Monday, February 8, 2016

هاکوب مارتایان ی ئەرمەنی – دامەزرێنەری زمانی مۆدێڕنی تورکی


Armedia
Information, analytical Agency
02.02.2016

 ‌‌ هاکوب مارتایان ی  ئەرمەنی – دامەزرێنەری زمانی  مۆدێڕنی تورکی

لە تورکییە، زۆرکەس خۆ لەوە دەدزنەوە باسی دەوری ئەمەنییەکان بکەن لە بەرەوپێشبردنی دەوڵەتی تورک و کولتووری تورکی دا. لە گەڵ ئەوەشدا، تورکەکان ناتوانن باسی یەک لەو ئەرمەنییانە نەکەن . ئەویش دامەزرێنەری زمانی تورکی مۆدێڕن هاکوب مارتایان ، یان وەک تورکەکان نێوی دەبەن هاکۆب دیل ئاچارە.کاتێک ئاتاتورک بڕیاری دا ڕێفۆرمێک لە زمانی تورکی دا بکا و  زمانی تورکی – عوسمانی  لە خەتی عەڕەبییەوە بگۆڕێ و ڕێنووسەکەی بکاتە ئەلفوبێی لاتینی  داوای لە هاکوب مارتایان کرد ئەو ئەرکە بەڕێوە بەرێ.
وێدەچێ ئەو دەستبژێر کردنەی ئاتاتورک بە ڕێکەوت نەبووبێ . هاکوب مارتایان نوێنەرێکی هەڵکەوتووی نەتەوەی ئەرمەنی لە ٢٢ی مەی ، ١٨٩٥ لە قوستەنتەنییە (ئەستەنبووڵ) لە دایک بوو. لە مەدرەسەی ئەمریکایی ئەستەنبووڵ ( کالیجی ڕۆبێرت ) خوێندی. دوایە بوو بە مامۆستای ئینگلیسی لەو کالیجە ، و دواتر بوو بە  بەڕێوەبەری.
کاتێک شەڕی یەکەم هەلئایسا ، مارتایان ناردرا بۆ جەبهەی سوورییە – بۆ ئەوەی بە دژی بریتانیاییەکان شەڕ بکا. لە بەر ئەوەی مارتایان زمانی ئینگلیسی دەزانی زیندانییە ئینگلیسییەکان  تکایان لێ کرد بە ئەفسەرە تورکەکان بڵێ دەست لە توند وتیژی بە دژیان هەڵگرن .
لە ووڵام دا ، ئەفسەرەکان وەک خائینێک هاکۆبیان بردە لای فەرماندەکەیان. بەر لەوەی فەرمانی فەرماندە ببیسێ، ئەو لێبڕاوانە دایگرتەوە توندوتیژی تەنێ خەسلەتی ڕێژیمێکی سوڵتانە ، نەک ئی سیستمێکی کۆماری کە حەولی پێشکەوتن دەدا. بە درێژە دانی قسە کردن وێدەچێ ئەو دەربڕینەی وی وەبەر دڵی فەرماندە کەوتبێ. ئیدی لەو دەمییەوە چارەنووسی مارتایان گۆڕا. ماوەیەک دواتر مارتایان سەبارەت بە سیاسەتی گشتی و ئەوەی کە کۆمار دەبێ چۆن بێ  دەرسی هەمان فەرماندەی ناوبراوی دادا ، کە  پاشان بوو  بە یەکەم سەرۆک کۆماری کۆماری تورکییە. بەڵێ ئەوە ئەو بوو – موستەفا کەماڵ کە لە ساڵی ١٩٢٣ مارتایان ی ڕائەسپارد  ڕێفۆرمێک لە زمانی تورکی عوسمانی دا بکا و ڕێنووسە عەڕەبییەکەی بگۆڕێ بۆ ئەلفوبێی لاتینی. بۆ ئەو مەبەستە ، لە ساڵی ١٩٣٢، کۆمەڵەی زمانی تورکی دامەزرا. لە بەر ئەوەی ئەو دەمی لە تورکییە زمانزان هێندە نەبوو ، کەماڵ بڕیاری دا  مارتایان بانگ بکا بۆ  هاتنە ناو بۆ ئەو کۆمەڵەیە.زمانزانی ئەرمەنی لە ئانکارا ماڵی دانا و بوو بە ڕاوێژکاری سەرۆک کۆمار لە مەڕ بابەتگەلی زمانی تورکی، کولتووری و زانستی.
لە نێوان ساڵانی ١٩٣٦ – ١٩٥٠  دا،  مارتایان  لە زانکۆی ئانکارا  دەرسی مێژووی زمانناسی و زمانناسی گشتی دەگوتەوە. ئیدی ئەو دەمی ناسناوی  دیل ئاچاری پێ بەخشرا بوو. دەبێ وەبیر بهێندرێتەوە کە لە ساڵی ١٩٣٤ دا ، کەماڵ قانوونی پاشناوی ئیمزا کرد . یەکەم دەستەی کە بڕیار درا پاشناویان بدرێتێ بریتی بوون لە زمانناسان و کەسایەتییە کۆمەڵایەتییەکان ( بەر لەو تاریخە لە تورکییە  پاشناو  نەبوو). لەو سەروبەندە دا زمانناسانی تورک  پاشناوی  ' تورک ئاتاسی ' یان بۆ موستەفا کەماڵ پێش خست ، کە دوایە مارتایان گۆڕی و کردی بە ئاتاتورک و هەتا ئێستاش کەماڵ بە ئاتاتورک ناسراوە. لە بەر ئەوەی مارتایان  پاشناوێکی هەبوو کە وە ئی خەڵکی دی نەدەچوو، ئاتاتورک  ناسناوی  دیل ئاچار ی پێ بەخشی ، کە لە تورکی دا بە مانای  " زمانزانە".
سەرنجراکێشە،  مارتایان نەک هەر دامەزرێنەری زمانی مۆدێڕنی تورکی یە، بەڵکوو سەرنووسەری سەرەکی ئەنسیکڵۆپێدیای تورکیشە. جێی ئاماژەیە مارتایان بە تەنیشت ئەرمەنی و تورکی یەوە ، ١٩ زمانی دیکەشی دەزانی، لەوانە یۆنانی، ئینگلیسی ، ئێسپانیایی ، لاتین، ئەڵمانی ، ڕووسی ، بولغارستانی هتد . ئەو زۆر کتێبی نووسیوە " زمان ، زمانەکان و زمانناسی " ، کە تێیدا باسی زمانی ئەرمەنی، ئەرمەنی کۆن، ئەرمەنی ناوەڕاست و ئەرمەنی نوێ دەکا. دەبێ بگوترێ  مارتایان تا ساڵی ١٩٣٢  لە بەیڕووت ، سۆفیا و شارەکانی دی دا کاری دەکرد و سەبارەت بە لێکۆڵینەوەی ئەرمەنی دەرسی دەگوتەوە. ئەو بەڕێوەبەری یەکەم مەدرەسەی ئەرمەنی بوو لە بەیڕووت. لە سۆفیا  دەستی کرد بە بڵاو کردنەوەی دوو ڕۆژنامەی ئەرمەنی " راهیڤرا " و  " مشکاکیوت "  [ کۆلتوور]. ئەو لە بەیڕووت هەر وەها سەرنووسەری حەوتوونامەی  " لویس " بوو.
سەرەڕای سیاسەتی دژی ئەرمەنی کاربەدەستانی تورک ، مارتایان قەت ڕیشە و ڕەچەڵەکی خۆی نەشاردەوە و بەڵگەی ئەوەش ئەو چیرۆکە چاوڕاکێشە یە: جارێک لە ساڵی ١٩٣٤، لە زیافەتێک دا کە موستەفا کەماڵ بۆ کەسانی ناسراوی ڕێک خستبوو  پێشنیاری کرد هەر  میوانەی گۆرانییەک بە زمانی نەتەوەکەی خۆی بڵێ.  ئەو کاتەی نۆرە گەیشتە هاکوب مارتایان هێندێکان دەستیان کرد بە سرتە سرت کە ئەو ناوێرێ جگە لە تورکی نەبێ بە زمانێکی دیکە گۆرانی بڵێ.
لەگەڵ ئەوەشدا، هاکوب مارتایان بە زمانی ئەرمەنی ئەو گۆرانییەی گوت کە بە ڕێبەری نیزامی ئەرمەنی ئاندرانیک هەڵدەڵێ. میوانەکانی دەوری مێزی خوانەکە بە بیستی ووشەی " ئاندارنیک "  گێژ بوون  و ئاتاتورک ڕووی تێکردن و گوتی: " بە بیستنی ئەو گۆرانییە، زۆر کەس ئامادە بوون لە پێناو نەتەوەکەیاندا بمرن . بە حورمەتەوە گوێ لەو گۆرانییە بگرن. " ئاتاتورک گوتی: " ئەرمەنییەکان حەقی خۆیانە قارەمانەکانیان وەبیر بهێننەوە " و لێی زیاد کرد ئەگەرچی ئەوجار تورک بردیانەوە.

هاکوب مارتایان ( دیل ئاچار ) لە ١٢ی سێپتامبری ١٩٧٩  سەری نایەوە و دەورێکی گەورەی هەبوو لە بەڕەو پێشبردنی زمان تورکی و زمانناسیی تورکی دا


وەرگێڕان لە ئینگلیسییەوە: حەسەن قازی

Friday, February 5, 2016

ووتاری یای کاتیی پیری لە پارڵمانی ئوڕووپا

ووتاری یای کاتیی پیری  ئەندامی گرووپی هاوبەندیی پێشکەوتووی سۆسیالیستان و دێمۆکڕاتان لە پارڵمانی ئوڕووپا، زانیاریدەر ( ڕاپۆرتۆر) لە سەر پێواژۆی خۆ گونجاندنی تورکییە لەگەڵ بنەماکانی ئەندامەتی لە یەکێتیی ئوڕووپا ، لە دوازدەهەمین کۆنفڕانسی نێونەتەوەیی یەکێتیی ئوڕووپا، تورکییە، ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و کوردەکان دا ، برووکسێل ٢٦-٢٧ی ژانڤییەی ٢٠١٦

