە و متفرقشان نمودند کە شاید بعدها اثری از این نژاد عزیز و محبوب کە یکی از مدافعین حقیقی و واقعی مرزهای ایران بودە وهست باقی نماند. چون ملت مظلوم و ستمدیدە کرد برخلاف مردم سایر نقاط ایران هیچوقت  دست بستە و مفلوک تن بزیر بار مظالم و ستمگریهای دژخیمان مرکزی ندادە  و همە وقت تا آنجا کە مقدورش بودە  در برابر زورگوئیها و قلدریهای خانەبرانداز  حکومت های مرتجع  دست باسلحە بردە و با آنکە تاکنون هیچگاە موفق بە حفظ حقوق حقە خویش نگردیدە همیشە با کمال جوانمردی و شهامت از خود دفاع نمودە است اینست کە خائنین حقیقی ملک و ملت یعنی وزرای بی تدبیر و ژنرالهای برادرکش وقتی با این لجاجت و عناد تودە دلیر کرد مواجە میشدند هم بر فشار ظلم و تعدیهای ناجوانمردانە خود میافزودند و آتش خشم و غضب خود را بیشتر بر سر آنان می باریدند و هم شیپور تبلیغات کثیف خود را بلندتر نواختە این مردم بیچارە را دزد و غارتگر و راهزن و یاغی و متمرد و وحشی بمرکز معرفی می کردند و بالنتیجە احساسات خفتە و غاضی مرکز نشینان و مردم سایر نقاط ایران را بر علیە آنان بر می انگیختند و همە را از تودە دلیر کرد روگردان میساختند.
موضوع دیگر نقض معنوی و مادی فرهنگ است کە علت العلل کلیە بدبختیهای دیگر کشور نیز باز می باشد. این وظیفە وزارت فرهنگ است کە اطلاعات و تحقیقات لازم در بارە ادبیات محلی و رسوم و عادات و آداب و سایر شئون اجتماعی کلیە شهرستانها و طوایف و قبایل و ایلات مملکت تهیە و در دسترس علاقەمندان قرار دهد و تمام ایرانیان را باوضاع و احوال و مفاخر و مظاهر اجتماعی یکدیگر آشنا سازد و چون  ایرانیان اصیل در واقع همان ایلات و عشایر و قبایل مرزی هستند و مفاخر ملی از قبیل زبان و آداب و رسوم در میان آنان پاکتر و خالصتر و بی شائبەتر از شهرنشینان باقی ماندە است از جمع آوری و تدوین آنها برای تصفیە زبان آلودە فارسی و احیای ترادیسیون های ملی استفادە نماید متاسفانە وزارت فرهنگ تاکنون کوچکترین قدمی در راە انجام و ایفای این وظیفە اساسی و مهم خود برنداشتە است و بیگانگان هموارە در این امر واجب پیشقدم بودەاند.
حقیقتا مایەء کمال تاسف و نهایت خجلت و شرمساری است کە یکنفر مستشرق انگلیسی یا آلمانی یا روسی یا فرانسوی بهر نظری کە باشد جلای وطن کند و سالها در میان ایلات و عشایر و قبایل ایرانی با هزاران خطر جانی و مالی مواجە شود و با تحمل هزاران رنج و مشقت بە تحقیق و تتبع در فرهنگ و آداب و سنن ایشان بپردازد و نتیجە مطالعات و زحمات خود را بشکل گنجینەهای تاریخی و اجتماعی و ادبی بکشور خود ارمغان نماید  و ایران و ایرانیان را با مفاخر سە هزار سالە شان بعالم معرفی نماید ولی ایرانیان خودشان از بذل توجهات عالیە اولیاء فرهنگ (!) از حال هم بی خبر باشند و آنوقت یکنفر استاد دانشگاە آنهم استاد در تاریخ و ادبیات کە نظیرش در کشور انگشت شمار است چنان از اوضاع غافل و بی خبر باشد کە ملت کرد را فاقد تاریخ و ادبیات معرفی نماید و برای آنان قدر و منزلتی در عالم علم و ادب نشناسد و هنوز بهمان چشم توحش و بربریت بایشان بنگرد.
خوشبختانە از روزیکە روزنامە وزین کوهستان انتشار یافتە قدمهای بلندی در معرفی جامعە کرد و تاریخ و ادبیات و سایر مظاهر ملی و مفاخر باستانی این نژاد اصیل و نجیب برداشتە و با انتشار آثار ادبی شعرای کرد تا حدی پردە ابهام و سوء تفاهم را از جلو چشم بی خبران بکنار زدە است ولی بعقیدە نگارندە تنها این اندازە کافی نیست و باید  بیش از پیش  در این راە مجاهدت کرد و مخصوصا تتبعات و زحمات بیگانگان را برخ آشنایان جاهل و بیخبر کشید تا بلکە خجالت بکشند و از این ببعد اقلا اگر خودشان  در صدد تحقیق و مطالعە در آثار باستانی و مفاخر علمی و ادبی برادران خود بر نمی آیند آنکار آثار و شواهد گرانبهای آنان را را هم ننمایند و ذهن سایر برادران ایرانی را مشوب نسازند.
باری برخلاف تصور آن استاد ادبیات کە نفایس و ذخایر ادبی را فقط در انحصار زبان فارسی حافظ میداند خوشبختانە زبان کردی نیز دارای گنجینە گرانبهائی است کە متاسفانە بعلل فوق تاکنون از دسترس سایر برادران علاقەمند ایرانی بدور بودە و بندرت اتفاق اتفادە است کە تشنگان ذوق ادب قطرەای از آن دریای بیکران نوشیدە باشند.
آثار گرانبهای ادبیات کردی را بدو قسمت بسیار متمایز میتوان تقسیم کرد:
اول آثار نظمی و نثری شعرای بزرگ اخیر کرد یا ادبیات جدید کە مانند آثار نویسندگان و شعرای زبان فارسی عبارت از یک سلسلە دواوین و آثار نثری شعرای معروفی مانند نالی و شیخ رضا و مصباح و مولوی و وفائی و احمد کور و ملا محمد کوئی و غیرە کە اغلب آنها در بغداد بطبع رسیدە و گاهی نیز ‌‌قطعاتی از آثار شعرای مزبور یا شعرای جدید کرد در آن روزنامە گرامی منتشر گردیدە و در مجلات و روزنامەهای عراق نیز گاهی دیدە شدە است.