چوارشەمە ٢٧ی ژانڤییەی ٢٠١٦

کاتیی پیری: بەیانی هەموولایەکتان باش! ئەمن زۆر خوشحاڵم بانگ کراوم بۆ بەشداری لەم کۆنفڕانسە دا. پێم وایە – ئەمن دەزانم کە ئێوە هەموو ساڵێک کۆنفڕانسێکی ئەوتۆنان هەیە – لە کۆتایی ساڵ دا بەسترانی باشترە لە ئێستا. ئێستا خەریکی تەواو کردنی ڕاپۆرتی ساڵانەم لە مەڕ تورکییە ، دیارە دوایین کاتی کە بۆم داندراوە ئەمڕۆیە کە بنێردرێ بۆ وەرگێڕان بۆ ئەوەی بڵاو بکرێتەوە. یارمەتیدەرەکەشم لێرە ئامادەیە بۆ گشت ماوەی ئەو دوو ڕۆژە بۆ ئەوەی ئیلهام لە قسەکانتان وەربگرێ بۆ ئەوەێ بکرێ لە ڕاپۆرتی پارڵمانی ئوڕووپا بە تایبەتی لەمەڕ تورکییە بگونجێندرێ. ئەمن زیاتر داوام لێکراوە باسی یەکێتیی ئوڕووپا بکەم وەک پڕۆژەیەکی ئاشتی. هەڵبەت ئێمە هەموومان دەزانین کە یەکێتیی ئوڕووپا وەک پڕۆژەیەکی ئاشتی دامەزرا. لە نێو سنوورەکانی دا  ئەوە هۆی دامەزرانی بوو. ئێستا ئەوە دەبینم فرێدرێکێ ش لێرەیە و ئەوە دەستی بۆ هەڵدەتەکێنم؛ سڵاوت لێ بێ. – ئەمن لەوەتی لە تورکییە دەر کراوە نەم دیتووە و خۆشحاڵم لێرە دەیبینم – من بابی خۆم پەنابەرێکی ساڵی ١٩٥٦ بوو لە مەجارستانەوە . ساڵی ١٩٧٩ لە مەجارستان لە دایک بووم  کە ئەو دەمی هێشتا ئەندامی یەکێتیی ئوڕووپا نەبوو. جا ئەمن لە مێژووی خۆم ڕا دەبینم کە چۆن ئوڕووپا لە ڕووی نێوخۆییەوە پڕۆژەیەکی ئاشتی بوو و لەو گۆشە نیگایەوە ئەمن پێم وایە گەورە کردنەوەی ئەو یەکێتیی یە سیاسەتێکی هەرە بەهێزی دەرەوەییە کە یەکێتیی ئوڕووپا بەرەو پێشی بردووە، بەڵام بەداخەوە ئەوەی دەیبینین ئەوە دیارە پێوەندی یەکێتیی ئوڕووپا و تورکییەش دەگرێتەوە ئەویش ئەوەیە کە ئەو سیاسەتە دەرەوەییە  سەرنجڕاکێشانی لە دەست داوە تا ڕادەیەک. ئێمە ئەوە هەم لە باڵکان و هەم لە تورکییە دەبینین  لای ووڵاتانی کاندیدای ئەندامەتی و لە لایەکی دیکەشەوە  ووڵاتانی کاندیدا جار جار ئیشتیای خۆیان بۆ رێفۆرم و چاکسازی لە کیس دەدەن و ئەوە شتێکی دوو لایەنەیە و ئێمە ئەوە لەمەڕ تورکییە دەبینین. ئەگەر ئێمە لە ماوەی دەساڵی ڕابردوو بڕوانین ، ڕاستە بە بەراوەرد کردن لە گەڵ دە ساڵ لەوە پێش شتێکی زۆر وەدەست کەوتووە لەو ووڵاتە، بەڵام ئەگەر ئێستا تەماشای سێ چوار ساڵی ڕابردوو بکەین  پێم وایە هەموو کەس لەم ساڵۆنە دا لە سەر ئەوە ڕێکە ئێمە بەرەو پاش چوونێک دەبینین تا ئەو جێگایەی کە دەگەڕێتەوە سەر رێفۆرمی دێمۆکڕاتیک  و ئەوەش بۆ ووڵاتێکی کاندیدای ئەندامەتی جێی نیگەرانییە. تا ئەو جێگایەی کە دەگەڕێتەوە سەر سیاسەتی دەرەوەیی یەکێتیی ئوڕووپا و پڕۆژەی ئاشتی لەوێندەرێ ، هەڵبەت ئاشکرایە یەکێتیی ئوڕووپا کاتێک بەهێز دەبێ کە یەکگرتوو بێ ، ئەگەر تەماشای سوورییە بکەین، لەگەڵ ئەوەشدا کە ئێمە وەک یەکێتیی ئوڕووپا یەکگرتوو وەبەرچاو دێین ، هەڵبەت ئێمە یەکگرتووین لە شەڕ بەدژی دەوڵەتی ئیسلامی عێڕاق و شام ، ئەمن پێم وایە ئەگەر ئێوە گوێ لە ووشەکانی پاریس، بێرلین  و لەندەن بگرن بژاری جیاواز دەبیستن تا ئەو جێگایەی دەگەڕێتەوە سەر چارەسەرییەک بۆ کێشەی سوورییە و هەڵبەت ئەوەش لە سیاسەتی دەرەوەیی دا هەمیشە یەکێتیی ئوڕووپا لاوازتر دەکا کاتێک کە ٢٨ ووڵاتی ئەندام و بەتایبەتی دەوڵەتە گەورەترەکان لەیەک دادەبڕێن ئەوە دەوڵەتە ئەندامەکان بەهێزتر ناکا.
ڕێگام بدەن بە تایبەتی بێمە سەر باسی پێواژۆی ئاشتیی کورد. هەڵبەت  ئەمن هەمیشە ئەو بابەتە لەچوارچێوەی تورکییە  دا باس دەکەم ، بەڵام دەزانم ئێوە لەو کۆنفڕانسە دا لە ڕوانگەیەکی بەربڵاوتر دا لەو دۆزە دەڕوانن. بۆ من  و لە چوار چێوەی کاری من دا تورکییە هەمیشە جێگای سەرنجی سەرەکی بووە. لە ڕاپۆرتی ساڵی ڕابردووی پارڵمانی ئوڕووپا دا کە ماوەیەکی کورت بەر لە هەڵبژاردنەکانی حوزەیران دەنگی لە سەر درا، پێواژۆی ئاشتی شتێک بو کە ئێمە لە ڕاپۆرتەکەدا گوتمان کاریکی پۆزیتیڤە کە حکوومەت پێیەوە دەچارێ و ئێمە مەودایەکی سێ ساڵەمان بەدی کرد کە هێشتا هیوایەکی زۆر هەبوو کە دەکرا پێشوەچوون بکرێ. هەڵبەت دوای هەڵبژارنەکانی حوزەیران و بە هاتنی پارتیی دێمۆکڕاتیکی گەلان بۆ نێو پارڵمان و تێپەڕاندنی لە بەندی دە لە سەدی دەنگان کە ئێمە هەمیشە بە توندی ڕەخنەمان لەو بەربەستە گرتووە، بەڵام هەدەپە توانی لێی تێپەڕێ کە ئەوە خۆی لە خۆیدا سەرکەوتنێکی گەورە بوو. ماوەیەکی کورتی پێ چوو کە هەلومەرج گرژتر بوو . ئەمن پێم وایە کە کوشتاری ڕۆبۆسکی لە ساڵی ٢٠١١ ، ئەو ڕاستییەی کە هێشتا تا ئەمڕۆ ئەوە بە عەداڵەت ڕوون نەکراوەتەوە، کە ئەوە نیشانەی نەبوونی باڵادەستی قانوونە لە تورکییە کە هێشتا لە نێو تورکییە دا زۆر بەهێز نییە. ئەمن پێم وایە کۆبانێ و تێڕوانین و بۆچوونی حکوومەت سەبارەت بەوەی لەوێ ڕوویدەدا و بەڵام هەڵبەت دوای ئەوە هێڕشە تێرۆریستییەکان لە سورووچ، دیار بەکر و ئانکارا ، کە ئێمە بینیمان هەدەفەکانی ئەو هێرشانە خەڵکی چەپ ئاژۆ، ئەندامانی سەندیکاکان و هەر وەها زۆر کەسی کە پشتیوانیان لە گەلی کورد و پێواژۆی ئاشتیی کورد دەکرد بوون و بەتایبەتی دوای هەڵبژاردنەکانی حوزەیرانی ساڵی ڕابردوو شتەکان وەک جێی هیوا بن وەبەرچاو دەهاتن ، بە پێگەیەکی بەهێزی هەدەپە لە پارڵمان، ڕەنگە دوای شەڕە قسەی توندی کەمپەینی هەڵبژاردن ،کاروبارەکان دەکرا بچنەوە دەوری مێزی موزاکەرە، بەڵام ئێستا ئێمە لە بار ودۆخێک داین ئەمن زۆر دەترسم بەرەو شەڕێکی هەموولایەنەی نێوخۆیی لە تورکییە بڕوا. جا لەبەر ئەو هۆیە ئێمە لە پارڵمانی ئوڕووپا دوو حەوتوو لەوە پێش داوای بەڕێوەچوونی دیبەتێکمان ( گەنگەشە) کرد، بە تایبەتی سەبارەت بەوەی کە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ووڵات دا دەقەومێ ، لە مەڕ ڕاگەیاندنی  ٥٨ قەدەغەی هاتوچووی بیست و چوار سەعاتەی  بێ سنوور. لێرە دا پێویست ناکا ئەمن بۆتان باس بکەم ئێوە زۆر زیاتر لە من ئاگاتان لێیە. ئەمن لە مانگی دیسامبر (ی ٢٠١٥) دا سەرم لە هەرێمەکە دا، چوومە دیاربەکر، هەڵبەت نەمتوانی بچمە نێو ' سوور '  کە ئەو دەمیش هەر هاتوچووی تێدا قەدەغە کرا بوو ، بەڵام ئەوەی ئەمن لە زمان خەڵکەوە لە هەرێمەکە بیستم  ئەوە بوو کە شتەکان هەر بەرەو خراپ و خراپتر دەچن. ئێمە لە ماوەی ٢ ڕۆژی ڕابردووەوە هاواری بەهێز لە جزرێ وە دەبیسین، ٢٨ کەس لە ژێرخانێک دا گیریان خواردووە، ئەو یاریدە دەرمانییەی کە دەبێ پێیان بگا پێیان ناگا، ٤ کەسیان تا ئێستا مردوون، هەلومەرجەکە زۆر ناخۆشە و ئەمن خۆشحآل بووم کە توانیم لەگەڵ فێدێریکا مۆگێرینی قسە بکەم بەر لە سەردانی لە تورکییە ، کە ئەو بڕیاری دابوو بچیتە باشووری ڕۆژهەڵاتیش لەوێ و ئەمن پێم وایە ئەوە سیگناڵێکی گرینگ بوو، ئەوە دەبوو بە یەکەم سەردانی ڕەسمی یەکێتیی ئوڕووپا لە وەتا هەلئیسانەوەی توند وتیژی لە هاوینی ڕابردوو. ئەمن نازانم چ ڕوویدا، بەڵام ئەو دوێنێ نەیتوانی بچێ بۆ باشووری ڕۆژهەڵات. بە ڕواڵەت سەفەری فڕۆکەکەی لە دەمی دوایی دا هەڵوەشاوە. ئەمن نازانم بۆ نەیتوانی بچێ، ئەمن لێکدانەوەی بۆ ناکەم ، بەڵام نەچوو و ئەوەش بە ڕاستی جێی داخە.ئەمن زۆر هیوا دارم کە شاندێکی ڕەسمی یەکێتیی ئوڕووپا بە زووییەکی زۆوو سەری ئەوێ بدا.
تا ئەو جێیەی کە دەگەڕێتەوە سەر ئەوەی کە یەکێتیی ئوڕووپا دەتوانێ چ بکا لەو بارەیەوە. ئەمن لەو باوەڕە دام ، یەکێک لەو سیگناڵە هەرە خراپانەی کە ئێستا لە تورکییە وە دێ ئەوەیە کە ئەوانەی کە دەبێ پرد ڕایەڵ کەن، ئەمن باسی تیژپەڕان ناکەم لە هەر دووک لا، بەڵام خەڵکی ئاوای کە دەتوانن پرد ڕایەڵ کەن ، خەڵکی وەک ئاکادێمیسیەنان کە بانگەوازێکیان ئیمزا کرد و ئێمە کاردانەوەی توندی حکوومەتمان لە ئاست ئەو بانگەوازە بینی و هەڵبەت ڕاوەدوونانی قانوونی کە بەدژی ئەوان دەستی پێکردووە ئەوە جێگای نیگەرانییە. واتە ئەو خەڵکەی کە پێویستی بە هاوکاریان هەیە ، پێویستی هەرە زۆر بە هاوکارییان هەیە بۆ ئەوەی هەر دووک لا بهێندرێنەوە دەوری مێزی موزاکەرە، بۆ خۆیان دەبن بە سێرەی هێرش. و لێرە لەوانەیە خەڵک هەبن  کە لەو بارەیەوە جۆرێکی دیکە بیر بکەنەوە بەڵام ئەمن پێم وایە تەنیا شتێکی باش کە لەو قەیرانی موهاجەرەتە دا دەیبینین  ئەوەیە کە ئێمە وتووێژی داوخوازی ئەندامەتی تورکییەمان لە یەکێتیی ئوڕووپا دا زیندوو کردووەتەوە بەتایبەتی لە بواری باڵادەستی قانوون و عەداڵەت دا. بەداخەوە، ئەمن پێم خۆش بوو ئەو ئاکام وەرگرتنانەی شووڕای [ئوڕووپا] ساڵێک لە مەوبەر ببینم. جێی داخە کە قەیرانی پەنابەران کارێکی ئاوای کرد کە بگەینە ئەم نوختەیە. بەڵام ئێستا یەکێتیی ئوڕووپا دەبێ بەگوڕ تێوە بگلێ، باس نەکردنی مافی مرۆڤ لە تورکییە نەک هەر لە بەر ئەوەیە کە ئێمە  قەیرانێکی پەنابەرانمان هەیە، ئەوە ناکرێ ئاکامی هەر پێکهاتن و مامڵەیەک بێ کە ئێمە لەمەڕ پەنابەران دەکرێ پێی بگەین، جا بۆیە بۆ ئێمە وەک پاڕڵمانی ئوڕووپا مەسەلەی سەرەکی لە تورکییە وەک ووڵاتێکی بەرئەندام  جێ بە جێ کردنی بەندەکانی ٢٣ و ٢٤  ن، واتە ئەو فەسڵانەی کە لە مەڕ باڵادەستی قانوون ، ئازادیی بیروڕا دەربرێن، مافی کەمایەتییەکانن. و ئەمن بە گردبڕی لەو باوەڕەدام ئەوانە بە مەسەلەی پێواژی ئاشتی کوردییەوە بەستراونەتەوە و لێی جیا ناکرێنەوە. جا بۆیە چاوەڕوانی من لە داودەستگاکانی دیکەی یەکێتیی ئوڕووپا ئەوەیە دەورێکی کاریگەر بگێڕن لە دەستپێکردنەوەی پێواژۆی ئاشتی دا، داوخوازێکی ڕاستەقینە بۆ ڕاگەیاندنی ئاگر بەس و هەر وەها مەیل بۆ تێوەگلان و بەشداری کردن تێیدا. ئەمن قسەکانم لێرە کۆتایی پێ دەدەم چونکە بەڵێنم دا بە بەڕێوەبەریی دانیشتەکە نموونەیەکی باش بم بۆ بەشدارانی دیکە پانێل و لە دە دەقیقە قسە کردنی
تێنەپەڕێنین. هیوادارم وا بووبێ . سپاستان دەکەم.[ چەپڵەی ئامادە بووان].

بەڕێوەبەریی دانیشتن : دیارە پرسیار و ووڵاممان دانابوو بۆ دوای قسەی هەموو پانێلیستەکان. بەڵام لە بەر ئەوەی ڕێزدار پیری دەبێ بەجێمان بهێڵێ  دەتوانین ئەو پرسیارانەی لێی دەکرێ ئێستا وەریان بگرین

پرسیارەکان

* سپاس خانمی پیری ئەمن بە فەڕانسەیی قسە دەکەم. سەر بە فڕاکسیۆنێکی دیکەی سیاسیم. ئەمن تەنێ دەمەوێ بڵێم نامەوێ چاوبقووچێنم لەوەی لەو بەشەی تورکییە ڕادەبرێ. ئەمن یەکێک لەو ئوڕووپاییانەم کە بانگەوازی  ١١٢٨ کەسییەکەم  ئیمزا کردووە، ئەوان ڕایانگەیاندووە ناتوانن شەریکی ئەو جینایەتە بن . ئەمن پێم وایە ئەوە گرینگە کە پارڵمانی ئوڕووپا زاراوای دروست بەکار بهێنێ، ئەوەی هەیە شەڕێکی نێوخۆیی نییە، بەڵکوو شەڕێکە بە دژی خەڵکی سیڤیل، بە دژی خەڵکی مەدەنی . لەو هێرشانەی دا کە کراوان خەڵکی مەدەنی لەهەموان زیاتر وەبەر کەوتوون. هەر بۆیە ئێمە دەبێ زاراوای جێنۆساید بەکار بهێنین. چونکە جێنۆساید کاتێکە کە خەڵکی مەدەنی دەبنە سێرەی هێرش و پەلاماران. لەبەر هەبوونیان، نەک لە بەر ئەوەی بەرگری لە خۆیان دەکەن. ئەوان کەوتوونەتە بەر هێرش و ئەگەر بڕیارنامەیەک هەبێ  لە لایەن پارڵمانی ئوڕووپاوە هیوادارم ئەوە ڕوون بێ . نابێ هیچ هەڵوێستێکی نائەخلاقی بێتە گۆڕێ لە پێکهاتنمان  لەگەڵ تورکییە لە سەر مەسەلەی پەنابەران و ئەو کوشتارەی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکییە دا دەکرێ و هەر وەها سەبارەت بە هەڵوێستی تورکییە لە مەڕ شەڕی سوورییە و بە تایبەتی لە مەڕ موزاکەرەی ژێنێڤ. ئەمن پێم وایە ئەوە هیچ نابێ تەحەمول بکرێ کە تورکییە ناهێڵێ نوێنەرایەتی کوردی لە موزاکەرەی ژێنێڤ دا بەشدار بن و لە دەوری مێز دانیشن . لە کاتێکدا کوردەکان تاقە هێزن کە بە دژی
  ' دەوڵەتی ئیسلامی' دا خەباتیان کردووە. نوختەی دووەم ئەوەیە کە یەکێتیی ئوڕووپا دەبێ بڕیار بدا کە پ.ک.ک لە لیستی تێڕۆر دەربهاوێژێ. چونکە ئێمە دەبێ لەگەڵ پ.ک.ک. موزاکەرە بکەین و ئەوە شتێکە کە ئێمە بە نەغدەن دەستمان پێکردووە. هەڵبەت دیارە کێشەی تێڕۆریزم هەیە، بەڵام ئەمن پێم خۆشە وەبیر بهێنمەوە  کاتێک پ.ک.ک خرایە نێو لیستی ئوڕووپایی  [ڕێکخراوە] تێرۆریسیتییەکان ئەوە دوای سێپتامبری ٢٠٠١ ڕوویدا لەبەڕ گوشاری ئەمریکا. لە کاتێکدا کە پ.ک.ک. و حکوومەتی تورکییە دەستیان بە موزاکەرە کرد بوو. جا بۆیە ئەوە شتێکە کە یەکێتیی ئوڕووپا دەبێ بیکا. سپاستان دەکەم.

حەسەن قازی: پرسیاری من ئەوەیە کە وەزیری کاروباری ئوڕووپای تورکییە لە شوێنێک ڕایگەیاندووە ئەگەر ئەوان نێوەڕۆکی ڕاپۆرتەکەتان پەسند نەکەن بۆتان دەنێرنەوە ، بەڵام ئێستا بە داوری کردن لە سەر لێکدانەوەکانتان لێرە ، وێدەچێ ئێوە بارودۆخی تورکییە  و باکوور واتە  باکووری کوردستان بە ئاوایەکی ئابجێکتیڤ دەنرخێنن. پرسیار ئەوەیە کە بۆچوونی کۆمیسیۆن چ دەبێ لە مەڕ پێوەندیی لەگەڵ تورکییە ، چونکە ئەوە کۆمیسیۆنە کە بڕیاری بەدەستە؟

پڕۆفێسۆر دەیڤید ڕۆمانۆ: پرسیاری من بۆ مادمازێل پیری بەر لەوەی ئێمە بە جێ بهێڵێ. ئەگەر ئەمن بە دروستی لە مەنتیقی باسەکە گەیشتبم سەبارەت بە دەستپێکردنەوەی موزاکەرە لە مەڕ پێواژۆی ئەندامەتی تورکییە، ئەوە دەکرێ ئامرازێک بێ کە یەکێتیی ئوڕووپا بەکاری بهێنێ بۆ ئەوەی تورکییە زیاتر پێڕەویی بکا لە ستانداردە دێمۆکڕاتیکەکان. بەڵام، ئەو موزاکەرەیە نابێ لەلایەن تورکییەوە بە چرایەکی سەوز دابندرێ بۆ ئەوەی بۆی هەبێ دەست بەشەڕ بکاتەوە ، بۆ سەقامگیرکردنی دەستەڵاتی ئەم حکوومەتەی ئێستا لە سەر کارە ، بەرتەنگ کردنی ئازادیی بیروڕا دەربڕین  هتد، و ئەگەر ئەوە بۆچوونی یەکێتیی ئوڕووپا بێ داخودا زۆر ئافرێنانەتر نابێ ئەگەر ڕاست لەو کاتەی دا کە پێواژۆی ئەندامی بەرەوپێش دەبەن ، نێوی پ.ک.ک. لە لیستی تێڕۆڕ دەربهاوێژن بۆ ئەوەی پەیامێکی دوولایەنەتان ناردبێ کە ئوڕووپا دەیەوێ گوێی لە وێژمانێکی ڕاستەقینە بێ لەو پێواژۆیە دا. واتە ئوڕووپا کراوەیە بۆ ئەوەی تورکییە بێتە ناوی بەڵام دەبێ هەڵگری وێژمانێکی ڕاستەقینە بێ!