گرچە آثار نظمی و غزلیات شیوای بعضی از این شعرای عالیمقام بقدری زیبا و دلچسب است کە لازم است کتابها در بارە آنها نوشتە شود  ولی چون نظر نگارندە بحث در این باب نیست بمختصر  اشارەای اکتفا کردە و میگذرم فقط این نکتە را متذکر میگردم کە بسیاری از این استادان شعر کردی حتی بزبان فارسی و عربی نیز آثاری از خود بیادگار گذاشتەاند کە در فصاحت و بلاغت پای کمی از آثار کردی ایشان ندارد و استادی و احاطە انان را در زبانهای دیگری غیر از زبان مادری خودشان میرساند.
دوم- بیتهای کردی یا آثار کلاسیک ادبیات کرد عبارت از یک سلسلە درامهای مهیج یا حماسەهای قهرمانی و عشقی و ملی است کە زیبائی و ملاحت و شیرینی آنها از حد وصف خارج است.
مجموعە این بیتها و حماسەهای ملی تشکیل ادبیات قدیم کرد را میدهد و وجە تمایز آنها با آثار شعرای جدید کرد اینست کە: اولا در بیشتر آنها نثر و نظم مخلوط است،
ثانیا- قسمتهای منظوم آن بوزن عروضی نیست بلکە بطرز سیلابی یا هجائی است و در اغلب موارد نیز تعداد سیلابهای مصرعی با مصرعی دیگر مساوی نمیباشد و فقط وحدت قافیە است کە صورت شعر بودن آنها را محفوظ داشتە است.
ثالثا- قسمتهای منظوم بآهنگ های بسیار غم انگیز و محزون موسیقی کردی از قبیل  لەلە و حیران و غیرە خواندە می شود و چون در میان قبایل و ایلات کرد حتی عشق نیز با قهرمانی  و دلاوری و شجاعت و رشادت توام است بیتهای مزبور بهترین غزلیات عاشقانە ایست کە جوان کرد میتواند برای نرم کردن دل سنگ معشوق خود بروی فرو خواند و او را مست و شیدا از خود بیخود کند. لحن آهنگ های لەلە و حیران کە قالب منحصر بفرد بیتهای کردی است بقدری غم انگیز و مهیج است کە حتی چوپانان نیز وقتی در نی محزون مینوازند گوسفندان زبان بستە را از چرا باز میدارند.
رابعا- آن سلاست و روانی کە در بیتهای کردی عموما از سینە و دل کردهای حقیقی و ساکنین سادە و بی آلایش کوهستانهای باطراوت و صفای کردستان برخاستە است آلودگی و اختلاط با زبانهای بیگانە بسیار کم پیدا کردە و اگر هم لغات اجنبی در آن دیدە میشود شاید بر اثر تحریفاتی است کە بعدها بعمل آمدە است.
برعکس چون شعرای جدید تحت تاثیر ادبیات بیگانە قرار گرفتەاند لغات و کنایات و استعارات و تشبیهات زیادی از دیگران اقتباس کردە زبان شیرین کردی را از آن سلاست و شیوائی اولیە قدری منحرف کردەاند بطوریکە بیتهای کردی را حتی چوپانان و دهقانان بیسواد نیز میتوانند بفهمند در صورتیکە معنی اشعار نالی و شیخ رضا و احمد کور را همە نمی توانند  درک کنند.
خامسا – برخلاف اشعار شعرای جدید گویندە و سرایندە بیتهای قدیم مشخص و معلوم  نیست و تاریخ تالیف آنها نیز نامعلوم میباشد این ابیات را فقط پیرمردان باذوق و شوریدە حال ایلات کرد بخاطر دارند و سینە بسینە باخلاف خود منتقل مینمایند.
تا آنجا کە نگارندە اطلاع دارد دانشمندان ایران و بخصوص وزارت فرهنگ هرگز در صدد جمع آوری و تدوین این آثار نفیس برنیامدەاند.
سادسا- زمان تالیف و تصنیف هیچ یک از ابیات کردی معلوم نیست ولی قدیم ترین آنها از لحاظ زمانی کە قهرمانان بیت در آن زندگی میکردەاند گویا بیت دمدم باشد کە مربوط بە زمان شاە عباس کبیر و جنگهای قهرمانی احمد خان لپ زرین رئیس یکی از ایلات دلاور کرد با آن پادشاە است.
و جدیدترین آنها بیت باپیرآقا پدر حمزە ‌آقا رئیس ایل منگور است کە از شصت سال تجاوز نمی نماید.
از میان تمام مستشرقینی کە در راە احیای آثار ادبی کرد رنج فراوان کشیدەاند اسکار مان (Oskar-Mann) مستشرق آلمانی بیش از همە شهرت دارد. این خدمتگذار بزرگ فرهنگ ایرانی در ١٩٠١ از دیار خویش بعزم خوشەچینی از خرمن دانش شرق حرکت کردە پس از مدتی توقف در کرمانشاهان و کردستان بە مهاباد آمد  و در آن شهر کە امروز مرکز نهضت مترقی و آزادی خواە حزب دموکرات کرد است بە تحصیل زبان کردی همت گماشت.
معلم او در آموختن زبان کردی بطوریکە خود در مقدمە کتابش مینویسد عموی نگارندە بودند کە در آنزمان در مسجد شاە درویش بتحصیل علوم قدیمە اشتغال داشتند و امروز نیز کە در قید حیات اند از شخضیتهای برجستە علمی و از صاحبمنصبان عالی رتبە وزارت دادگستری و مستشار دیوان عالی تمیز می باشند.
باری اسکارمان بعموی نگارندە تدریس انگلیسی میکرد و در نزد او کردی میآموخت تا دو سال گذشت و بقدری در پیشرفت این منظور کوشید کە در ظرف دوسال زبان کردی را با همە اشکالاتش بخوبی فرا گرفت و گرچە نتوانست لهجە مهابادیان را کاملا تقلید نماید و بتمام معنی مثل یک فرد کرد صحبت کند ولی در محاورە و گفتگوی معمولی روزانە کلمە یا جملەء نبود کە برای وی مشکل و غیرقابل فهم باشد،
پس از آموختن زبان کردی لهجەء مهابادی اسکارمان در صدد برآمد کە بتدوین و جمع آوری آثار زیبای کرد همت گمارد و خدمتی بادبیات باستانی کردستان بنماید و برای این منظور از معلم کردی خود و چند نفر از نکتە سنجان قوم کمک خواست.