پڕۆفێسۆر سۆزان بڕۆ: ئەمن نێوم سوزان بڕۆ یە، پڕۆفێسۆری قانوونی نێونەتەوەیی م لە زانکۆی ڕێدینگ و پسپۆڕم لە قانوونی کێشەی چەکداری دا و لە ساڵی ٢٠١٠  کتێبێکم نووسی و لەوێدا ئارگومێنتم ئەوە بوو کە بارودۆخی کێشەیەکی چەکداری نا نێونەتەوەیی  باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکییەی داگرتووە. ئەمن پێکێشی لە ئێوە دەکەم ئەو وەزعەی ئەوێ لەبەر چاو بگرن . ئێوە لە قسەکانتان دا گوتتان هەرێمەکە بەرەو شەڕی نێوخۆیی دەڕوا. هەڵوێستی حقووقی من بە پاڵپشتی بە ساڵانی درێژی لێکۆڵینەوە لەو باوەڕە دام کە لە ڕاستیدا تورکییە ئێستا لە شەڕی نێوخۆیی دایە  و ئەوە پشتیوانی لە ڕاپۆرتەکەی ئێوە دەکا، چونکە وەک ئێوە دەزانن لە دۆخێکی ئاوا دا چەندین قانوونی ئینسانیی نێونەتەوەیی هەن کە دەکرێ لە ڕاپۆرتەکەی ئێوە دا ئاماژەیان پێ بکرێ. جا بۆیە ئەمن پێکێشی دەکەم ئەو هەڵوێستە بگرن و دەبێ پێتان بڵێم ئەمن لەگەڵ زۆر پارێزەری مافی مرۆڤ لە چوارقوڕنەی دنیا ئەو بابەتەم هێناوەتە گۆڕێ لەوانە چەندین  پارێزەرانی مافی مرۆڤی ئەمریکایی کە لەگەڵ من ڕێک بوون کە ئەو هەرێمە لە ڕاستیدا کەوتووتە ناو کێشەیەکی چەکداریی نا نێو نەتەوەیی. سپاستان دەکەم.
ئادەم ئوزوون: زۆر سپاس، ئەمن ناوم ئادەمە لە ڕێکخراوەی کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان. ئەوە یەکەم جارە ئەمن لە خانمی کاتیی پیری پرسیار دەپرسم. ئەمن ئەو پرسیارەم لە چەندین نوێنەری دیکەی یەكیتیی ئوڕووپا کردووە. بەڕاستی ئێمە دڵمان  لە بۆچوونی یەکێتیی ئوڕووپا شکاوە . ئێمە بەڕاستی لە کۆمیسیۆنی ئوڕووپا و پاڕڵمانی ئوڕووپاش دڵمان شکاوە ، چونکە هەر کاتێک ئێمە داوای شتێک دەکەین ووڵاممان دەدەنەوە ، ئێمە شتێکی ئەوتۆمان لە دەست نایە. ئێمە هێندێک بەرعۆدەییمان هەیە دەبێ لەبەرچاویان بگرین لە ئاستی سیاسی دا. ئاشکرایە کە ئێمە چاوەڕوانی لە یەکێتیی ئوڕووپا دەکەین  پشتیوانی سیاسی لە کوردەکان  بکا، ئاشکرایە کە ئێمە چاوەروانیمان لە یەکێتیی ئوڕووپا هەیە ڕەخنەی سیاسی لە تورکییە بگرێ. بەڵام ئێستا لەحاڵەتێکی نائاسایی و کوتوپڕ داین. ئایا یەکێتیی ئوڕووپا و پاڕڵمانی ئوڕووپا بڕیارێکی دەستبەجێ دەدەن . حەوتووی ڕابردوو لە ستراسبورگ گەنگەشەی زۆر باش هەبوو ، بەڕاستی دیبەتی زۆر زۆر باش هەبوو ، بەڵام دوای ئەودیبەیتە ئێمە چ بڕیارێکمان نەدی. و ئەمن دەزانم بڕیار لە لایەن هێندێک فڕاکسیۆن لە پاڕلمانی ئوڕووپا  وەدوا دراوەتەوە. پرسیارەکەم ئەوەیە بۆچی ناکرێ پارڵمانی ئوڕووپا داوخوازێکی دەستبەجێ بکا و چاوەڕوانی ڕاپۆرتی بەردەوامی ساڵانە نەبێ ، یان چاوەڕوانی سیاسەتی بەردەوام نەبێ چونکە بارودۆخەکە زۆر نائاسایی یە و پێویستی بە ووڵامدانەوەی دەستبەجێ هەیە!

جەنگیز چاندار: ئەمن نێوم جەنگیز چاندارە خەڵکی تورکییەم. پرسیارێکی زۆر کورت. هەر وەک هێندێک لەو کەسانەی پێش من قسەیان کرد ئاماژەیان پێ کرد، ئەویش  کوتوپڕ بوونی هەلومەرجەکە یە. هەر تاوێک لەوە پێش گوێمان لە دەنگی خەڵک بوو لە نێوخۆی " جزرە" ڕا. ئەوە گاڵتە نییە، خەریکە قەتڵی عامێک دەکرێ ، کوشتاری خەڵکێکی زۆر کە ئێستا لە هەرێمەکە دەژین. ئاکادێمیسییەنانی ووڵاتی تورکییە زیاتر لە ٢٠٠٠ کەسیان بانگەوازێکیان ئیمزا کرد کە لە لایەن سەدان لە هاوتاکانیان لە هەموو جیهان دا پشتیوانییان  لێکراوە دەناویان دا کەسانی زۆر ناسراو هەن . کە وا بوو بەلەبەرچاو گرتنی کوتوپڕ بوونی بارو دۆخەکە ، هەر ئەوەی کە ئادەم هەر ئێستا ئاماژەی پێ کرد ئێوە وەک ڕاپۆرتۆری کاروباری تورکییە لە پارڵمانی ئوڕووپا ئێوە هیچ دەستەڵاتێکتان  هەیە بۆ ئەوەی کارێک بکەن پارڵمانی ئوڕووپا دانیشتنێکی نائاسایی بکا بۆ باسی تاقە بابەتێک ، واتە  ئەو درامایەی کە ئێستا لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکییە دەقەومێ ،بێ ئەوەی بخوازرێ کە هەلومەرجی شارەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکییە  گەورە بکرێتەوە. بە بێ ئەوەی سەرنجی نێونەتەوەی ڕابکێشرێ سەبارەت بە کوتوپڕ بوون و ذراماتیک بوونی وەزعەکە ئەو وێنەی منداڵە کوردە سوورییەیەکەی هەست و نەستێکی زۆری وورووژاند، ئەگەر هیچ نەکرێ ئەوە دووپاتە دەبێتەوە بە دیمەنی کە لەوانەیە بەزوویی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکییەوە بێتە بەرچاوان. ئەمن تەنێ دەپرسم ئێوە بە پێی پلەی خۆتان دەتوانن داوای دانیشتنێکی نائاسایی پارڵمانی ئوڕووپا بکەن بۆ ئەوەی تەنێ سەبارەت بەو بابەتە کۆ بێتەوە؟

کاتیی پیری: ئەمن حەول دەدەم ووڵامی هەموو پرسیارەکان بدەمەوە زۆر بە خێرایی. بڕوانن ئەوە شتێکە ڕەنگە ئەمن لەگەڵ زۆرتان لەم ساڵۆنە دا ڕێک نەبم. ئەمن پێم وایە ئێستا لەو دەمە دا فکرێکی باش نییە ذاوخوازییەک وەرێ بخرێ بۆ دەرهاویشتنی پ.ک.ک. لە لیستی تێڕۆری ئوڕووپا. ڕێگام بدەن بڵێم کە لە پارڵمان دا زۆربە نییە بۆ پشتیوانی لەو داوخوازە و ئەوە ڕاستییەکە و ئەمن پێم وایە ئەگەر ئێوە بە ڕاستی چاوەڕوانیتان لە یەکێتیی ئوڕووپا هەبێ  یان لە من لە پلەکەم دا وەکوو ڕابۆرتۆری تورکییە کە دەورێک بگێڕین بۆ ڕایەڵ کردنی پرد بۆ ئەوەی ئەوەی لایەنەکان بێنەوە دەوری مێزی موزاکەرە، ئەوە یەکەم  داوایە کە ئێوە دەتوانن بیکەن. واتە ئێوە دەتوانن دڵنیا بن ،ئەگەر ئەو داوخوازە بکەن
[ لابردنی پ،ک،ک لە لیستی تێڕۆر ] ، ئەوە بۆچوونی شەخسیی منە، ئەو دەمی ئێمە ناتوانین دەوری ناوبژیوان بگێڕین . بۆیە ئەمن ئەو بانگەوازە ئیمزا ناکەم  کە ئێستا لە پارڵمانی ئوڕووپا دا دەگەڕێ ، نەک لە بەر ئەوەی ئەمن پێواژۆی ئاشتی م ناوێ ، نەک لە بەر ئەوەی لە پێواژۆیەکی ئاشتی دا ئەوە مەنتقی یە و ئەوە ئاشکرایە کە دەبێ پ.ک.ک. لە لیستی تێڕۆر لا بدرێ ، ئەوەی کە ڕێکەوتنێک هەبێ کە چۆن شەڕ ڕابگیرێ و چۆن پ.ک.ک. لە تورکییە دا یەکانگیر بکرێتەوە، ئەوانە مەنتقین، بەڵام لەم کاتە دا، لەو وەزعەی دا کە تێیداین ئەمن پێم وایە ئەوە گرینگە ئێمە داوخوازی ئەوتۆ وەڕێ بخەین کە لایەنەکان بگەڕێنەوە دەوری مێزی موزاکەرە. و ئەگەر ئەوە پەیامەکە بێ [ لابردنی پ.ک.ک. لە لیستی تێڕۆری ئوڕووپا] دەزانین کە یەک لە لایەنەکان نایەتە دەوری مێزی موزاکەرە. کە وا بوو ئەمن لەم باوەڕە دام ئێمە هەموومان لە پێناو دۆزێک دا هاتووینەتە ئێرە ، بەڵام باوەڕمان بە ڕێگای جیاواز هەیە بۆ گەیشتن بەو دۆزە. و ئەمن بە دڵنیاییەوە لەو باوەڕە دام کە ئەوە ڕێگایەکی هەڵەیە و ئەوە ئەو ڕێگایە نییە کە یەکێتیی ئوڕووپا بتوانێ تێیدا دەور ببینێ و هەڵبەت  ئێمە لە نێو ئەم پارڵمانەش دا جیاوازی سیاسیمان هەیە و لەم ساڵۆنەش دا. لە سەر ئامانجی کۆتایی یەکین، بەڵام چۆن بگەینە ئەوێ بیروڕای جیاواز هەیە.
و هەر وەها لەوبارەیەوە لە هەڵوێستی منەوە هەڵبەت تورکییە مافی ئەوەی هەیە بەدژی تێڕۆریسم شەڕ بکا  و ئەمن سەمپاتییەکی زۆرم نییە بۆ ئەو شێوەیەی ، هەر وەها لە دیاربەکر ئەو کاتەی ئەمن لەوێ بووم ، لەوێ خەندەک هەڵکۆڵدرابوون، باریکاد هەڵچنرا بوون ، ژمارەیەکی زۆر چەک لەوێ هەبوو. ئەمن بیر دەکەمەوە کە ئەو هەموو چەکە دەکرێ لە کوێ وە هاتبێ؟ ئەمن ناڵێم کاردانەوەی حکوومەت بەوە پاساو دەدرێ. ئێوە رەخنەی منتان لە حکوومەت لە ووتارەکەم دا گوێ لێ بوو. ئەمن پێم وایە کاردانەوەی حکوومەت زیاتر لە ڕادەی پێویستە، و ئەوە سزا دانی بەکۆمەڵی خەڵکی مەدەنی یە. بۆیە دەبێ بڵێم ئەمن لە لای ئێوەم ، ئەوە هێزێکی زۆرە هەر حکوومەتێک بەکاری بهێنێ و ژمارەیەکی زۆر خەڵکی مەدەنی ببنە قوربانی – هەر وەک بە تەلەفون لە ' جزرە' وە گوێمان لێ بوو. بەڵام ئەگەر حکوومەت ووڵامی ئەوە بداتەوە کە چەند مانگ لەوە پێش لە هەرێمی کوردی ڕوویدا ئەمن زۆر باش لەوە تێ دەگەم کە بە دژی ئەوە کردەوەی هەبێ. ئەوەی کە ئەمن لەگەڵی ڕێک نیم بەکارهێنانی هێزی زیاتر لە پێویستە.
سەبارەت بە سەودا نەکردنی بارو دۆخی پەنابەران و مافی مرۆڤ. هەڵبەت کەئێمە لەو بارەیەوە ڕێکین. ئەمن هەمیشە پێشنیاری ئەوەم کردووە کە پێواژۆی ووتوێژی ئەندامەتی زیندوو بکرێتەوە  نەک لە بەر ئەوەی پێم وا بووبێ و پێم وابێ هەمووشت لە تورکییە بە باشی دەڕوا و ئەوێ شامی شەریفە، بەڵکوو  لە بەر ئەوەی ئەوە باشترین ڕێگایە بۆ دیالۆگ ، بەڵێ ئێمە دەزانین کە ئەوە هەمیشە لە شووڕای وەزیران پێشی دەگیرا ، لێرە لە پارڵمان ئێمە باسی پەیوست بوون و هاتنە نێوی ئەندامی تازە لە سەر بنەمای لیاقەت و لێوەشاوەیی دەکەین. و لە پڕ شووڕای وەزیران پێشی دەستپێکردنەوەی پێواژۆی ووتوێژ لە سەر ئەندامەتی دەکاتەوە و دەگاتە ئاکامی ئەوتۆ کە ئەمن بەدڵ پێم خۆش بوو ساڵێک لەمەو پێش بیانبینم. بەڵام دوو  بابەتەکان زۆر بەیەکەوە گرێ دەدا کە ئەوە لای دەنگدەرانی هۆلەندی و ئوڕووپایی کارێکی باشە و پشتی دەگرن و هەر وەها لە نێو دەنگدەرانی تورک دا. گەلی تورک بۆ ماوەی درێژ لەو باوەڕە دا بووە کە پێواژۆی ووتوێژی پەیوەست بوونیان لە ئاست ئەوان بە ئینساف نەبووە . ئەمن پێم وایە لە زۆر ڕووەوە ئەو ئینسافە لە گۆڕێ دا نەبووە. و ئێستا ئێمە بەشێوەیەک سەلماندوومانە کە ئەوە پێواژۆیەکی سیاسی یە لە سەر بنەمای لێوەشاوەیی. ڕاستە سەدەمەیەکی زۆر هاتووەتە گۆڕێ ، بە ڕێگای ئەوەی ڕا کە یەکێتیی ئوڕووپا کاردانەوەی نیشان داوە لە ئاست ئەو قەیرانی پەنابەرانە.
سەبارەت بەقسەکانی وەزیر بۆزکر . پاڕڵمان ڕاپۆرتی بۆ حکوومەتەکانی دی ئامادە ناکا. با ئەوە ڕوون بێ. ئێمە لێرە نوێنەرایەتی ٥٠٠ میلیۆن هاووڵاتیانی ئوڕووپایی دەکەین ، بەڕ لە هەموو شت ئەوە بیروڕای پارڵمانی ئوڕووپایە کە ووڵاتێکی دێمۆکڕات پێویستە چۆن بێ. هەڵبەت ئەوە زۆر جوانە ئەگەر حکوومەتێک ئامادە بێ ببیسێ بیرو ڕای ئەم پارڵمانە چۆنە و چۆن بیر دەکاتەوە ، بەڵام ئەگەر بە دڵی نەبوو، ئێمە دەبێ ئەوە بپەژرێنین.  جا با بزانین ڕاپۆرتی ئەمسال مان بە سەر دادەدەنەوە یان نا؟ هیوادارم وا ناکەن. چونکە ئەمن هیوادارم دیاڵۆگێکی ڕاستەقینە هەبێ لە نێوان پارڵمانی ئوڕووپا و لەم کەیسە دا حکوومەتی تورکییە. و ئەوەی لە لایەن کۆمیسیۆنەوە کرا- ئەوەش پرسیار کرا- بریتی بوو لە وەخرانی بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتی ساڵانە.، چونکە بیرێکی وا ساز بوو کە گۆیا ئێمە چاو لە مافی مرۆڤ هەڵدەبوێرین هەر لە بەر ئەوەی کە بتوانین هاوکاریی حکوومەتی تورکییە سەبارەت بە پەنابەران مسۆگەر بکەین. وئەمن لێرە دا دەبێ بڵێم ئەمن لە حکوومەتی تورکییەش تێ ناگەم چونکە ئێمە هەموومان دەزانین دوو میلیۆن و نیو خەڵک، دوو میلیۆن و نیو سوورییەیی وەرگرتووە. ئەمن دەزانم کە هەر دە تا پازدە لە سەدیان لە کەمپەکان دەژین. ئەمن  سەرم لەو کەمپانە داوە. ئێستا ئێوە دیسان بازاری کاری خۆتان دەکەنەوە ، هەژماری بێکاریتان  ١٠% ە.  بۆ پەنابەران ئەوە ئەرکێکی هاسان نییە و حکوومەتی تورکییە ئەوە دەکا. هەر وەها ئەوە دەبینین کە لە هێندێک لە شارە تورکەکان بارگرژی لە زیاد بوون دایە . ئێستا ١٢ شار هەن کە تێیاندا ژمارەی پەنابەران لە ژمارەی دانیشتووانی شارەکان زیاترە. ئەمن لە دڵەوە پێم وایە کە ئێمە دەتوانین هاوکارییەکی باشمان لەگەڵ تورکییە هەبێ ، تورکییە نەک لە ڕووی داراییەوە بەڵکوو دەبێ ژمارەیەک لە پەنابەرانیش وەرگرێ و دەبێ هاوبەشی بکا لەگەڵ تورکییە  بە شان وەبەر دانی هێندێک لەو بارە. بۆ ئەوەی ئێمە بە ڕاستی یارمەتی یەکتری بدەین. چونکە هەبوونی دوومیلیۆن و نیو پەنابەر لە تورکییە ژمارەیەکی زۆرە بۆی بۆ ئەوەی بە تەنێ بتوانێ دەرەقەتی حاواندنەوەیان بێ.
ئەمن دەقیقەیەکم کات ماوە و چوار پرسیار بۆ ووڵام دانەوە.
دەستپێکردنەوەی پێواژۆی ووتوێژی ئەندامەتی بە مانای ڕاداشتنی چرای سەوز بۆ تورکییە نییە بۆ ئەوەی هەرچییەکی پێی خۆش بێ بیکا. تەنیا چرا سەوز ئەوەیە کە ئەمن لەو باوەڕە دام دەبێ سەروکارمان لەگەڵی هەبێ  بۆ ئەوەی دیالۆگێکی ڕاستەقینەمان هەبێ.
سەبارەت بەو ئاماژەیەی بە قانوونی نێونەتەوەیی و قانوونیی ئینسانی کرا و شێوەی  دیاریکردنی کێشەیەک. بە گردبڕی ئەمن بە قووڵتر لەوە دەڕوانم .