مشاورین اسکارمان بهمان نحو کە نگارندە در مقدمە این مقالە یعنی در شمارە قبل، بنظر خوانندگان گرامی رساندم تقسیم بندی آثار ادبی کرد را بە بیتهای باستانی و دواوین شعرای جدید کرد تشریح نمودند ولی آن مستشرق دانای سخن شناس اصالت و زیبائی و لطف کلام را در بیتهای باستانی یافتە جدا خواستار جمع آوری و تدوین آنها گردید و برای نیل بهدف دانشمندانەء خویش وعدە نثار جان و مال داد.
بیتهای باستانی کردی را هرکسی نمیدانست و در سینە هر نامحرمی پیدا نمی شد.جستجو کردند تا دو نفر پیرمرد زندە دل را سراغ گرفتند. یکی رحمن بکر از ایل منگور کە هفتاد و اندی از سنین عمرش گذشتە بود ولی هنوز شاداب و خرم در کوهستان آسمان سای گاگش زندگی میکرد و دیگری میرزا اسکندر کە در میان اهل دە بوکری می زیست و دسترسی بوی چندان مشکل نبود.
البتە پیرمردان دیگری نیز در میان ایلات کرد وجود داشتند کە بیتهای باستانی کرد را چون گنجی در سینە پنهان ساختە بودند ولی هیچیک باشتهار و معروفیت رحمن بکر و میرزا اسکندر نبودند و شاید هیچکدام نیز تا آنحد تسلط بر محفوظات خویش نداشتند و باندازەء آندو نفر متبحر و ورزیدە نبودند.
اسکارمان با اهدای مبلغی گزاف هر دو را بمهاباد دعوت کرد.میرزا اسکندر کە جوان تر از رحمن بکر و از مهاباد نیز آنقدر دور نبود دعوت ویرا پذیرفت  و بمهاباد آمد ولی رحمن بکر بعلت پیری و شکستگی و شاید برای اینکە در لحظات آخر عمرش نیز نمیخواست بهر قیمتی شدە از کوهستان های پر طراوت گاگش دست بردارد از قبول دعوت مستشرق آلمانی سر باز زد. اسکار مان مجبور شد بە مصداق: " هرکە را طاوس باید جور هندوستان کشد" خود باتفاق میرزا اسکندر و معلم زبان کردی خویش رنج سفر را بر خویشتن هموار سازد و شخصا بمحضر استاد بشتابد.
دیری نگذشت کە پیرمرد دل زندەء کرد مهمان دانش پژوه آلمانی و همراهان او را در دامنەهای بهشت مانند کوهستان گاگش پذیرفت و چنان از درچشمە گهربار محفوظات گرانبهای خود سیرابش کرد کە خستگی و رنج چند روزەء سفر را از یاد وی برد.
اسکارمان بهمت و هدایت و کمک رحمن بکر و میرزا اسکندر بسیاری از بیتهای کرد از قبیل " مم و زین " و " دمدم" و " لاس و خزال" و " ناصر و مالمال" و " برایموک و فرخولە" و " بیتی زنبیل فروش" و " لشکری" و " خزیم" و غیرە را کە هر یک داستانی زیبا و مهیج و حماسەای پر شور و غم انگیز و ملی است جمع آوری و تدوین کردە و با یک دنیا سپاس گذاری و خجلت از آنهمە مهمانوازی کردی بە مهاباد بازگشت.
این نکتە را نیز نباید ناگفتە گذاشت کە رحمن بکر و میرزا اسکندر با همە اصرار و ابرام مستشرق آلمانی نە تنها دیناری بعنوان مزد و پاداش قبول نکردند بلکە در طی این مسافرت علمی کە بیش از چهاردە ماه و اندی بطول انجامید نگذاشتند حتی یکشاهی از جیب خود خرج نمایند.
اسکارمان با یک مجموعە نفیس کە پیشینیانش هرگز بفکر جمع آوری و تدوین آن نیفتادە بودند بە مهاباد مراجعت کرد و مدتی نیز در آن شهر بکمک میرزا اسکندر و عموی نگارندە بدورە و مراجعە بآثار گردآوردە پرداخت تا اگر اشتباهی در فهم اشعار مشکل داشتە باشد برطرف نماید.
در شمال مهاباد رودخانەء کوچک زیبائی است کە بشکل مارپیچ از آن شهر میگذرد و در بسیاری از نقاط بیشەهای باصفای مهاباد بید چهرە شفاف آسمانی او را در جامەء سبز رنگ برگهای خود می پوشانند. اسکار مان کە مردی شاعر مشرب و باذوق بود، دورە آثار گردآوردە را باتفاق معلم خود و میرزا اسکندر در زیر آن درختان باصفا و در ساحل آن رودخانە زیبا انجام میداد.
عموی گرامم برای من تعریف کرد کە روزی کە بعادت مالوف در زیر درخت بیدی در ساحل نهر نشستە بودیم  و اسکارمان داستان شورانگیز و زیبای " لاس و خزال" را دورە میکرد بجائی رسید کە " خزال" از عاشق شیدای خود "لاس" گلە  عاشقانە آمیختەء با هزاران ناز و عشوە میکرد و " لاس" پاسخ معشوقە شهرآشوب خود را باتضرع و التماس قهرمانانە توام با پوزش و استرحام میداد.
زیبائی و لطف کلمات و سادگی روستائی و بی تکلفی وطبیعی بودن جملات منظوم بقدری در مستشرق آلمانی محروم از طبیعت موءثر افتاد کە بی اختیار از جای برخاستە همچون کسی کە بر اثر یک تحول ناگهانی و یک انقلاب درونی غیر مترقبە دیوانە شدە باشد در ساحل رودخانە بنای رقصیدن گذاشت و گفت:
" شما کردها قدر این منظومە گران بها را نمیدانید، خدا علیم است کە نە " شکسپیر" و نە "دانتس"(!) و نە " گوتە" و نە " شیلر" و نە " هوگو" و نە " لامارتین" و نە " پوشکین" هیچ کدام بە این لطف و زیبائی شعر نساختەاند ..."
اسکارمان دورە خود را بپایان رسانیدە آمادەء حرکت بآلمان گردید و معلم کردی خود را بپاس کمک های گران بهائی کە در یاد دادن زبان کردی و تدوین آن مجموعە نفیس بوی کردە بود با خود بآلمان برد . بمحض ورود بە برلن تمام آن بیتهای باستانی را بزبان آلمانی ترجمە کردە قبلا متن کردی را با یک مقدمە کوچک و یک رسالەء مختصر راجع بە صرف و نحو زبان کردی بخط لاتین و سپس ترجمە آلمانی چاپ و منتشر نمود.
رسالەء راجع بدستور زبان کردی و مقدمەء متن کردی ابیات بزبان آلمانی نوشتە شدە و بامتن کردی آن مجموعا بنام
Der Mukri Mundart موسوم است در دست نگارندە می باشد.
عموی نگارندە تحصیلات خود را در آلمان در رشتە حقوق بپایان رسانید و پس از اخذ گواهی نامە دکترای حقوق در وزارت امور خارجە و در سفارت ایران در آلمان بسمت دبیری استخدام گردید و سالها در برلن اقامت داشت تا در سال ١٣٠٦ یا ١٣٠٧ کە مرحوم داور سازمان جدید عدلیە را ایجاد کرد او را نیز بعدلیە انتقال دادە بە طهران فراخواند و اینک بطوریکە گفتە شد مستشار دیوان عالی تمیز است و آنکە در برلن کتابخانە بسیار کامل و زیبائی داشت چون احضار معظم لە بطور ناگهانی انجام گرفت قادر بحمل آن بە تهران نگردید و بعدها نیز وسیلەء برای نقل آن کتابخانە نفیس نیافت و اکنون شاید بر اثر جنگ  اخیر بکلی از بین رفتە باشد.
من در تهران نسخەء از این کتاب نفیس ندیدەام و نسخە موجودە خود را نیز از جناب قاضی محمد رهبر و پیشوای حزب دموکرات کردستان بیادگار دارم.
تفصیل آنکە نگارندە در اوان کودکی در دبستان سعادت مهاباد تحصیل میکردم. در آن ایام چون همیشە در خدمت قاضی بودم کتابهای او را زیاد مطالعە میکردم و در میان آنهمە کتب قدیمە و جدیدە کتاب اسکار مان بیش از همە مرا بخود مشغول می داشت. درست در همان زمان جوان هنرمندی بنام عبدالرحمن گیو از بیروت بمهاباد بازگشتە و در جستجوی کار مناسبی برای خویش بود من در نزد آن جوان چند ماهی زبان فرانسە را تحصیل کردم و بدینجهت خواندن و استفادە کردن از کتاب اسکارمان کە بزبان کردی و خط لاتین نوشتە شدە بود کار آسانی بود.
بعدها کە بە تهران آمدم و در سایە لطف و عنایت عموی گرامم در دبیرستان دارالفنون تحصیل مینمودم سالی در کلاس سوم یا چهارم متوسطە شاگرد اول یا دوم شدم و این موفقیت را بجناب قاضی محمد کە علاقەء بسیار بە پیشرفت تحصیل من داشت مژدە دادم جناب قاضی خواست جایزەای بمن بدهد و مرا در تعیین جایزە و کمیت و کیفیت آن مخیر گذاشت. من هنوز لذت و لطف کتاب اسکارمان را فراموش نکردە بودم لذا بدون تردید آن کتاب را برگزیدم و ارسال آن را از جناب قاضی خواستار گردیدم و از آنزمان تاکنون چون هدیە نفیسی بە یادگار زمان تحصیلی خود نگاه داشتەام.
بسیار جای تاسف است کە نقصی در این نسخە مشاهدە میشود و آن این است کە اولا تا صفحە ٢٨٨ بیشتر ندارد و بقیە کتاب افتادە است و معلوم هم نیست کە چقدر از آن ناقص میباشد. ثانیا از وسط کتاب نیز در داستان " مم و زین" چند صفحە یعنی از صفحە ٣٣ تا پایان ٤٨ افتادە است. ولی بسیار جای خوشوقتی است کە در سایر داستانها و بیتها نقصی پیش نیامدە است.
از شمارەء اتیە ببعد از داستان حماسی و عشقی " لاس و خزال" شروع می کنم و عین متن کردی آنرا با ترجمە فارسی از نظر خوانندگان گرام میگذرانم و امیدوارم کە این خدمت ناچیز حقیر مورد قبول و پسند ارباب ذوق و هنر قرار گیرد و چنانچە بخبط و اشتباهی برخوردند استدعا دارم تذکر فرمایند کە هم موجب کمال تشکر و امتنان و حق شناسی اینجانب و هم باعث تکمیل و رفع نقص این مجموعە گرانبها خواهد شد. " تا چە قبول افتد و چە در نظر آید"
راجع بە مستشرقین دیگری کە در احیای آثار منظور و منثور کردی زحمت کشیدەاند بعدها در مقدمە ترجمەء داستان " مم و زین" سخن خواهم گفت و فعلا مقدمە را بهمین جا پایان می بخشم.
بیت اول- لاس و خزال
لاس و خزال از زیباترین و مهیج ترین حماسەهای ملی کرد و روح قهرمانی و دلاوری کردان را بە بهترین وجهی نشان میدهد. مهمترین نکتەای کە در داستان لاس قابل توجە است اینست کە نطفە این قهرمان ملی بر پشت شیر بستە شدە و شاید در هیچ یک از داستانهای حماسی دیگر عالم نظیری برای آن نتوان یافت. این داستان شیرین از دو قسمت مرکب شدە قسمت اول سرگذشت پدر لاس تا حین تولد لاس و قسمت دوم داستان عشقبازی و نبردهای قهرمانانە او است کە اصل بیت را تشکیل میدهد.