لەمەڕ دەوری پارڵمانی ئوڕووپا ڕێگام بدەن بڵێم ، ئێمە هاتینە پێشەوە ، لەگەڵ هاوکارانم سەر بەهەموو فڕاکسیۆنە سیاسییەکان . هیچکەس دژی بیڕوڕا گۆرینەوەیەکی دەستبەجێ نەبوو لە سەر باشووری ڕۆژهەڵات . ئەمن دەزانم  دەنگوباسێکی هێندە نەبوو لە میدیای گشتی تورکی دا. بەڵام لە میدیای کوردی دا ڕاپۆرتی زیاتر هەبوو سەبارەت بە بارو دۆخی ئەوێ ، ئێمە بە ڕێگای ئینترنێت دا شوێنگێڕی دەکەین. ڕاستتان بوێ  ئەمن پێم وا نییە بڕیارێک بتوانێ گۆڕانێکی ئەوتۆ ساز کا. هەنگاوی بەکردەوە هەر ئێستا دەبێ هەڵ بهێندرێتەوە تا بڕیارێک کە کەس نابەستێتەوە لە پاڕڵمانی ئوڕووپا. ئێمە دیبەیتێکمان هەبوو .ئەمن لەگەڵ هاوفڕاکسیۆنەکانم و هاوکارانی سەر بە گرووپەکانی دیکە نەخشەیان هەیە بچنە هەرێم و داوای ئەوەمان کردووە شاندێکی ڕەسمی کۆمیسیۆنی کارو باری دەرەوە  بچێتە وێندەرێ  هەرچی زووتر ، ئەمن ئەو پەیامانەی لێرە بەڕێگای داخویانی چاپەمەنی ڕا دەدرێن ڕوون و ئاشکرانە  لە لایەن هەموو گرووپە سیاسییەکانی پارڵمانەوە . ئێمە پێویستیمان بە بڕیارنامەیەک نییە بۆ ئەو مەبەستە . لە ڕاپۆرتەکەی من دا  سەرنجێکی تایبەتی دەدرێتە سەر ئەو بابەتە . هەڵبەت لە قسەکانیشم دا حەوتووی ڕابردوو لەگەڵ  سەرۆکایەتی دەورەیی ئوڕووپا کە ئێستا هۆڵەندە ، یان لە قسە کردن لەگەڵ داو دەستگاکانی دیکەی یەکێتیی ئوڕووپا لەو بارەیەوە بۆ وێنە خانمی موگێرینی ئەوە یەکەم بابەتە  کە قسەی لێوە دەکەین و بابەتی هەری کوتوپڕە. چونکە ئێمە هەمیشە گوتوومانە پێواژۆی ئاشتی لە تورکییە پێویستە بۆ تورکییە بۆ ئەوەی هەنگاوی دێمۆکڕاتیک بەرەو پێشەوە باوێژێ. و ئەوە خۆی لە خۆی دا مانای ئەوەیە کە ئەگەر چبڕ ئیدی پێواژۆی ئاشتی لە گۆڕێ دا نەبێ تورکییە ناتوانێ هەنگاوی دێمۆکڕاتیک بەرەو پێشەوە باوێژێ. ئەمن زۆر باش لە بانگەوازی ئێوە بۆ کوتوپڕ بوونی وەزعەکە تێ دەگەم ، سباستان دەکەم بۆ ئەو بانگەوازەی بۆ " جزرێ " کرا. و ئەمن هەموو هاوڕێیانم  تەشویق دەکەم  لە هەلومەرجی ئێستا دا هەر جۆرە پەیامێکی سیاسی کە دەتوانین بینێرین زۆر گرێنگە. ببوورن کاتم گرتن. 

وەرگێڕان لە ئینگلیسییەوە: حەسەن قازی

Thursday, February 4, 2016

ووتاری پیترگاڵبڕێیث لە دوازدەهەمین کۆنفڕانسی نێونەتەوەیی کۆمیسیۆنی مەدەنی یەکێتتی ئوڕوپا ، کوردەکان بڕووکسێل ٢٦-٢٧ی ژانڤییەی ٢٠١٦

ووتاری پیتر گاڵبڕێیث لە دوازدەهەمین کۆنفڕانسی نێونەتەوەیی یەکێتیی ئوڕووپا، تورکییە ، ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست  و کوردەکان ، سێشەمە  ٢٦ی ژانڤییەی  ٢٠١٦

بەڕێوەبەری دانیشتن:  ئیکا ئووسیتالۆ

دەی با یەکەم پانێل دەست پێ بکەین . ئێمە کاتمان هێندێک کەمە، لە یەکەم پانێل دا زۆر قسەدەری هەڵکەوتوو دەدوێن. ئێمە دەمانەوەێ هەر نەبێ دوای ووتارەکان هێندێک لە سەریان قسە بکرێ. جا بۆیە دەبێ دەست پێ بکەین. ئەمن لە سەرەتاوە دەمەوێ زۆر بە کورتی بڵێم کە ساڵی ٢٠١٦ ساڵێکی تایبەتییە لە زۆر ڕووەوە . ئەمساڵ سەدەمین ساڵی ڕێکەوتنی بریتانیا – فەڕانسەیە ، ڕێکەوتننامەی سایکس – پیکۆ لە ساڵی ١٩١٦ کە سنووری بە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست  دا ڕایەل کرد. ئەو سنوورانەی ئەو دەمی ڕاکێشران ئێستا زیاتر لە هەمیشە کەوتوونە بەر پرسیار ئێستاکە. هەر وەها کەمتا زۆر تێوەرسووڕانەوەی ٥ ساڵە بە سەر قەیرانی سوورییە کە هیچ کۆتاییەکی ئەو قەیرانە لە ئاسۆ دا نابیندرێ سەرەرای حەولی تازەی دیپڵۆماتیک لە ژێنێڤ بۆ دۆزینەوەی چارەسەرییەکی سیاسی. لەگەڵ ئەوەشدا ئێمە ناکرێ زۆریش خۆشبین بین بە تایبەتی لە بەڕ ئەو کێشە و هەرایەی ساز بووە کە کێ دەبێ لەو کۆبوونەوانە دا بەشداری بکا و بە تایبەتی ئەو پرسەی گەلۆ نوێنەرانی کورد بۆیان هەیە لەو موزاکەراتە دا بەشدار بن بە شێوەیەکی شیاو کە دەبێ وا بێ.
لە تورکییە دوای هەڵبژاردن لە ساڵی ڕابردوو دا، حکوومەت شەڕی خۆی بە دژی کوردەکان توندوتیژ کردووە دوای خۆ دزینەوە لە پێواژۆی ئاشتی لەبەر دەستکەوتی کورتخایەن لە هەڵبژاردن دا. سەیرە هێشتا تورکییە بەردەوامە لە سەر ئەوەی کوردەکان بە دوژمنی سەرەکی خۆی بزانێ تەنانەت زیاتر لە دەوڵەتی ئیسلام عێڕاق و شام، داعش، کە تورکییە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ یارمەتی پێ کردووە بۆ ئەوەی دەستی باڵای هەبێ لە سوورییە و لە عێڕاق دا. ئەمن دەڵێم ئەگەر حکوومەتی تورکییە لە جیاتی ئەو سیاسەتە هەڵانەی کە ئێستا وەپێشی گرتووە درێژەی دابا بە پێواژۆی ئاشتی لەگەڵ کوردەکان و لەگەڵ کوردەکان هاوکاری کردبایە و هێزی خۆی خستبا پاڵ ‌هێزیان، بۆ شەر بە دژی داعش تورکییە ئیشتا زۆر شوێنێکی هێدی تر دەبوو لەوەی کە ئێستا هەیە و هێشتا درەنگ نەبووە بۆ گۆڕان بەڵام ئەوە حەوجێی بە لێهاتوویی سیاسەتمەدارانە هەیە کە پێشتر ڕامۆس- ئۆرتا ئەو  بەیانییە لێی دووا. ئەمن بۆخۆم هەمیشە پشتیوانیم لەوە کردووە کە تورکییە ببێتە ئەندامێکی یەکێتیی ئوڕووپا. دە داخەوە لە ناوخۆی یەکێتیی ئوڕوپا دا ئیرادەیەکی ڕاستە قینەی سیاسی نەبوو کە لەگەڵ تورکییە دانوستان بکا لە سەردەمێک دا  کە لەوانەبوو گرینگ بێ. ئێستا سیاسەتەکانی تورکییە لە کێشەیەکی ئاشکرا دان لەگەڵ بایەخەکانی ئوڕووپایی لە مەڕ مافەکانی مرۆڤ، ئازادیی بەیان و مافی کەمایەتییەکان. لە کاتێکدا کە ئەمن هێشتاش پشتیوانی دەکەم لە پێوەندی ئافرێنەرانەی یەکێتیی ئوڕووپا لەگەڵ تورکییە، ئەوە نابێ بەشێوەیەکی ئاوا بێ کە بەهایانە پێشێل بکرێن. قەیرانی پەنابەران نابێ ببێ بە هۆکارێک بۆ نەهێشتنی ئەو شتانەی تورکییە پێویستە بیانکا و یەکێتیی ئوڕووپا ناتوانێ سەبارەت بەم بارودۆخەی ئێستای تورکییە بێ دەنگ بێ. هەر وەک لە سەرەتاوە باسم کرد لێرە پانێلێکی هەڵکەوتوومان هەیە ، جا بۆیە ئەمن دەمەوێ بە یەکەم پانێلیستەوە دەست پکەین، ئەویش پیتر گاڵبڕێێثە. گاڵبڕێیث نووسەر، ئاکادێمیک، لێکدەرەوە، سیاسەتمەدار، ڕاوێژکاری سیاسی و دیپڵۆماتی پێشووی ئەمریکایی یە .لە کۆتاییەکانی ١٩٨٠ کان و سەرەتای ١٩٩٠کان دا یارمەتی کرد بۆ ئاشکرا کردنی گازبارانی کوردەکان بە دەست سەدام حوسێن. لە ساڵی ١٩٩٣ تا ساڵی ١٩٩٨ ئەو یەکەم سەفیری دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوو لە کڕۆاسی کە لەوێ ئەو هاو ناوبژیوان و مێعماری سەرەکی ڕێکەوتننامەی ئێردوت بوو لە ساڵی ١٩٩٥ دا کە ئەوە کۆتایی هێنا بە شەڕ لەو ووڵاتە دا. لە سەرەتای ٢٠٠٣وە ، گاڵبڕێیث ڕاوێژکاری حکوومەتیی هەڕێمیی کوردستان بوو. وەکوو نووسەر و لێکدەرەوەیەکی سیای ئەو جەختی کردەوە کە عێڕاق لە بەر یەک هەڵوەشاوە  و کاربەدەستانی داگیرکەری دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نابێ حەول بدەن بۆ دروستکردنەوەی حکوومەتێکی ناوەندی بەهێز لە سەر حیسابی ئاواتی کوردەکان. لە ساڵی ٢٠٠٩، گالبڕێیث کرا بە جێگری نوێنەری تایبەتی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئەفغانستان و لەوێ یارمەتی کرد بە ئاشکرا کردن و وڕوو خستنی ئەو فێڵ و گزییە بەربڵاوەی کە لە هەڵبژاردنەکانی سەرۆک کۆماریی لە ساڵی ٢٠٠٩ دا کرا بوو. ئەمڕۆ ئەو لەم کۆنفڕانسە دا سەبارەت  بە پێویستیی دەوری
ئافرێنەرانەی هێزە ڕۆژئاواییەکان لە هەرێم دا قسە دەکا. فەرموو بەڕێز گاڵبڕایت قسە ئی ئێوەیە!


پیتر گاڵبڕێیث : زۆر سپاستان دەکەم و بە تایبەتی سپاسی  کاریانا وێسترهایم و گشت ئەو کەسانە دەکەم کە ئەم کۆنفڕانسەیان ڕێک خستووە. ئەمن دەرفەتی ئەوەم هەبوو لە یەکەم کۆنفڕانس لە ساڵی ٢٠٠٤ دا قسە بکەم. ئەمن خوشحاڵم کە ئەوە جارێکی دیکە هاتوومەتەوە ئێرە. ئەگەرچی ئەمن حەول دەدەم لە عینوانی کۆنفڕانسەکە بدوێم" قەیرانە کۆنەکان، و ڕێگا چارەسەرییە نوێیەکان"، بە بیرو ڕای من ئەوە قەیرانێکی کۆن نییە، قەیرانێکی نوێ یە چونکە زنجیرەیەک ڕووداوی تازەن بە دوای یەک دا کە ئێمە لەگەڵیان بەرەو ڕوو هاتووین و زۆر جیاوازن لەو شتانەی کە لەگۆڕێ دا بوون دوازدە ساڵ لەمەو پێش کە یەکەم کۆنفڕانس بەسترا. بیست و پێنج ساڵ لەمەو بەر یەکەم ڕێکەوتنی وا لە دوای شەڕی جیهانی دووەم لە ئوڕووپا کرا بوو هەڵوەشا. واتە هەڵوەشانی دەوڵەتانی فڕە نەتەوە کە لە کۆتاییەکانی شەڕی یەکەم  دا ساز کرابوون ، یۆگۆسڵاوی، چێکۆسلۆواکی، و یەکێتیی شووڕەوی. لە ڕاستیدا لە ١٩٩١ وە  تا ئەمڕۆ   ٢٤ دەوڵەتی تازە لە ئوڕووپا سەریان هەڵداوە و هەر وەک مۆدێڕاتۆری ئەم پانێلە ئاماژەی پێکرد ئێمە ئێستا سەد ساڵەی ڕێکەوتننامەی سایکس – پیکۆ پێرۆز دەکەین، دیارە پیرۆزی ناکەین بەڵکوو  وەبیری دەهێنینەروە . چارە سەرییەک کە زۆر کەمتر عەقڵانی بوو لەوەی کە لە ئوڕووپا کرا دوای کۆتایی هاتنی شەڕی یەکەمی جیهانی. چونکە هەر چۆنێک بێ یەکێتیی شووڕەوی، چێکۆسلٶواکی و یۆگۆسڵاوی هەر نەبێ بە دەستی هێندێک لە دانیشتووانی ئەو شوێنانە دامەزرێندران و لە مەڕ چیکۆسڵۆواکی و یوگوسڵاوی زۆری دانیشتووان لە دامەزراندنیان دا بەشدار بوون، لەکاتێکدا ئەو چارەسەرییەکی کە دوای شەڕی یەکەمی جیهانی لە ڕۆژهەڵاتی نێوە ڕاست هاتە مەیدانێ بە دەستی ئوڕووپایی نەزان کران: مارک سایکس کە پێشنیاری ئەو پەیمانەی کرد بوو تەنێ باسی ئەوەی کرد بوو لە سەر نەخشە هێڵێک بکێشرێتەوە لە پیتی ئی لە ئاکرێ یەوە تا دوایین پیتی " ک " لە کەرکووک، دەی ئەمڕۆ سنوورەکان چۆنن هێڵێکی ئاسن لێکی دابڕیون و ئەو هێڵانە هێڵی ڕاستن. جا بۆیە سەیر نییە  کە ١٠٠ ساڵ دواتر کە ئەو ڕێکەوتنە گشتی خەریکە لە بەر یەک هەڵدەوەشێ. با بزانین بەچ شێوەیەک لە بەریەک هەڵدەوەشێ؟ لەو هەڕێمە دا لە باکوورەکەی  کوردەکان هەن ، لە تورکییە، لە کوردستانی عێڕاق، نا لە عێڕاق و سوورییە ، لە عێڕاق لە باکوور و لە ڕۆژهەڵات  هاو تەریبی سنووری باکووری سوورییە . لە خوارووی وی سوننییەکان هەن لە عێڕاق کە دەکەونە ڕۆژئاوای سوورییە و ئەو جار لە باشووری عێڕاق و لە سەرەوەی ڕۆژئاوای سوورییە و لوبنان شیعەکان یان عەلەوییەکان دەژین. بە کورتییەکەی عێڕاق و سوورییە لە سەر بنەمای ئەو هێڵانە دابەشکراون. عێڕاق چیدیکە وەک دەوڵەت بوونی نییە ، کوردستانی عێڕاق لە وەتا ساڵی ١٩٩١ جوێ بووە بەڵام زۆر لەوە گرنگتر ئەوەیە ئیدی  ڕێبەران لە بەغدا چبڕ نایانەوێ کە کوردستان وەک بەشێک لە عێڕاق بێ و ئەو مەسەلەیە لە هاوینی ساڵی ٢٠١٤ زۆر بە ڕوونی دەرکەوت. لە مانگی ژوەنی ساڵی ٢٠١٤ داعش (دەوڵەتی ئیسلامی عێڕاق و شام) مووسڵی گرت و دوایە  بە دەست بە سەر داگرتنی ئەو چەک و تەقەمەنییەی  کە قیمەتیان لە چەندین دەیان هەزار بیلیۆن دۆڵاری ئەمریکایی تێدەپەڕاند و ئەمریکا دابووی بە عێڕاق، هێرشی کردە سەر کوردستان، بەشێک لە عێڕاق کە بە پێی قانوونی بنەڕەتی عێڕاق وەک ناوچەیەکی ئۆتۆنۆم بە ڕەسمی ناسراوە کە بەشداری کردووە لە حکوومەتی ناوەندی دا لە بەغدا. باشە ووڵام حکوومەتی عێڕاق لە ئاست ئەو هێرشە چ بوو، هەڵوێستی سەرۆک وەزیر چ بوو؟ ئەو سنووری هەوایی کوردستانی بۆ گواستنەوەی بار داخست ، بۆچی؟ بۆ ئەوەی نەکرێ چەک و پێداویستی نیزامی بە ڕێگای هەوایی دا بگوێزرێنەوە بۆ کوردستان بۆ بەرگری کردن لە شوێنێک کە بە پێی قانوونی بنەڕەتی بە بەشێک لە ووڵاتەکە دادەندرێ و بۆ ڕووبەڕوو بوونەوەی ڕێکخراوەیەکی تێڕۆریستی. بەڵگەی دیکەی کە دەیسەلمێنن عێڕاق خەریکە لە بەر یەک هەڵدەوەشێ ، ئێستا یەکە میلیۆن و نیو عێڕاقی غەیرە کورد  لە کوردستانی عێڕاق دەژین ، حکوومەتی عێڕاق دەکرێ بڵێین هیچیان ناداتێ پێی بژین. بۆ چی ؟ چونکە ئەوان کەمایەتین و سوننی ن ، شیعە نین. جا کەمتا زۆر لە بەریەک هەڵوەشانی عێڕاق سەلماوە. دوای هێرشی ساڵی ٢٠٠٣ی ئەنریکا بۆ عێڕاق ، دەوڵەتە یەکگرتووەکان و هێزە ئوڕووپاییەکان  و ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بە دەنگی بەرز پشتیوانی خۆیان لە یەکێتیی عێڕاق ڕاگەیاند ، بەڵام ئێستا، هیچ کەسی کە لە دەسەڵات دا بێ، لە ئاستی بڕیار دان دابێ لە مەڕ سیاسەت لە دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئەمن پێم وایە لە ئوڕووپاش بە زەحمەت کەس دەبیندرێتەوە ، تەنانەت ڕووسییە و ووڵاتانی عەڕەبی سوننی ش کە باوەری بە یەکێتیی عێڕاق هەبێ. سەربەخۆیی کوردستان تەقریبەن بووە بە شتێکی تەشریفاتی، بەستراوەتەوە بە ئەنجامدانی ڕێفراندۆمێک کە هێشتا ڕا نەگەیێندراوە کەنگێ دەکرێ. ئاشکرایە لێرە دا دەوری هێزی دەرەوەیەش دەبێ باسی لێوە بکرێ، هەر کە هاتوو ئەو ڕێفراندۆمە کرا، ئەمن هیوادارم ئەمساڵ بکرێ – چوەنکە ئەمن پێم وایە ئەوە مەنتقێکی زیاتری تێدا دایە کە زووتر بکرێ و وەنەخرێ – و زۆر زوو بە دوای ئەوە دا بە ڕسمی ناسینی دیپڵۆماتیکی دەوڵەتی تازە دێتە گۆڕێ. سوورییەش لە بەر یەک هەڵوەشاوە و ئاکامی پێواژۆی ئاشتی هەرچییەکی بێ ناکرێ دەوڵەتی سوورییە وەکوو دەوڵەتێکی یونیتێر دابمەزرێندرێتەوە. ئەوە مانای ئەوە نییە وەک عێڕاق دەبێ کە بە دوو یان سێ دەوڵەتی کە لەئاستی نێو نەتەوەیی دا بە ڕەسمی دەناسرێن  دابەش دەبێ. بەڵام وەک دەوڵەتێکی تاقانە وەسەریەک ناخرێتەوە بەو مانایەی کە دەستەڵاتێکی حکوومەتی سەرتاسەری هەبێ لە پێتەخت کە کۆنتڕۆڵی خۆی بە سەر ووڵات دا دامەزرێنێ.