قسمت اول را نگارندە علاوە بر آنچە در کتاب اسکارمان دیدە و خواندەام بطرز دیگری نیز از زبان همشهریان خود شنیدەام کە اختلافاتی با کتاب مستشرق آلمانی دارد بدینمعنی کە نام پدر و مادر لاس را غیراز آن شنیدەام کە در کتاب اسکارمان نوشتە شدە و بعلاوە مسموعات نگارندە کامل تر و مهیج تر از منقولات اسکارمان است و چون ناگزیر  از نقل کلیە مطالب مربوط بداستان لاس و خزال می باشم قبل از اینکە متن کتاب اسکارمان را منتشر کنم  داستان پدر لاس را تا زمان انعقاد نطفە او بر پشت شیر همانگونە کە شنیدەام  در اینجا میاورم ضمنا برای اینکە از راوی داستان نیز قدردانی و تشکر کردە باشم ناگزیرم از نظر کمکی کە بە تکمیل نوشتەهای نگارندە کردەاند اسم شریفشان را بخوانندگان عزیز بگویم. راوی داستان آقای ترجانی زادە از علمای معاصر و دانشمند کرد هستند کە اکنون در تهران اقامت دارند و جای خوشوقتی است کە وزارت فرهنگ از وجود فاضل ایشان استفادە میکند و دبیری یکی از دبیرستانهای پایتخت را بایشان محول نمودە است – باری آقای ترجانی زادە  داستان پدر لاس را چنین حکایت کردند:
صوفی یکی از روسای ایل بالک مردی بود دانا، قوی هیکل و نجیب و با آنکە پنجاە و سە سال از سنش گذشتە و زمستان عمر بر سر و رویش باریدن گرفتە بود ولی بگرمی تابستان و صفای خاطری بخرمی و طراوت بهار داشت. روزی کە دور از ایل و خاندان خود یکە و تنها بر اسب سفیدی سوار شدە و از کنار چشمەساری میگذشت چشمش بە یکدستە دختران ماەپیکر افتاد کە هر یک کوزەای بر دوش دارند و برای آوردن آب بچشمە میروند صوفی بدنبال آنان بکنار چشمە آمد و از دخترک بلند بالای پریشان گیسوئی کە دین و دل از کفش بریدە بود آب خواست دخترک مغرور با چشمان سیاه و فتان خود سرتاپای مرد پنجاە سالە را نگریست و با بی اعتنائی و سردی خاصی کە از صفات برجستە پریوشان طناز و ستمگر است روی زیبای خود را از او بگرداند و وقعی بە تقاضای آن تشنەلب دلسوختە نگذاشت. صوفی از اینهمە سردی و ناز و کرشمە جگرسوز دلبر سخت متاثر گردید بیچارە نمیدانست کە تمام پرندگان خوش خط و خال را صیادان ماهر با دام سفید میگیرند بجز این طیر خوش خط و خال و خوش اطوار کە نامش زن است و هرگز بدام سفید نمی افتد و از سر و روئی کە زمستان پیری بر آن باریدە باشد گریزان است و تنها خط و خال سیاە جوانان رعنای بلند بالا است کە او را بدام می آورد.
صوفی چنان متاثر و رنجیدە خاطر گردید کە سوگند یاد کرد بازای این تشنگی ظالمانە چشمە ‌آب حیات لبهای نوشین او را برای همیشە متعلق بخود سازد و داغ این بی اعتنائی و سردی را بر دل سرد و سنگ او بگذارد ولی تا آن نازنین با دست خود بند شلوارش را نگشاید کام دل از او نگیرد.وقتی دختران از چشمە بازگشتند سوارە دنبال آنان رفت تا آشیانە آن کبوتر وحشی را یاد گرفت و پس از تحقیق و تفحص از اصل و نسب آن ماەپارە معلومش شد کە از خانزادگان است.
صوفی چون از روسای طراز اول ایل بالک بود و بعلاوە شخصیت و رشادت و دلاوری او مورد احترام و ستایش مردان قوم بود وقتی بخواستگاری دختر فرستاد با روی گشادە افتخار دامادی مرد چون او را پذیرفتە و خانزادە خانم را با تحف و هدایای بسیار برسم جهیز بوی تقدیم داشتند. صوفی پس از برگزاری مراسم جشن عروسی بلافاصلە عروس را برداشتە بمیان ایل خود رفت و در آنجا جشن مفصلی بافتخار این عروسی برپا کرد و افراد ایل سر و جان در قدم رئیس محبوب خود و عروس زیبای او نثار نمودند.
هفت سال از این عروسی مجلل گذشت ولی صوفی هنوز داماد نشدە بود زندگی این هفت سالە بقدری بسردی و خشگی گذشت کە خانە پرشکوە و جلال شوهری چون صوفی دلاور بر آن دختر مەپارەء دلفریب چون زندان مینمود. در این هفت سال هرگز تبسمی بر لبان عروس و داماد ننشست و هرگز سخنی از مهر و محبت از لبهای خشک و بی مهر آنان بیرون نیامد وهرگز نگاهی از دلداگی و شور و علاقە بهم نکردند . روز تا شب صوفی برتق و فتق امور ایل و مشکلات زندگی مردم می پرداخت و عروس زیبا روی کدبانوی خانە بود و با اینوصف هرگز ذرەای از تجلیل و احترام یکدیگر غفلت نورزیدند . راستی چە زندگانی مرموزی داشتند.
یکروز هوای دیدار پدر و مادر و خواهر و برادر بر سر آن دخترک ماه جبین افتاد و این نکتە را با شوهر خویش در میان نهاد و از او رخصت طلبید و ضمنا چون راه هم دراز و هم پر خطر بود خواستار گردید کە سوارانی چند بهمراهی او بفرستند. صوفی مسئول او را اجابت کرد ولی همراهی او را شخصا بعهدە گرفت و خانزادە خانم نیز ظاهرا از این مرحمت اظهار خوشوقتی نمود.