چا ئێستا ئەگەر باسی ئەوە بکەین کە ئۆپۆزیسیۆن لە سوورییە کێنە؟ هەڵبەت  بەشی هەرە زۆری خاکی سوورییە و "دانیشتوان"ی ئێستا لە ژێر کۆنتڕۆڵی دەوڵەتی ئیسلامی عێڕاق و شام ، داعش دایە. دوای ئەو ئەو هێزەی کە بەشی هەرە زۆری خاکی لە بن دەست دابێ بە شێوەی سەرەکی ئیدارەی کوردیی ڕۆژئاوایە کە وەک دەزانن ئەو ئیدارەیە بە تەواوی هەر کوردی نییە و ٤ [ ٣، وەرگێڕ] کانتۆنە لە سەر سنووری تورکییە ، دوایە کنارەیەکی دەریایمان هەیە و بەشێک لە پێتخەت دیمشق ، پێم وایە بەشی هەرە زۆری هێشتا لە ژێر کۆنتڕۆڵی حکوومەت [ ی بەشار ئەسەد ، وەرگێڕ] دایە. بەشە ڕۆژئاوای سوورییە کە لە بن کۆنتڕۆلی تێکەڵاوێک لە ئۆپۆزیسیۆنە ئیسلامییەکان دایە کە نە داعشن و نە جەبهەتولنەسرە. بەڵام دوای ٥ ساڵ لە شەڕی نێوخۆیی ئاشکرایە کە کوردەکان کە بە ماوەی ساڵان گەلی سەرکوتکراو و بەشخوراو بوون لە سوورییە کە تەنانەت ناسێنەشیان بە ڕەسمی نەدەناسرا ،ئەوە بە نێوی ڕەسمی ووڵاتەکەوە بە جوانی دیارە " جمهووری عەڕەبیی سوورییە" . دیارە کوردەکان قەبووڵ ناکەن دەستەڵاتی حکوومەتی نێوەندیی بە سەریان دا بسەپێندرێتەوە و بە دڵنیاییەوە ئامانجیان بەردەوام بوون و درێژە کێشانی تەجرۆبەی خۆ بەڕێوەبەرییانە. عەلەوییەکان کە لایەنگری لە حکوومەت دەکەن لەوە دەترسێن بێتوو ئۆپۆزیسیۆن سەر کەوێ واتە ئەو ئۆپۆزیسیۆنەی کە لە ریاز  پێک هاتووە ، ترسی ئەوان ئەوەیە ڕووبەڕووی جێنۆساید ببن ، ئەمن هەر باسی ئەوە ناکەم بە دەست حکوومەتی ئیسلامی تەنانەت  گۆیا ئۆپۆزیسیۆنی ئیسلامی میانەڕۆش کە لە لایەن دەوڵەتانی ڕۆژئاوایی و تورکییە، عەڕەبستانی سعوودی و قەتەرەوە پشتیوانییان لێ دەکرێ. قسەش هەر ئەوە نییە کە عەلەوییەکان سەر وە ڕێژیم وە حیساب دێن لە بەر ئەوەی ئەسەد و ڕێبەرە باڵاکانی ڕێژیم عەلەوی نە ، بەڵکوو لە بەر ئەوەشە کە ئەوان بە  لە دین وەرگەڕاو دادەندرێن لە لایەن ئیسلامییەکانەوە، جا دوو ڕێگا لە بەر دەم خۆیان دا دەبینن یان درێژە دان بە حکوومەت کردن یان بۆ مانەوە و پاراستنی خۆیان دەستکردنەوە و دامەزراندنەوەی سوورییەکی یونیتێر و یەکگرتوو. درووزییەکان حەولیان داوە خۆیان بپارێزن و ئاوری شەڕ نەیانگاتێ بەڵام  ئەوانیش هۆی ئەوەیان هەیە بترسێن بێتوو ئۆپۆزیسیۆنی ئیسلامی سەر بکەوێ، مەسیحییەکانیش هەر وەتر. لە ناو ئەو ئاڵۆزی و تێکەولێکەییەی سوورییە دا ، داعش و جەبهەتولنەسرە سەریان هەڵێناوە و ئەوە شتێکە کە کشاوەتە نێو عێڕاقیش. بە دڵنیاییەوە داعش گرووپێکی تێڕۆریستی یە و زۆر زۆر بە تواناترە لە ئەلقاعیدە چونکە خاکێکی زۆری لە بن کۆنتڕۆڵ دایە کە ئەلقاعیدە قەت ئەو جۆرە کۆنتڕۆڵەی بە سەر خاک دا نەبووە، بەڵام وەک ئەلقاعیدە ئەو تواناییەی لە خۆ نیشان داوە کە لە ووڵاتانی ڕۆژئاوایی دا هێرش ئەنجام بدا.
جا لەو هەرێمەی دا کە شکڵی گۆڕاوە هەم کوردەکان و هەم تورکییە دەوری گرینگیان هەیە . لە عێڕاق پێشمەرگە هاوپەیمانی سەرەکی ئەمریکا بوون لە نەبەرد بە دژی داعش دوای شکانی ٢٠١٤ ، ئەو شکانەی کە لە بەر ئەوە قەوما کە داعش چەکدار کرا بە چەکی هەرە پێشکەوتوویی ئەمریکایی کە لە ئەڕتەشی عێڕاقی وەدەست هێنا بێ ئەوەی شەڕێک بکرێ ، ئەوە شکانێکی گەورە بوو، بەڵام بە پشتیوانی هێرشی هەوایی ئەمریکا و هێرشی هەوایی هاوپەیمانان  پێشمەرگە هەموو ئەو خاکانەی گرتەوە کە داعش داگیری کرد بوو ، لەگەڵ ئەوەشدا ئەوانەی کە بڕیار دەدەن بۆ داڕشتنی سیاسەتی ئەمریکا درێژە دەدەن بە سیاسەتێک کە کەس باوەڕی پێی نییە بەڕێگەی پشتیوانی لە حکوومەتی ناوەندی [ لە عێڕاق ] و بۆیەش درێژە دەدەن بە چەکدان بە گۆیا " ئەڕتەشی عێڕاق"، هەڵبەت  ئەوە ئەڕتەشێکی عێڕاقی نییە، بەڵکوو ئەڕتەشێکی شیعەیە و ئاکامی ئەوەیە کە درێژە دەدرێ بە چەک پێدان بە  دەوڵەتی ئیسلامی بە ڕێگای ئەڕتەشی عێڕاق دا . لە ڕاستیدا ماوەیەکی کورت لەمەو پێش کاریکاتۆرێکی جوان لە گۆڤاری ساتێریکی " ئۆنیۆن " دا بڵاو کرایەوە کە پێشنیازی دەکرد ڕاستەوڕاست چەک بدرێ بە دەوڵەتی ئیسلامی لە جیات ئەوەی بە ڕێگای ئەڕتەشی عێڕاقەوە ئەو کارە بکرێ. لە سوورییە، بزووتنەوەی  کوردەکان، تا ڕادەیەک جیاوازە لە بزووتنەوەی بەربڵاوتری کورد. تەڤ - دەمی ڕۆژئاوا، بزووتنەوەی سۆسیال دێمۆکڕات، پارتیی یەکێتیی دێمۆکڕاتیک، گرووپی ئاوای کە بابڵێین  سەر بە پ.ک.ک. ن نیشانیان داوە کە شەڕکەری هەرە کاریگەرن بە دژی داعش و هەر وەها بوون بە هاوپەیمانی سەرەکی ڕۆژئاوا و دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. و ئەوەش لە ڕاستیدا یەک لە زنجیرەیەک پێشوەچوونی هەرە سەرنجڕاکێشە، شتێکی کە چەند ساڵ لەمەوپێش نەدەکرا پێشبینی بکرێ. ئەمن لێرە دا تەقدیری هەرە زۆری سەرۆک کۆمار ئۆباما و ئیدارەی دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەکەم لەبەر ئەوەی لەو کاتەی دا کە کۆبانی لە مەترسی کەوتن دا بوو ، لەگەڵ ئەوەشدا ئەو خەڵکەی کە دیفاعیان لە کۆبانێ دەکرد لە لایەن تورکییەوە بە هەمان شت دادەندران وەک پ.ک.ک، و زۆربەی لێکدەرەوان ئەوانیان بە هاوپەیمان و سەر بە پ.ک.ک. دەناساند ، بێ ئەوەی دەرفەت بدرێ خەسارێکی هەرە زۆری ئینسانی بکرێ، و کارەساتێکی ئینسانی بقەومێ بە سەرکەوتنی دەوڵەی ئیسلامی ، ئیدارەی ئۆباما گوێی نەدایە  تورکییە، هێزی هەوایی ئەمرێکای وەگەڕ خست بە دژی داعش و یارمەتی پارێزەرانی قارەمانی  [ کۆبانێ ] ی کرد لە سەر زەوی بۆ ئەوەی بە سەرکەوتووییەوە دیفاع لە کۆبانێ بکەن و لە هەشت مانگی کە بە دوویدا هات بەشی هەرە زۆری ڕۆژئاوا لە داعش پاک کرایەوە، لە ڕاستیدا بە دڵنیاییەوە دەکرێ بگوترێ تەقریبەن بەشی هەرە زۆی ئەو خاكەی لە سوورییە لە داعش ئەستێندراوەتەوە کەوتووەتە بەر دەست یەپەگە و یەپەژە واتە هێزە نیزامییەکانی کوردەکانی سوورییە. دیارە ئەو یارمەتییە هەر هێرشی هەوایی نەبوو، لە هەواوە یارمەتی چەکیش کرا و ئێستا جێکردنەوەی تاقە هێزی ئەمریکایی لە سوورییە کە لەوێ لە گەڵ [ئیدارە]ی ڕۆژئاوا کار دەکەن.
با بێینە سەر تورکییە. دەوری تورکییە لە گشت ئەمانە دا چاوڕاکێش بووە. یەکەم تورکییە دەوری سەرەکی گێڕاوە و دەگێڕێ بۆ ئەوەی کە کوردستانێکی سەربەخۆ بکا بە شتێکی مومکین  لە سەر خاکی پێشووی عێڕاق. تورکییە سەرچاوەی سەرەکی سەرمایە وەگەرخستنە لە  کوردستانی عێڕاق ، هێڵکی گواستنەوەی دروست کردووە  کە دەرفەتی داوە بە کوردستانی عێڕاق نەوتێکی زۆر هەناردەی دەرەوە بکا کە دەتوانێ وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ بیهێڵێتەوە بە ووتەیەکی دی ، کوردستانی عێڕاق لە ئاکامی هەبوونی هێڵی گواستنەوەی تورک دەتوانێ ئەوەندەی دەکرێ داهات بە دەست بخا لە فرۆشتنی نەوتی خۆی ، هەر ئەوەندەی کە دەکرا وەدەستی بهێنێ ئەگەر لە عێڕاق دا مابایەوە و ئەگەر عێڕاق بەشە نەوتی کوردستانی دابایە کە هەڵبەت دیارە نایدا. باشە ئەردۆغان و تورکییە چما ئەوەیان کرد؟ بەشێکی لەبەر ئەوە بوو ئەو دیمەنەی کە لە ووڵاتانی ڕۆژئاوا لە بەرچاوی خەڵک بوو ئەوە بوو  کە بێتوو هەر جۆرە دەوڵەتێکی کوردی هەبێ ئەوە بە مانای نەمانی تورکییەیە، ئەردۆغان دەستی یارمەتی درێژ کرد و لە ڕاستیدا کوردستانی عێڕاقی وەخۆ کرد و ویستی نیشان  بدا ئەوە ناوچەیەکە لە جەغزی بەرژەوەندیی گەورەتری تورکییە دا، جەغزی ئابووری. ئەوە لە ڕوانگەی حکوومەتی هەرێمیی کوردستانەوە پێشوەچوونێکی زۆر بەدڵ بوو، بە ووردی هەر لە بەر ئەوەی دەگاتە سەربەخۆیی و تەنانەت بە قسەی کاربەدەستانی تورکییەش سیگناڵی ئەویان داوە ئەوان مافی خەڵکی کوردستانی عێڕاق قەبووڵ دەکەن  داهاتووی خۆیان بە دەست خۆیان دیاریی بکەن.
لە سوورییە دەوری تورکییە زۆر جیاوازتر بووە. لە سوورییە گەشەی بە شەڕی نێوخۆیی داوە و دەرفەتی ڕەخساندووە بۆ تاکوتەرای تیژپەڕ . شەڕکەرانی بێگانە کە هاتوونە سوورییە و لەوێ شانبەشانی دەوڵەتی ئیسلامی و جەبهەتونەسرە شەڕ دەکەن تەقریبەن هەموویان بە ڕێگای تورکییە دا گەیشتوونەتە ئەوێ. و ئاشکرایە ئەوە شتێکە دەوڵەتی تورکییە لێی ئاگادار بووە و جێی واق ووڕمانێکی زۆر نییە. لەوەش دەرچێ بەشێک لە دەستە چەکدارەکانی ئۆپۆزیسیۆن واتە ئەو گرووپەی لە ڕێاز پێک هات و دەستەی نوێنەرایەتی یەکگرتووی ساز کرد [ بۆ بەشداریی لە کووبوونەوەی ژێنێڤ دا ] زۆربەیان تورکییە یارمەتییان دەدا و لە تورکییە مەقەڕیان هەیە و دەحاوێندرێنەوە. و ئەمن هەر ئێستا باسی دەکەم کە ئەوە بۆچی گرینگە. و هەڵبەت تورکییە ڕایگەیاندووە کە دامەزرانی هەڕێمێکی کوردی لە باکووری سووریە قەبووڵ ناکا و هێندێک هێرش کراوەتە سەر " ڕۆژئاوا" ، بەڵام ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە کە دەوری تورکییە لە سوورییە وای لێ هاتووە کە بارو دۆخی کوردیی لە تورکییە گۆڕیوە. و ڕەنگە نوختەی ئەو وەرچەرخانەش هەر کۆبانێ بێ. لە کاتێکدا حکوومەتی تورک تانکەکانی ڕووبەروو و لە سەر کۆبانێ دامەزراندبوو و هیچی نەکرد لە کاتێکدا شارەکە خاپوور دەکرا. ئەو کردەوانە بوونە هۆی ئەوەی کە بەشێک لە دەنگدەران کە پشتیوانییان لە ئاکەپە دەکرد لە دژی ئاکەپە هەڵگەڕێنەوە و بە بوونی ڕێبەری هەدەپە و هاوڕێم جەنگیز [ چاندار ] لەو پانێلە دا ئەگەرچی بۆم نییە وەک لێکدەروەی بارو دۆخی تورکییە خۆم دەرخەم ، بەڵام پێم وایە ئەوان لەگەڵم ڕێکن کە دۆزی کۆبانێ لەو ڕووەوە هۆکارێکی گۆڕان بوو. و ئەوەش بە نۆرەی خۆی دوای ئەوەی کە هەدپە هاتە نێو پارڵمان ، کاتێک کە ئەردۆغان زۆربەی دەنگی لە هەڵبژاردن لە دەست دا بۆ ئەوەی پارتییەکەی بە سەر خۆی حکوومەت پێکەوە بنێ ، ئەمن پێم وایە ئەوە بووە هۆی بڕانی دڵتاوێنی موزاکەراتی ئاشتی لە نێوان پ.ک.ک و حکوومەتی تورک دا. و هەڵگیرسانەوەی شەڕ.
بەڵام ئەو شەڕە جیاوازە لەو شەڕەی کە لە نێوان ساڵانی ١٩٨٤ تا ١٩٩٩ کرا. شەڕی ئەو دەمی لە دەرەوەی شاران بوو ، لە بناوانەوە سەرهەڵداوانی کورد – و ئەمن پێم وایە ئەوە هەڵەیە بگوتری گرووپی تێڕۆریستی، ئەوە سەرهەڵدانێکە  و شتێکی جیاوازە- ، لاپەڕەیەکیان هەڵ گرتووە  لەوەی کە لە سوورییە ڕادەبرێ و لە نێو شاران دا شەڕ دەکەن و ئەوە زەحمەتە بۆ حکوومەتی تورکییە لەگەڵی ڕووبەڕوو بێتەوە. و دوا قسەم پشتیوانی لە داعش  بە دژی تورکییە هەڵگەڕاوەتەوە و ئێستا داعش قەپ بە تورکییە دا دەکا ، هێرش لە نێوخۆی تورکییە ئەنجام دەدا ، هێرشی سورووچ، هیڕش لە ئانکارا و هێرش لە سوڵتان ئەحمەدی ئەستەنبووڵ بۆ سەر ناوچەیەکی تووریستی کە بێ ئەملاو ئەولا شوێنێکی تێکدەرانە دەکاتە سەر تورکییە. زۆر بە خێرایی ئاماژە بە پنکتێک بکەم. باشە لە ناو هەموو ئەوانە دا پێویستە چ بکرێ؟ ڕیشەی ئەو کێشانە، شەڕە لە سوورییە بۆیە دەبێ چارەسەرییەک بۆ شەڕ لە سوورییە بدۆزرێتەوە و دیارە ئەو ڕێگا چارەسەرییەش ڕێگاچارەسەرییەکی نیزامی نییە. جا بۆیە هەرچەندی ئەو پێواژۆیەش کە ئێمە هیوادارین ڕۆژی جومعە لە ژێنێڤ دەست پێ بکا زەحمەت و دژواریش بێ ئێمە دەبێ هیوا دار بین کە بەرەو پێش بچێ ، بەڵام ئەوە دەبێ بە بەشداری هەموو لایەنە سەرەکییەکان بکرێ  لە دەوری مێزی موزاکەرە . موزاکەرەیەکی کە هەر لە نێوان حکوومەتی سوورییە و ئۆپۆزیسیۆنی ڕیاز بکرێ و کوردەکانی سووریە و هاوپەیمانەکانیان دەربهاوێژێ و بخاتە پەراوێزەوە ئاشتی مسۆگەر ناکا . هەڵبەت کوردەکانی سووریە لێیان دەوەشێتەوە و مافی خۆیانە لە دەوری ئەو مێزە بن ، ئەوان شەڕکەرانی سەرەکی بوون بە دژی تێڕۆریزم [ چەپلەی ئامادە بووان .. ] . ئەو قسەیەی من  چ پێوەندی بە دروست و هەڵەوە نییە، سپاس، ئەمن دەمەوێ بڵێم ئەم ئارگومێنتە شتێکی ئەخلاقی نییە ، ئارگومێنتێکی ئەخلاقی نییە بەڵکوو ئارگومێنتێکی پڕاگماتیکی و بە کردەوەیە و ئەوە ئارگومێنتێکی پڕاگماتیکی یە لە سەر دوو بنەما. یەکیان ئەوەیە کە مرۆڤ چاوەڕوانی چ جۆرە چارەسەرییەک دەکا لە سوورییە ؟ سوورییە ووڵاتێکە کە لە سەدا شێستی عەڕەبی سونی یە و لە سەدا چلەکەی دیکەشی مەسیحی ، درووز، عەڕەبی عەلەوی و کوردەکانن  کە تا ڕادەیەکی زۆر سێکیولارن، بەڵام زۆر لە سونییەکانیش سیکولارن. جا بۆیە بە پێچەوانەی عێڕاق کە  بەئاشکرایی  زۆربە هەبوو بۆ دەوڵەتێکی  ئیسلامی عەڕەبی شیعە ، لە سوورییە دا زۆرابەیەتییەک نییە بۆ دەوڵەتێکی ئیسلامی ، بەڵام ئەگەر ئێوە موزاکەرەیەکتان هەبێ هەر لە نێوان ئۆپۆزسیۆنی ڕیاز و ڕێژیم دا ئەوە ئاکامی دەبێتە دەوڵەتێکی ئیسلامی، بەڵام ئەگەر کوردەکانی تێدا بێ ئەوە شتێکی دیکەیە، ئەوان لەگەڵ چین؟ لەگەڵ  سێکۆلاریزمن، نەک ئەوەی کە دژی دابەش بوونی تائیفی ن بەڵکوو سیکولارن و لایەنگری جودا کردنەوە کلیسا یان مزگەوت لە دەوڵەتن، ئەوان لەگەڵ  یەکسانی پیاو و ژن دان،  کە ئەوە نەک هەر بە سەری خۆی دروستە، بەڵکوو کاتێک ژنان لە کۆمەڵێک دا مافی تەواوی خۆیان هەبێ ، کۆمەڵ  دەگۆڕدرێ و ئەگەر ئێوە بچنە ڕۆژئاوا ، ئەمن هەتا ئێستا سێ جار چوومەتە کوردستانی سوورییە  لە ماوەی ساڵی ڕابردو دا ، لەوێ دەبینن کە پیاوان و ژنان لە دەزگای قانوونان دانان دا ژمارەیان وەک یەکە، هاو سەرۆکوەزیر هەن لە هەر کام لە کانتۆنەکاندا ژنێک و پیاوێک ، دەبێ ئێمە سادق بین ، مەبەست ئەوە نییە بڵێم هەموو کەس یەکسانە لەوێ ، بەڵام دەوری لە زێدەی ژنان هەتا بڵێی گرینگە. هۆکاری سییەم ئەوەیە کە شەڕی ئەو ووڵاتانە لە سەر بنەمای ئێتنیکی یان دینی مەکەن. و ئەگەر [ لە ژێنێڤ ] هەر دەستەی نوێنەرایەتیتان لە نێوان دوو لایەنی شۆوێنیست دا هەبێ واتە رێژیم و خەڵک لە ریاز  ئێوە ناگەن بە سوورییەکی دەربەر، پلووڕالیست کە دەبێ هەتان بێ نەک وەک ماڵ  هەر بۆ کوردەکان بەڵکوو بۆ مەسیحییەکان و درووزەکانیش. لەبەر ئەو ئاکامانەی کە ئێوە دەتانەوێ لە سووریە پەیدا بن  دەبێ کوردەکانی سوورییەش لە دەوری مێزی موزاکەرە هەبن ، شتێکی کە بە هەڵکەوت هەم ئیدارەی ئۆباما و هەر وەها ڕووسەکان دەیانەوێ. تورکییە دژێتی و بە بۆچوونی من هەر دوو ووڵاتەکان ئامادەن گرینگی نەدەن بە قسەی تورکییە ، کێشە ئەوەیە گشت ئەو گرووپانەی کە پشتیان بە تورکییە بەستووە و چاو لە دەستی ئەون ، دەکرێ بە هاسانی پێیان بگوترێ خۆتان نیشان مەدەن، ئەگەر بێن چبڕ پشتیوانی دیکەتان لێ ناکرێ و چ پێواژۆیەکی ئاشتی دەست پێ ناکا. ئەوەیە ڕەگی مەسەلەکە. هۆی دووهەمی کە دەبێ هەموو لایەنەکان لە ژێنێڤ بن ئەوەیە  ئەگەر کوردەکانی سوورییە دەر بهاوێژرێن ئەوان بژاری دیکەیان هەیە ، ئەوان دەتوانن دەست بە موزاکەرەی لە مەڕ خۆیان بکەن بۆ نموونە لەگەڵ حکوومەت ، ئەگەر ئەوان ناچار بن ئەوە بکەن. ئەوە لە ڕوانگەی حکوومەتەوە  نە پێویستە لەبری ئاشتی ئامادە بێ خاوە و ئیمتیاز بدا و بسازێ. جا لە بەر ئەو هەموو هۆیانە دەبێ پێواژۆیەکی ئاشتی بۆ سوورییە بێتە گۆڕێ ، نەک لە ڕووی ئەخلاقییەوە ، بەڵکوو بۆ گەیشتن بە ئاکامی ئەوتۆی کە هەموان بگرێتەوە. پنکتی دووهەم ئەوەیە ، دەی با ڕاستیی عێڕاق قەبووڵ بکەین ، با لە ئاستی نێونەتەوەیی دا ئاکامی ئەوەێ لەوێ دەقەومێ بە ڕەسمی بناسرێ بە هەبوونی کوردستانی سەربەخٶشەوە و دوا قسەم  ئەوەیە کە تورکییە ووڵاتێکی گەورەیە ، لە بەهاکانی ڕۆژئاوایی دا خۆی بە شەریک دەزانێ ، وەکوو زۆر لە ووڵاتی گەورەی دیکە گیرو گرفتی جیدی هەیە ، ووڵاتەکەی منیش هەیەتی ، لە ڕاستیدا ئەگەر ئێمە بگەڕێینەوە سەر ئەو گێرە وکێشانەی کە لە ساڵانی ١٩٦٠ کان و حەفتاکان دا  لە مەڕ ئازادییە مەدەنییەکان هەمان بوو، پاشماوەی دنیا مافی خۆی  بوو  ڕەخنە لە ئێمە بگرێ ، هەر وەها ئەوە دروستە بۆ ئێمە کە لەگەڵ تورکییە دا دانوستانمان هەبێ  بۆ گفتوگۆ کردن لە سەر نەک هەر مافی مرۆڤ لە تورکییە،  بەڵکوو بە گردبڕی دەبێ گوشار بهێندرێ بۆ دەستپێکردنەوەی پێواژۆی ئاشتی لە نێوان حکوومەتی تورکییە و پ.ک.ک . ترشمان بێ و خۆشمان بێ ، ڕەنگە ئێمە هەموومان ئارەزوومان کردبا ڕێکخراوەیەکی دیکە هەبووبایە ، لەگەڵ ئەوەشدا ئەوە ڕێکخراوەیەکە هێزی هەیە  کە ئاشکرایە پشتیوانی لێ دەکرێ و  لایەنگری هەیە ومرۆڤ دەتوانێ  تەنێ لەگەڵ خەڵکی ئەوتۆ ئاشتی دامەزرێنێ  کە لە ڕاستیدا هێزیان هەیە. شتی چاک لەو پێوەندییە دا ئەوەیە کە پ.ک.ک  ئاشتی دەوێ و دەیەوێ ئەو ئاشتییە  لە سەر بناخەیەکی پتەو و مەعقوول بێ.
سپاستان دەکەم.