زن و شوهر صبح یکروز بهار بار سفر بربستند و براه افتادند . صوفی بزن فرمان داد کە از جلو حرکت کند و بهیچ وجە اجازە ندارد بعقب برگردد بعلاوە بوی گوشزد کرد کە ممکن است در راە با مخاطرات و بلاهای ناگهانی تصادم کنند کە خود بە تنهائی از عهدە رفع آنها برخواهد آمد ولی او حق ندارد حتی یک کلمە از ماجرای بین راه را برای پدر ومادر خود تعریف کند و در این بارە میگفت:
" هنرهای صوفی هر قدر هم عالی و درخشان باشد زن او حق ندارد برخ خویش و بیگانە بکشد زیرا چنین عملی در نزد آنان حمل بر خودستائی خواهد شد و صوفی مردی نیست کە از هنرهای خود برخود ببالد و یا از خودستائی خوشش بیاید."
در راە همانطوریکە پیش بینی کردە بودند بمخاطرات بسیاری برخوردند کە اگر از یکایک آنها سخن گوئیم موجب اطلالە کلام خواهد شد و شاید خاطرات این سفر دراز از نظر ترس و وحشت عروس و رشادت و شجاعت بی بدیل صوفی کم از خاطرات هفتخوان رستم نباشد ولی صوفی هنرمند قوی پنجە بر تمام آن مشکلات طاقت فرسا غالب شد و بالاخرە پس از یکماه و اندی راه پیمائی بمقصد رسیدند.
از شعف و سرور خارج از وصف پدر و مادر و کسان عروس کە پس از هفت سال جگرگوشە شیرین و زیبا و داماد محترم و پهلوان خود را میدیدند هرچە بگویم کم است. همە انتظار داشتند کە دختر نازنینشان فرزاندان برومندی در این مدت مدید ببار آوردە باشد ولی نە تنها فرزندی پیدا نکردە بود بلکە وقتی مخفیانە بە پدر و مادر خود اطلاع داد کە در ظرف این هفت سال هنوز دختر ماندە است و کوچکترین علقەء زناشوئی واقعی بین او و شوهرش برقرار نبودە همە از تعجب بر جای خود خشک شدند.
پدر و مادر عروس یقین کردند کە صوفی مرد نیست و یا فاقد هنر مردانگی است و از این حیث از انتخاب چنین داماد یاوەای سخت پشیمان شدند ولی عروس سیمین بدن کە در بین راە آنهمە مردانگی و شجاعت از شوهر خود دیدە بود هرگز نمیتوانست چنین تصوری بخاطر خود خطور دهد و از طرفی این بی اعتنائی و سردی شوهرش را نیز نمیدانست بە چە حمل کند.
خانزادە خانم پسرعموی نحیف العقلی داشت کە با همە جوانی و زیبائی پسرک احمقی بیش نبود .این جوان سبکمغز آرزوی ازدواج دختر عموی ماهپارە خود را سالها بود در دل میپروراند و با آنکە همچون صوفی حریف نیرومندی را در برابر داشت هنوز کاملا مایوس نشدە بود. پدر و مادر خانزادە خانم نیز از روزیکە پی بسرنوشت اسف انگیز دختر خود بردە بودند  در صدد برآمدند بهر حیلەای شدە شر صوفی را از سر دخترشان بکنند و آن پریچهرە را بە جوانک خودخواه بدهند.
قضا را در همان اوان در بیشەای کە مجاور دە بود شیر درندەای پیدا شد کە در ظرف دو روز چندین هیزم شکن بدبخت و سە چهار راس گاو و گوسفند آبادی را درهم شکست. آوازەء این بلای ناگهانی چنان در دە پیچید کە کسی از ترس خواب و آرام نداشت . پدر زن صوفی کە رسیدن چنین بلای خانمانسوزی را برای عملی ساختن نقشە خود از خدا میخواست تصمیم گرفت بهر زبانی شدە صوفی را فریب دهد و بجنگ آن شیر وحشتناک بفرستد.
عصر همانروزیکە صوفی آهنگ بازگشت بدیار خود کردە بود پدر زنش بحضورش آمد و او را بجنگ شیر ترغیب کرد.صوفی بدون کوچکترین تاملی دعوت وی را پذیرفت و هنوز غروب نشدە بود کە سلاح رزم پوشیدە و بطرف بیشە رفت. پدر زن از شادی در پوست نمی گنجید ولی زن صوفی کە شوهرش را در حین رفتن بە بیشە ندیدە بود سخت نگران بود.
صبح زود وقتی کە خبری از صوفی نشد پدر و مادر خانزادە خانم با حضور دختر خود و پسر عموی سبکمغز انجمنی تشکیل دادند و از مرگ حتمی صوفی سخن گفتند. پدر از مرگ دلیرانە داماد خود بدخترش هم تبریک گفت و هم تسلیت داد و در ضمن او را تشویق کرد کە با پسر عموی خود کە سالها دلباختە و مفتون و شیدای او بودە ازدواج نماید. دختر خان در عین حال کە مرگ شوهرش را باور کردە بود در تحت تاثیر وسوسەهای شیطانی نزدیک بود بازدواج پسر عموی خوشگل و خوش سیمای خود تن در دهد کە در این اثنا موشی از سوراخ اطاق بیرون آمدە از پهلوی مادر او گذشت و آن خانم بیچارە را متوحش ساخت.پسر عموی نادان از جا پریدە نعرە زنان دم موش را گرفت و بر زمین کوبید و گفت: " دختر عموی عزیزم، چرا بمن شوهر نمیکنی، من جوان دلیر و بی باکی هستم و دشمنان ایل را اینگونە بخاک سیاە می نشانم." ...
پسرک احمق چنان براین شجاعت و زورآزمائی خود بالید و غرید کە عرصە را بر همە تنگ کرد.خانزادە خانم کە تا آنروز کلمەای از داستان دلاوریها و شجاعتهای بی نظیر صوفی بخانوادە خود نگفتە بود مثل کسی کە از خواب گرانی  بیدار شدە باشد یکمرتبە پی بمردانگی و علو طبع و آزادگی صوفی بردە جانش از تلف شدن چنان شوهر نازنینی سوخت و ماجرای بین راە را با پدر و مادر خود در میان نهاد، سپس سراسیمە از جا پریدە همچون دیوانە زنجیر گسیختە رو بە بیشە نهاد تا جسد همسر پهلوان خود را بیابد و پس از مرگ نیز بر هزاران همچون پسر عموی بزدل و مغرورش ترجیح دهد.
وقتی وارد انبوە درختان شد چشمش بنعش کوە پیکر شیر افتاد کە در خون خود غلطیدە بود.