وەرگێڕان لە ئینگلیسییەوە: حەسەن قازی

Friday, January 1, 2016

داخودا لە دەوڵەتی تورکییە دا شتێک گەنیوە؟

نیوستێیسمەن
٣١ دیسامبری ٢٠١٥
سڵاڤۆی  ژیژەک
وەرگێڕان لە ئینگلیسییەوە: حەسەن قازی
داخودا لە دەوڵەتی تورکییە دا شتێک گەنیوە؟
وەڵامێک بۆ ڕەخنەگرانم
ئەو نووسینە کورتەی من لە نیوستێیتسمەن دا سەبارەت بە " شەڕ بە دژی تێڕۆڕ" زنجیرەیەک کاردانەوەی ڕەخنەگرانەی وورووژاند کە لێبڕاوانە وێدەچێ کەمپەینێکی ڕێک خراو بێ، بۆیە دەبێ بە کورتی ووڵام بدرێتەوە. سەبارەت بەو قسانەی لە دەقەکەی من دا گێردراونەتەوە و بە هەڵە بە ئی هاکان فیدان، سەرۆکی دەستگای ئیستیخباراتی تورکییە داندراون ، شتەکە هاسان و ئاشکرایە. دوای ئەوەی دۆستانم ئاگاداریان کردم لەو قسانە، بە ئینترت دا گەڕام و چەندماڵپەڕم دۆزییەوە  ئەوانەی تێدابوو و لەوەش دەرچێ هیچ ماڵپەڕێکم نەدۆزییەوە تێیدا نکووڵی لەو قسانە کرا بێ. بۆیە من لە نووسراوەکەم دا ئەوانەم هێنایەوە و ئاماژەم بەو ماڵپەڕەش کرد ئەو قسانەم تێدا دۆزیبووەوە. دوای ئەوەی ڕوون بووەوە هەڵبەستراو بوون ، دەستبەجێ ئەو پاراگڕافە سڕایەوە. ئەمن بەو سەرچاوە بەرەتەنگەی بەردەستم لەو زیاتر دەمتوانی چ بکەم؟ ئەمن بە تەواوی ئەو حەولانەم پێ بێ جێیە کە دەیانەوێ ئەو ڕووداوە بکەنە زنجیرە چیرۆکێک بۆ گۆیا سەلماندی " مەیلی من بۆ دزیی ئەدەبی و قسە هەڵبەستن" ، و تێیدا ئەمن تەنانەت تاوانبار دەکرێم بە دزی ئەدەبی لە خۆشم ( چییە لە یەکێک لەو ئەستوونانەی کە لە نیۆیۆرک تایمز دا دەیاننووسم دوو بڕگەم لەیەکێک لە کتێبەکانم بەکار هێناوە).
بەڵام دەنگی سەرەکی لەو دمەتەقەیە دا ئی ئیبراهیم کالین بوو ، کە قسە وێژی سەرۆک کۆماریی تورکییەیە، لە ماڵپەڕی ئەلجەزیرە دا ئەستوونێکی بە ناوی " ژیژەک، تورکییە و کەم عەقڵی ڕووناکبیرانە" بڵاو کردەوە کە بەڕاستی دەقێکی زۆر سەیرە. ئەو ئەو " ئیدیعا جێی پێکەنینە  وەپاڵ من دەدا کە من نووسیبێتم تورکییە بەجۆرێک بەرپرسیارە لە هێرشەکانی پاریس " ( کە ئەمن قەت قسەیەکی وام نەکردووە لە نووسینەکم دا)، یا ئەو ئیدیعایەی کە " تورکییە نەوت لە داعش دەکڕی " ( کە من قەت قسەیەکی ئاواشم نەکردووە)، هەر وەها ئەو ئیدیعایەی کە " تورکییە شەری کوردەکان دەکا کە لە سوورییە دژی داعش بەشەڕ دێن" ( ئەوەش قسەی من نییە).
ئیدیعاکانی من زۆر لەوانە نەرمتر و بەپارێزترن، بە پێی بەرتەنگی ئاشکرای سەرچاوەکانم: ئەمن باسی :  "کەمتەرخەمی مێهرەوانانە" م کرد لە ئاست داعش ، بۆ " ڕێخۆش کردن" بۆ بازرگانی نەوتی داعش، ئەمن ئاماژەم کرد بە هێرشەکانی تورکییە بۆ سەر کوردەکان لە ناوخۆی تورکییە خۆی دا، نەک لە سوورییە ، و ئەمن لە قسەکانم دا هیچ باسی هێرشەکانی پاریسم نەکرد. ئەمن بە ئاشکرا هەموو لایەنەکانم بە خەتابار زانی : رووسییە و ڕۆژئاوا، تورکییە ، عەڕەبستانی سعوودی و ئێران. ئەمن بە تەواوی بەوە دەزانم کە، ڕووسییە ئەو کاتەی لە سوورییە ئۆپێڕاسیۆنە بۆمبارانەکانی دەکا،بۆ جێ بە جێ کردنی ڕۆژەوی ئەسەد ئەوە دەکا و ئۆپۆزیسیۆنی نا داعشی سوورییە بۆمباران دەکا. سەرچاوەی من لەو ڕووەوە ڕاپۆرت و نووسراوە زۆر و زەوەندەکانی ڕۆژئاوایین ( نەک ڕووسی ) ، هەر وەها چاپەمەنی ئۆپۆزیسیۆنی تورکییە – ئەمن ئاماژەم کردووە بە نووسراوەکەی دەیڤید گرابێ لە ڕۆژنامەی گاردییەن دا.
بە پێچەوانەی من ، کالین وەک قسەوێژێکی ڕەسمی دەنووسێ، و ڤێرسیۆنی ڕەسمی بارو دۆخەکەمان لە بەر دەست دەنێ. بە شوێنگێڕی دەنگوباس ، ئەوی هەری کەمی کە من بتوانم بیڵێم ئەوەیە کە من نەتەنێ زۆرێک لە ئیدیعای تایبەتی کالین بە قووڵی بە ئاڵۆز دەزانم بەڵکوو هەڵوێستی گشتی ئەویشم بەلاوە کێشە هەڵائیسێنە.
لەکاتێکدا ئەو ڕەخنە لە بێدەنگ بوونی من دەگرێ سەبارەت بە پ.ک.ک. ( ڕەخنەیەک کە من بە بێ مانای دەزانم: هەڵبەت دیارە ئەمن ناوی پ.ک.ک. م نەهێنا، چونکە ئەوە بابەتی ئەو دەقە کورتەی من نەبوو)،  ئەمن ئەوە بە قووڵی بە کێشەهەڵائیسێن دەزانم لە ڕووی سیاسی و ئەخلاقییەوە کە کالین خۆڕاگری کورد تا ریزی تێڕۆریسم دا دەکشێنێ و نکووڵی لەو ڕاستییە زەقە دەکا کە چارەنووسی کوردەکان تڕاژێدییەکی ڕاستە قینەی کۆلۆنیالیزمە بە داسەپاندنی سنووری دەسکرد: کوردەکان لە ناو چوار ووڵاتی – ئێران، عێڕاق، سوورییە ، تورکییە – دابەش کراون و لە ئۆتۆنۆمی سیاسی و کولتووری بێ بەش کراون.
کالین دەنووسی: " پ.ک.ک حەول دەدا تاوانکارییە تێڕۆریستییەکانی بە بیانووی بە شەڕهاتنی بە دژی داعش داپۆشێ. ڕاستی ئەوەیە کە تورکییە هیچ  هەدەفی کوردی لە سوورییە بۆمباران ناکا. تەنێ وەدووی پێوشووێنی تێڕۆریستەکانی پ.ک.ک دەکەوێ کە ژیانی کورد و تورک دە مەترسی داوێژن." بە لێبڕاوانە هێندێک لە کردەوەکانی  پ.ک.ک کێشەهەڵائیسێنن ، بەڵام دانانی پ.ک.ک. بە ڕێکخراوێکی تێڕۆریستی و نکووڵی کردن لە ڕیشەکانی لە بارو دۆخی ئاکتوێلی کوردەکان دا کەم عەقڵییەکی قێزەوەنە.
تەسەوری من بە خوێندنەوەی ڕاپۆرتی زۆرو زەوەند ئەوەیە: تورکییە بە گردبڕی: بە شێوەیەکی زۆر ذرندانەتر" وە دووی تێڕۆریستەکانی پ.ک.ک. دەکەوێ" لە بەراوەرد کردن لە گەڵ وەدوو کەوتنی داعش، بە بێ ئەوەی بە جیدی ووڵامی داوخوازی عادڵانەی ئۆتۆنۆمی کولتووری و سیاسی کوردەکان بداتەوە. تورکییە پشتیوانی کرد لە " شەڕ بە دژی تێڕۆڕ" ، بۆ ئەوەی لە ژێر ئەو ئاڵایە دا، بتوانێ دەست بکا بە شەپۆلێکی نوێی هێرشی دڕندانە بۆ سەر کوردەکان ، و نەک هەر بۆ سەر پ.ک.ک. ( و گوێ نەدان بە هێزی بەهێز و توانای ناو پ.ک.ک کە ئامادەن دەست لە خەباتی چەکداری هەڵ گرن) بەڵکوو بۆ سەر ڕێکخستنی سیاسی مەشروعی کوردیش کە وەک سیمای دەرەوەیی تێڕۆر مەحکوومیان دەکا. پرسیاری ڕاستەقینە ئەوەیە داخودا خەباتی چەکداری کورد تا چەندە کاردانەوەیەکە لە ئاست زۆرداری تورکی و ئەگەر ئەو زۆردارییە نەبا دەست بۆ چەک دەبرا.
لە بەر ئەوەیە ئەمن ئەو ئیدیعایەی کالین بە قووڵی بە کێشەهەڵائیسێن دەزانم:  " ئەگەر ئێمە دژی تێڕۆریسمین ، ئێمە دەبێ دژی هەموویان بین چ داعش، ئەلقاعیدە، بۆکو حەرام، ئێ تێ ئا یا ن تێرۆریسمی پ.ک.ک. "  باشە ، بەڵام ئێمە دەبێ بە دژی تێرۆریسمی دەوڵەتیش بین کە لە هەموویان بە مەترسی ترە. " ئەو ڕاستییەی کە  پ.ک.ک. ڕێکخراوەیەکی مارکسیست – لێنینیستی تێرۆریستە تاوانەکانی لە سەر ئەستۆی وەلا نابا." ، باشە، و ئەو ڕاستییە کە تورکییەش دەوڵەتێکە تاوانەکانی لە سەر ئەستۆی وەلاناچێ.
کالین دەنووسێ: " ئەو ڕاستییەی کە زۆربەی هەرە زۆری کردەوە تێڕۆریستییەکان لە ئوڕووپا و لە ئەمریکا بە دەست ئەو تێڕۆریستانە دەکرێن کە لەوێ پێ گەیشتوون  دەبێ ببێ بە زەنگی خەتەرێک بۆ تێک شکانی فرە کولتووریی و تەسەوری کۆمەڵایەتی لە کۆمەلە ڕۆژئاواییەکان دا." ئەمن لەمێژ ساڵە ڕەخنە لە سیاسەتی زاڵی فرە کولتووریی ڕۆژئاوایی دەگرم، بەڵام بە ووردی، چ شتێک دەبێ جێگای ئەوە بگرێتەوە؟ بە دڵنیاییەوە نەک بەو جۆرەی کە تورکییە لەگەڵ  " کولتوورەکان"ی دیکەی خۆی دەجووڵێتەوە، بە تایبەتی کوردەکان – و ئەگەر بە تەعبیری کالین بیڵێم ، چالاکی پ.ک.ک دەبێ زەنگی خەتەرێک بێ بۆ تورکییە، نیشانەیەکی ڕوون و ئاشکرای تێکشکانی بۆ هەڵسوکەوت لە گەڵ کوردەکان، نەبوونی " تەسەوری کۆمەڵایەتی " بۆ ڕێگادان بە کوردەکان بۆ وەدەست هێنانی ئۆتۆنۆمی کولتووری و سیاسی.
دیارە ئەوەش ئاشکرایە کە بنج و بناوانی ئەو کێشەیە هەر لەوە دا نییە کە تورکییە چۆن لەگەڵ کوردەکان دەجووڵێتەوە. ناتوانایی تورکییە بۆ یەکانگیر کردن و وەخۆ کردنی کوردەکان وەکوو دەستەیەکی ئێتنیکی سەربەخۆ  بەشێکە لە خەباتێکی بەربڵاوتر کە ئێستا لە تورکییە لە گۆڕێ دایە، خەباتێک لە سەر ئەوەی تورکییە چییە و دەبێ ببێ بە چی. بارگرژیی بەردەوام لە نێوان دەستگای دەوڵەتی تورک و ڕووناکبیران و ڕۆژنامەنووسان، هتد -  بارگرژییەک  کە لە پرۆتێستەکانی باغی گەزی لە ساڵی ٢٠١٣ دا تەقییەوە -  نیشانەی ئاشکرای ئەوەن کە تورکییە لە چەقی خەباتێک دایە سەبارەت بە ناسێنەی خۆی. هۆی باش بەدەستەوەن وا دابندرێ کە ئەگەر ئەو هێزە سیاسییانەی دژی ڕێژیمی ئەردۆغان دەستیان زیاتر بڕوا ، خەباتی کوردەکانیش دێتە ناو قۆناخێکی نوێ وە.

ڕووداوی وەک گیرانی جان دووندار، سەر نووسەری ڕۆژنامەی ئۆپۆزیسیۆنی جمهوورییەت ، و ئەردەم گویل سەرۆکی ئافیسی ئەو ڕۆژنامەیە لە ئانکارا، نیشانەی ئەو پێشبینییەن. دوای ئەوی ئەوان لە قاویان دا کە ڕێکخراوە ئیستیخباراتییەکانی تورکییە چەکیان ناردووە بۆ سەرهەڵداوە ئیسلامیستەکان لە سوورییە، دووندار و گویل  تاوانبار کران بە جاسووسی و " ئاشکرا کردنی نهێنییەکانی دەوڵەت" ، و زیندانی کران تا کاتی دادگایی کران. ئەردۆغان بە شەخسی خۆی سکاڵای تاوانکاری بە دژی دووندار ئاستە کرد ، کە ئەوەش داوخوازی فرە جار حوکمی زیندانیی هەمیشەیی یە. ڕووداوی ئەوتۆ ڕوو بە ڕووی ئەو شتەمان دەکا کە ئەمڕۆ لە تورکییە دەقەومێ: هەڕەشە لە سەر ئازادیی چاپەمەنی، پێوەندی و تێکەڵی نهێنی لە گەڵ ئیسلامیستەکان، هتد. چاوەدێرێک لێرە دا دەبێ هەڵبژێرێ : داخودا ئەو هەموو تاوانبار کردنانە کە لە سەدان دەق دا باسیان لێوە کراوە و دەکرێ بەشێکن لە پیلانێکی گەورە و زەبەلاح – یا لە دەوڵەتی تورکییە دا بە گردبڕی شتێکی گەنیو هەیە؟ 

Sunday, December 27, 2015

حکوومەت گۆڕی خۆی هەڵدەکەنێ



عەبباس وەلی: حکوومەت گۆڕی خۆی هەڵدەکەنێ

نازان ئوێزجان

ڕۆژنامەی ئاگوس ،  ٢٥ . ١٢. ٢٠١٥

لە پڕۆفسۆر دوکتور عەبباس وەلی کە لە بەشی کۆمەڵناسی زانکۆی بۆغازئیچی  کار دەکا و لە ناسنامەی نەتەوەیی ، مۆدێرنیتە و نەتەوەی بێ دەوڵەت ، تێگەیشتنی مۆدێڕنی سیاسی و کۆمەڵایەتی ، کۆمەڵناسیی مێژوویی و ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست دەکۆڵێتەوە  پرسیارمان کرد لەمەو دواوە چ ڕو دەدا؟
لە باشووری ڕۆژهەڵات دا شەڕێک هەیە. نەشمانەوێ بزانین هەموو ڕۆژێ [ لەوێ]  منداڵان، ژنان و خەڵکی مەدەنی دەمرن. دە هەزار عەسکەر ، خەندەکەکان، ئەو ئینسانەنانە لە زێد و واری خۆیان دەر دەکەون. چ ڕوودەدا ؟ ئەوانەمان لە  نووسەری کتێبێ  وەک ' ئێرانی بەر لە کاپیتالیسم ' ، " ڕەچەڵەکی ناسیۆنالیسمی کورد"  پرسی کە چوار ساڵ بەڕێوەبەری زانکۆی [کوردستان ] بووە لە هەوڵیر  و لە سەر ناسێنەی نەتەوەیی، مۆدێڕنیتە و نەتەوە بێ دەوڵەتەکان، تێگەیشتنی مۆدێڕنی سیاسی و کۆمەڵایەتی ، کۆمەڵناسیی مێژوویی و ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست لێکۆڵینەوەی کردووە پڕۆفێسۆر دوکتور عەبباس وەلی لە بەشی کۆمەڵناسیی زانکۆی بۆغازیچی  کار دەکا


حکوومەت بە ١٠ هەزار عەسکەرەوە هێرشی کردووەتە سەر ناوچەکە، پێکهەڵپڕژانەکان و مردنەکان زۆر جیدین . چ دەقەومی؟