صوفی نیز مجروح و خونین بر پشت شیر افتادە بود و آثار حیات در سیمای مردانەاش دیدە نمیشد. خانزادە خانم صوفی را کشتە پنداشتە زار زار گریست ولی ناگهان یک فکر شیطانی بمغزش راە یافت کە آرام نتوانست بگیرد. بیچارە هفت سال بود زن صوفی شدە و هنوز دختر ماندە بود و بهمین جهت او نیز مانند پدر و مادرش در مردانگی صوفی با همە زور و شجاعتش تردید داشت حال در درون بیشە خلوت و انبوهی نعش  او را در برابر خود میدید و بهتر از این مکانی برای آزمایش تصور بیجای خود نمی یافت تا اقلا این راز ابدالدهر بروی مکتوم نماندە باشد.
عروس با همە حجب و حیائی کە داشت دست برد و بند ازار صوفی را بگشود، صوفی کە از کثرت تقلا و زورآزمائی با حریف قوی پنجەای چون شیر خستە و کوفتە شدە و بر پشت شکار خود بخواب رفتە بود چشمان خون آلودش را آهستە بگشود و چیزی را کە هفت سال تمام چشم براە دیدنش بود بچشم خود دید. خانزادە خانم با دست نازنین خود بند ازارش را گشودە بود.
صوفی دلاور دیگر اهمال و خیرە سری را جایز ندانستە مچ سفید و قشنگ عروس را گرفت و پشت شیر بخون آغشتە را حجلەگاە دامادی کرد و کام دل از آن نازنین برگرفت و سپس داستان لب چشمە سار و آب خواستن و کبر و ناز او را پس از هفت سال برخش کشید  و خود را بزنش شناساند. خانزادە خانم از این انتقام عاشقانە لذت برد و برسم پوزش بپای صوفی افتاد.
لاس پسر صوفی و خانزادە خانم بود و نطفە او در همان صبحگاه قهرمانی بر پشت شیر بستە شد.
این بود داستان بوجود آمدن لاس از قول آقای ترجانی زادە حال متن نوشتە اسکارمان را با ترجمە آن از نظر خوانندگان عزیز میگذرانیم.
حال بە نقل نوشتەء اسکارمان با ترجمە فارسی آن می پردازیم:
 احمد آغای بالکی چی کری نبو. محمود آغا برای وی بو اویش چی نبو. هردوک ژنیان حامیلەدار بو.
خولا لاسی دا بە احمدآغای، خانزادیشی دا بە محمودآغای. لەکیان مارە کردن لاس و خانزاد. دایکی لاسی نیوی شمە بو.
دە سالان احمدآغا وەکوت (١)مردی پە ندەکرد. شەرەک یاغی بو، پیاوی دشکاند، دیخوارد. احمد آغا کوتی: " یان دەبە امنیش بخوا، یان آو شەرەی دەکوژم." چوار سال بو شمەی هنابو ایلاقی نە دەکرت.
کوتی: " بوچی ایلاقی من ناکی؟.." کوتی هتا بە دەستی خوت دوخینم نەکیەوە امن اتو ایلاقە ناکەم. احمد آغا سرو برگی پوشی چووە زک شەری. شەر دەستی بە دعوایە کرد دەگلی، خولا فرصتی احمد آغای دا شەرخست . هلاتە سری سری بری. ماندو بو لە سەر پشتی شەرەکی نوست خوی لە کوت. لە خلکی بوە شین و گریان. گوتیان:
" شەر احمدآغای کوشت." ژنەکە کوتی: امن دەچم یان دەبە امنیش بکوژە یان تولەی احمد آغای دەکەموە. ژن دەستی دا خنجرە چووە زگ شەری اگر چو تمشای کرت؛ شەر کوتبو، احمدآغا لە سری درەژ ببو (٢) کوتی واللە اوە شەر شکاندویەتی لە سر پشتی خوی داناوە تمشای کرت سری شیری براوە.احمد آغا خوی لە کوتبو. کوتی خولاکی ایلاقی من ناکا بزانم پیاوە یان پیاو نیە. دوخینی کردوە.
احمد آغا چاوی هلەنا تمشای کرت، ژنەکی دوخینی دەکردوە. انجا هلاتە سری لە سر پشتی شەری گای. انجا لاس لە سر پشتی شەری گوراوە هلستان هاتنوە مالە.
خانزادە خان و لاس لەک مارە کرابون. هتا دوازدە سالان دە پاشان احمد آغا مرد، محمود آغا مرد. شش سالان تازیەی احمد آغای و محمود آغای بو. پاشی شش سالان چو بو جلبی، چو بو نەو عەلی ممودینیان. لەوی چاوی بە خزالی ملا نبییان کوتبو. هاتوە کوتی: لاسە شور، عمرد بە هیچە چووە، کوتی بوچی وا دەلەی؟ کوتی مال خرانبو، اورو خزالی ملا نبییانم دیوە دەگل روژە دەعوایە دەکا. ایدی هر او بو تو چاکە. لاس هلستا ولاتی بالکانی بەجە یشت  چو نەو عەلی ممودیینیان چاوی بە خزالە بکەوە. اگرچو لەوە دابەزی جلویان گرت و ولاغەکیان بستەوە.
بو خوی چوە خذمت ملا نبی . کوتی ها بابم کوەندری؟ کوتی قربان هاتومە نوکری یە. کوتی خلکی کوەی، کوری کەی؟. کوتی قربان لە گرمەنە هاتوم. ملا نبی کوتی: احمدآغا و محمودآغای بالکی دناسی؟. کوتی قوربان خەر خلکی عەلی وان نیم. کوتی قنەداری دەتوانی بکەی؟: کوتی بلە قوربان دەتوانم. کیسە و قنەیان دایە. لاس بو بە قنەداری ملا نبی.
دە شوانی قنە تەکرت. روژەکی خزال هات بە پەش چاوی دا. لاس کوتی اوهە کەیە؟! کوتیان اوهە خزالی ملانبییانە.
لاس دەلە:
------------------------------------
(١)وەکوت در اینجا غلط است و مینایستی بگوید وەی کوت
(٢)ببو غلط است و می نایستی بگوید بو بو
احمد آقای بالک پسری نداشت. محمود آقا برادر او بود. او نیز فرزندی نداشت. هر دو زنشان حاملە بود. خداوند لاس را بە احمدآ‌قا بخشید  و خانزاد را بە محمود آقا. خانزاد را بعقد لاس درآوردند. مادر لاس نامش شمە بود دە سال تمام احمد آقا بدنبالش افتاد ولی شمە باو شوهر نمیکرد. شیری بعصیان پرداختە بود و مردان را در هم می شکست و میخورد. احمد آقا گفت : " یا باید این شیر مراهم بخورد و یا من او را خواهم کشت". احمد آقا چهار سال بود شمە را بعقد نکاح خود درآوردە بود ولی باو نزدیک نمیشد. زن گفت چرا بمن نزدیک نمیشوی؟ ... گفت تا تو با دست خود بند ازارم را نگشائی من ترا تصرف نخواهم کرد.
احمد آقا لباس رزم پوشید و بجنگ شیر رفت. شیر با وی بنبرد پرداخت خداوند احمد آقا را ظفر و نصرت داد و او شیر را بر زمین زدە بر سرش نشست و سرش را از تن جدا ساخت. آنگاە خستە شد و بر پشت شیر دراز کشید و خوابش برد. فریاد شیون و زاری از مردم برخاست. گفتند شیر احمد آقا را کشت. زنش گفت من میروم یا باید مرا نیز بکشد و یا انتقام احمد آقا را باز خواهم ستاند.زن (این بگفت و ) دست بخنجر بردە بجنگ شیر رفت. وقتی رفت شیر را دید کە افتادە و احمد آقا بر روی او دراز کشیدە بود گفت قسم بخدا کە شیر او را در هم شکستە و بر پشت خود نهادە است. ( وقتی خوب نگاه کرد) دید سر شیر از تن جدا شدە است  احمد آقا خوابش بردە بود . زن گفت خدایا این مرد بمن نزدیک نمیشود. من باید بدانم مرد است یا نیست و بند ازارش را گشود.
احمد آقا چشمش را باز کرد دید زنش بند ازارش را می گشاید آنگاە وی را تنگ در بر گرفت و پشت شیر را حجلەگاه ساخت و نطفە لاس بدینگونە بر پشت شیر بستە شد سپس برخاستند و بخانە بازگشتند.
خانزادە خان و لاس را برای هم عقد کردە بودند.پس از دوازدە سال احمد آقا مرد و محمود آقا نیز وفات یافت شش سال برای احمد آقا و محمود آقا عزاداری کردند پس از شش سال مردی ( از ایل بالک ) برای فروش گوسفند بمیان ایل ممودین رفت و در آنجا چشمش بە خزال (غزال) دختر ملا نبی افتاد، وقتی بە ایل خود بازگشت بە لاس گفت: جوان رعنا ، تو عمرت را بباطل گذراندەای. لاس گفت چرا، این چە سخنی است کە تو میگوئی؟ .. گفت خانەات آباد من امروز خزال دختر ملا نبی را دیدەام کە پنجە در پنجە آفتاب می افکند این دختر فقط برای تو شایستە است. لاس برخاستە ولایت بالک را بجا گذاشت و بمیان ایل ممودین رفت تا خزال را بچشم خود ببیند، وقتی بآنجا رسید از اسب پیادە شد. جلو اسبش را گرفتە و مرکبش را در طویلە بستند و خودش بخدمت ملا نبی رسید . ملا نبی گفت: ها، پدر، کجائی هستی؟ ... گفت قربان آمدەام نوکری کنم. گفت میپرسم اهل کجا هستی و پسر کیستی؟.. گفت قربان از قشلاق آمدەام . ملا نبی گفت احمد آقا و محمود آقای بالک را میشناسی گفت خیر قربان نمی شناسم، من از ایل ایشان نیستم. گفت قلیان چاق کردن بلدی؟ ... گفت بلی قربان، بلدم. کیسە تنباکو و قلیانی بدست لاس دادند  و از آنروز ببعد قلیان چاق کن ملا نبی شد. دە شب قلیانداری کرد تا روزی خزال آمد و از جلو چشمش عبور کرد. لاس پرسید. این دختر کیست ؟.. گفتند این خزال دختر ملا نبی است. لاس میگوید:
تا اینجا مقدمەء بیت لاس و خزال از کتاب اسکارمان بود کە داستان ظهور لاس را تا حین عاشق شدن او بر خزال بیان کرد و چنانچە بنظر رسید اختلافاتی با منقولات ‌ آقای ترجانی زادە داشت. بهر حال پس از این مقدمە نثری اصل بیت شروع میشود و از آنجا کە میگوید : لاس دەلە: گفتار عاشقانە و راز و نیاز شیدائی و دلباختگی هر دو آغاز میگردد  و از این پس بیت با شعر هجائی قصیدەوار ادامە می یابد.

توضیح :  این نوشتە محمد قاضی کە پس از ٦٨ سال برای بار اول بر روی هم منتشر میشود، در چهار شمارە پیاپی نامەهفتگی کوهستان  ( شمارە ٦٣، دوشنبە ١٧ تیرماە ١٣٢٥، صفحە ٤، شمارە  ٦٤، دوشنبە ٢٤ تیر ماه ١٣٢٥، صفحە ٣، شمارە ٦٥، دوشنبە ٣١ تیر ماە ١٣٢٥،صفحە ٣، شمارە ٦٦، دوشنبە ٧ مرداد ١٣٢٥، صفحە ٣) چاپ شدە است. نشریە هفتگی کوهستان  در تهران منتشر میشدە و دکتر اسماعیل اردلان صاحب امتیاز و مدیر مسئول آن بودە است. متن کردی بدون دخل و تصرف چنانکە در نامەهفتگی کوهستان ‌آمدە نقل شدە و بازنویسی نشدە است.در شمارەهای بعدی " هفتەنامە کوهستان" آنچنانکە قاضی وعدە دادە مطلب ادامە پیدا نکردە است. این نوشتە محمد قاضی بجز بعد ادبی آن از جنبە تاریخی نیز بسیار با ارزش است.
حسن قاضی، اردیبهشت 1393
                                                    تصویری از محمد قاضی در سال ١٣٣٠ شمسی