بە بۆچوونی من چەندین پێڤاژۆ لە پڕ وەڕێکەوتوون و هەمووشیان هۆی جیاوازیان هەیە. هۆی یەکەم ئەوەیە ، ئەم حکوومەتە لە باشووری ڕۆژهەڵات دیسان پەنای بردووەتەوە بەر سیاسەتی هێمنی و ئیستیقرار. یانی حکوومەت بە کارتی ناسیۆنالیسمی نەریتی کایە دەکا و ئەگەر لە پێناو گۆڕینی قانوونی بنچینەیی و سیستمی سەرۆکایەتی دا نەخشەی ئەوەی هەبێ خۆی ئامادە بکا بۆ ڕێفڕاندۆم ، ئەو پشتیوانییە ناسیۆنالیستییە بۆ  حکوومەت گرینگییەکی زۆری هەیە. لە ڕوانگەیەکی دیکەشەوە بە بۆچوونی من حکوومەتی ئاکەپە ، بە شێوەیەکی زۆر ئاشکرا، ئینسانەکان لە باشووری ڕۆژهەڵات سزا دەدا هەر لە بەر ئەوەی لە هەڵبژاردن دا دەنگیان داوە بە هەدەپە. ئەو توندوتیژییەی ئێستا دەوڵەت بەکاری دەهێنێ، رووی لەو شارانەیە کە تا ئاستێکی بەرز دەنگیان دا بە هەدەپە، وکوو جزیرێ، دیاربەکر و نوسەیبین.  هۆیەکی دیکەی ئەو توند و تیژییەی دەوڵەتیش ، ستراتێکی ناسەرکەوتووی حکوومەت لە سوورییە یان بی ستراتێژی بوونی لەوێندەرێ یە. بوونی حکوومەت لە سنووری سوورییە زۆرە لاوازە. بەدوای هاتنی ڕووسەکان بۆ سوورییە  گشت پلانەکانی تورکییە  لە ناوچە سەر وبن بوو. بۆ وێنە فکری ساز کردنی ناوچەی تامپۆن بە تەواوی بەلاوە نرا و لە سەر مێز لاچوو. بە تایبەتی لەو شوێنانەی دا لە لە ژێر کۆنتڕۆڵی پەیەدە دان، ئێمکانی ئەوەی کە تورکییە بتوانێ ڕاستەوڕاست شوێنیان لە سەر دابنێ ، بە کاریان بهێنێ یان کۆنتڕۆڵیان بکا لە گۆڕی دا نەماوە. جا لە بەر ئەوە دەیانەوێ لە باشووری ڕۆژهەڵات، تەنانەت کەمترین بیر و کەمترین حەولدان  بۆ دروستبوونی  پێکهاتەیەکی شێوەی ئەوەی لە سوورییە ساز بووە بکووژن. دەیانەوێ مل بە خەڵک کەج کەن. تورکییە بۆ ئەوەی بتوانێ سوورییە کۆنتڕۆڵ بکا هیچ شانسێکی نەماوە. لە لایەکی دیکەوە ئەگەر ئۆپێڕاسیۆنی  ئازاد کردنی مووسڵ دەست پێ بکا  و پ.ک.ک و پەیەدە لێرە دا دەورێک بگێڕن ، پێوەندیی گرتن لەگەڵ باکوور یانی کوردەکانی تورکییە زۆر هاسان و گرینگ دەبێ. بەتایبەتی ئەوەی کە ئەمریکا و ئوڕووپاش لەو حیسابە دا هەن. لە لایەکی دیکەشەوە لە هێندێک چاپەمەنی لیبێڕاڵ دا خوێندمەوە کە حکوومەتیش بە شێوەیەکی ویستی ئەوەی بووە ئەم شەڕە دەست پێ بکا. ئاشکرایە پ.ک.ک، ش دەوری هەیە لەو شەڕ دەست پێکردنە دا. یانی بە پێی حکوومەت جووڵانەوە و وەک حکوومەت دەیەویست هەلسوکەوتیان کرد و بوون بە پارچەیەک لەو شەڕە. بەڵام ئەم شەڕەی ئەم جارە شەڕێکی زۆر جیاوازە.

ئی وا هەن  بەساڵانی ١٩٩٠کانی دەشوبهێنن و ئی واش هەن دەڵێن لەو دەمیش خراپترە. ئێوە چۆنی دەبینن؟

نەخێر وەک ساڵانی ٩٠ کان ناچێ، تەنانەت وە شەڕەکانی دوو ساڵ لەمەوبەریش ناچێ. لە شەڕی سەروبەندی بەر لە ئێستا دا ، شێوەی شەڕ کردنی دوو هێز لە بەرانبەر یەکتری دا بوو. بەڵام ئێستا ئامانجی تایبەتی لە گۆڕێ دان. پ.ک.ک ئەم جارە لە سەر بنەمای فکری خۆسەری ڕا هاتە نێو شەڕ. حکوومەتیش بە دژی ڕاگەیاندنی خۆسەری زۆر بێ بەزەییانە هێرشی کرد. چونکە ڕاگەیاندنی خۆسەری بە مانایەک بریتی دەبوو لە دووپاتە کردنەوەی سەرکەوتنی پەیەدە لە سوورییە ، دیارە ئەگەر سەربکەوێ. لە سوورییە هیچ دەوڵەت نییە، بەڵام لە تورکییە دەوڵەت هەیە. دواجار  وەدیهاتنی شێوەیەکی دیکە لە بەڕێوەبەریی لە بەشێکی دیکە لە ووڵات دا بە هیچجۆر قەبووڵ ناکا. لە بەر ئەوە حکوومەت گەڕاوە سەر ، سیاسەتە ئەمنییەتییەکانی ، یەک دەوڵەت ، یەک زمان  و یەکێتیی نەتەوە.  یانی ئەوە شەڕی دامەزراندن یان دانەمەزراندنی شێوەیەک لە بەڕێوەبەریی نوێ یە. لە هەمان کات دا ئەوە شەڕی ئەوەیە کە کێ لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست دا تەئسیری دەبێ و کێ نایبێ. جا بە باوەڕی من لە بەر ئەو هۆیانە  ئەو شەڕە  شێوەی شەڕێکی نێوخۆی و بەدژی خەڵکی مەدنی  بەخۆیەوە گرت. یانی ئەو شتەی کە ئێستا  لە شارە کوردەکان دا هەیە. حکوومەت تەنێ ئەوانە سزا نادا کە لەوێن ، لە هەمان کاتدا  دەیەوێ لەوێ  ئەگەری وەدیهاتنی هەرجۆرە شێوەی بەڕێوەبەریش لە ڕیشە دەربکێشێ. 
ئایا دەکرێ ئەوە شەڕێک بێ کە لایەک بیباتەوە ؟

لە کورت خایەن دا  حکوومەت وێدەچێ بیباتەوە. چونکە ئیدی دەستیان کرد بە بەکارهێنانی چەکی قورس. ئینسانەکان لە شارەکان دەردەپەڕێنن. ئەوە سیاسەتی  بێ ئینسان کردنی ناوچەکەیە. بەو شێوەیەش  لەوێ ئەگەری هەرجۆرە خۆسەرییەک لەناو دەبەن. حکوومەت پێی وایە لە کورتخایەن دا  دەتوانێ بە بەکار هێنانی ئەوپەڕی هێز سەر بە ئینسانەکان دانەوێنێ و ئەگەری ساز بوونی خۆسەری لە ناوبەرێ بەڵام لە درێژخایەن دا گۆڕی خۆی هەڵدەکۆڵێ.  جا لەبەر ئەوە حکوومەت دەبێ جارێکی دیکە ڕوو لە دیالۆگ بکاتەوە لەگەڵ کوردەکان.

هەموو کەس بانگەوازی دەکا بۆ گەڕانەوە بۆ دەوری مێز بەڵام ئایا دیسان گەڕانەوە بۆ دەوری مێز ، کردنەوەی لاپەڕەیەکی نوێ مومکینە"
ڕۆژی جومعە سەرۆک کۆمار ئەردۆغان، لە قسەکانی دا  گوتی: " هەتا خەندەکەکان پڕ نەکرێنەوە  هیچ چاوپێکەوتنێک ناکرێ" . ئەوە، بە باوەڕی من پەیامێکە بۆ پ.ک.ک. ناردراوە. چونکە هیچ نییەتی چاوپێکەوتن و موزاکەرە لە قسەکانی پێشووتریەوە نەدەخوێندرایەوە.  ئەوە یانی ئەگەر دەست لەو خۆسەرییە هەڵبگرن دیسان ئەگەری دەستپێکردنەوەی چاوپێکەوتنەکان ساز دەبێ. چونکە حکوومەت دەرفەتێکی زۆری نییە بۆ ئەوەی بتوانێ درێژە بەو بارو دۆخە بدا. چونکە ئیدی بارودۆخەکە وەک ساڵانی ٩٠ کان نییە. لە ٩٠ کاندا  دۆزی کورد  تەنێ کێشەی تورکییە بوو ، بەڵام ئێستا ئیدی خەسڵەتێکی هەرێمی پەیدا کردووە. تەنانەت ئەگەر هێندێک پێشتریش بچین ، لە هێندێک ڕووەوە دۆزێکی نێونەتەوەیی یە. یانی هەڵوێستی تورکییە لە سەر دۆزی کورد کاردانەوەی دەبێ لە سەر هەڵوێستی سوورییە، عێڕاق ، ئێران تەنانەت ڕووسییەش. ئەگەر تورکییە بییەوێ ببێ بە ئاکتۆرێک لەو هەرێمە دا ، بەر لە هەموو شت دەبێ وەزعی باشووری ڕۆژهەڵات ئارام کاتەوە.
باشە ئەگەر لە لایەنی کوردانەوە تەماشای بکەن چ دەبینن؟

ئەو خۆسەرییەی باسی لێوە دەکەن ئەگەر هاوکات با لە گەڵ سەرهەڵدان و بەشداریی هەموو خەڵک  دەیتوانی وەدی بێ . لە بار و دۆخی ئێستا دا بۆیەیە حکوومەت هێرشێکی ئاوا جیدی دەکاتە سەر ئینسانەکان. حکوومەت لە جێدا ئەگەری سەرهەڵدانێکی ئەوتۆ لە ناو دەبا. خۆ ئینسانەکانیش ئەو ناوچانە بەجێ دەهێڵن.
لە نوسەیبین  ٢٠ هەزار ، لە سوور زیاتر لە ١٠ هەزار کەس  ئەو شوێنانەیان بە جێ هێشت.  پێشتر، عەسکەر کۆچی بە ئینسانەکان دەکرد لە زێد و واری خۆیان، ئێستا بۆ خۆیان دەڕۆن . بە باوەڕی ئیوە ئەوە مانای چییە؟

بە باوەڕی من لەدرێژ خایەن دا ، لە ئینسان بەتاڵ کردنی کوردستان، ئینسانەکان لە شوێنی خۆیان دەرپەڕاندن ، بۆ سیاسەتی کورد، ئابووری کورد و کولتووری کورد زۆر خراپ دەبێ. قەرەبووکردنەوەی ئەوانە ساڵانی زۆری پێ دەوێ. پێشتریش گوتم: بە مەحو کردن و لەناوبردنی هەموو شت دێمۆکڕاسی دانامەزرێ.  بە باوەڕی من ، ئێستا دەبێ پ.ک.ک. دیسان چاو بە ستڕاتێژی خەندەک لێدان دا بخشێنێتەوە. چونکە، بۆ سەرکەوتنی ستڕاتێژییەکی ئەوتۆ  پێویستی بە سەرهەڵدانێکی جیدیی و چالاکی گەل هەیە، دەکرێ ئینسانەکان لە دڵی خۆیان دا پشتیوانی لە ستڕاتێژییەکی ئەوتۆ بکەن بەڵام لە بەر هۆی ژیانیان یانی بەڵکوو لە بەر منداڵەکانیان، خێزانەکانیان، ماڵ و موڵکیان یان لە بەر ژیانیان ناچار بن  ئەو ناوچانەی لێیان دەژین بە جێ بهێڵن.  چونکە دەزانن کە، حکوومەت بێ ئەوەی کەس هەڵئاوێرێ  هەموان لە نێو دەبا. تەماشایەکی ئەو دیمەنانە بکەن کە لەو ڕۆژانەی دوایی دا لە ناوچەوە دێن. جیاوازییەکی ئەوتۆیان لەگەڵ ئی غەززە نییە. هەر وەک ئەو هێرشانەی ئیسرائیل دەچن کە دوو پاییز لەوە بەر لە غەززە کردی.  ئەوە لە ڕووی تیۆریشەوە ، بارو دۆخێکی لەبار نییە بۆ ئەوەی بکرێ خۆسەری تێدا ڕابگەیێنن. هیوا دارم کەسێک لەو ڕووەوە هوشداری بدا.
" خۆسەری، یان بە ڕێگای موزاکەرەوە وەدیهێنانی پێواژۆیەکی دێمۆکڕاتیکە یان بە ڕێگای سەرهەڵانێک دایە کە گەڵ ڕێبەری بکا و ببێتە ئاکامی موزاکەرەیەکی سیاسی. بەڵام ئەمن  لە حاڵی حازر دا  ئەو دوو بارو دۆخە نابینم.  ئەگەر دەتانەوێ لە نێو حاکمییەتی تورکییە دا خۆسەرییەکی ناوچەیی  دابمەزرێنن ، ناتوانن ئەوە بە ڕێگای تێکهەڵچوونی چەکداری لەگەڵ حکوومەت دابمەزرێنن. "


کێ دەبێ دەنگ بەرز بکاتەوە ؟

بە باوەڕی من، ئەو دەنگەی کە نییە، دەنگی عەبدوڵا ئوێجاڵانە. عەبدوڵا ئوێجاڵان، دەتوانێ تێخوێندنەوەی جیاواز لە مەڕ فکری خۆسەری کە بۆ خۆی دایڕشتووە باس بکا. یانی تا ئێستا هاتن  و ئەوەی ڕوویدا ڕوویدا بەڵام پ.ک.ک ش و حکوومەتیش دەبێ چاو  بە ستڕاتێژییەکانیان دا بخشێننەوە. و گشت چەمکی خۆسەری کە لە ناو حاکمییەتی سیاسی تورکییە دا دادەمەزرێ پێویستیی بە دێمۆکڕاسییەکی گەل هەیە. شەرتێکی دیکەی ئەوەش ئەوەیە دەبێ لە ئانکارا حکوومەتێکی دێمۆکڕاتیک هەبێ ، کە حاڵی حازر شتێکی ئاوا نییە. پێوانەیەکی دیکەش هەبوونی پشتیوانییەکی جیدی کۆمەڵە، کە لە حاڵی حازر دا ئەو گەلە لە لایەن حکوومەتەوە لە ناو دەبردرێ.  لە لایەکی دیکەوە بە باوەڕی من خۆسەری  یان ئۆتۆنۆمی دێمۆکڕاتیک ، یان پێواژۆیەکی دێمۆکڕاتیکە کە بە ڕێگای موزاکەرەوە  وەدی دێ یان دەبێ ئاکامی سەرهەڵدانێکی گەڵ بێ بە دوای موزاکەرەی سیاسی دا. بەڵام ئەمن لە حاڵی ئێستا دا هیچکام لەو دوو بارودۆخە نابینم.  ئەگەر لە نێو حاکمییەتی تورکییە دا دەتانەوێ خۆسەرییەکی ناوچەیی دابمەزرێنن، ناکرێ ئەوە بە ڕێگای تێکهەڵجوونی چەکداری لەگەڵ حکوومەت دابمەزرێنن. ئەمن حورمەتم بێ سنوورە بۆ گشت ئەوانەی لەو خەباتە دا ژیانیان لە دەست داوە ، ماڵ و حالیان لێ تێک چووە ، بەڵام دەبێ دیسان چاو بەو ستڕاتێژیانە دا بخشێندرێتەوە. ئێستا پێویست بەوە دەکا  و زەمانی ئەوەیە کە ڕوو لە بواری سیاسی بکرێتەوە. چاوپێداخشاندنەوە بە ستراتێژی ئەو جۆرە پێکهاتە سیاسییانە و  بۆ دیسان ڕێکخستنەوەی هێزەکان لە جێدا  پێویستیی بە نەرمیی ستراتێژی هەیە. لە جێدا بە چاو لێکردنی تێخوێندنەوەکانی ئوێجاڵان دەبینین کە هەبوونی خۆسەری بە ئاکامی دێمۆکڕاسی دەزانێ.

بەڵام لە هەر دووک لاوە هیچ ڕوونکرنەوەی ئەرێنی نابیستین ، باشە چۆن دەکرێ بە دەوری مێزەوە دابنیشن؟

بە پەژارەوە دەمەوێ شتێک بڵێم. ئەم بار ودۆخە ، زەرەری هەرە جیدی و هەرە زۆر بە هەدەپە دەگەیێنێ. لەو بوارە دا  ئەو تاکتیکەش کە حکوومەت بە کاری دەهێنێ وێدەچێ بە قازانجی هەڵسووڕێ. سەرکەوتنەکەشی لەوە دایە : جارێکی دیکە هەدەبە بخاتەوە ناو چواردیواری ئێتنیکی. چونکە هەدەپە دەستی کرد بوو بە تورکییەیی بوون ، لە جەغزی پارتییەکی ئێتنیک  هاتبووە دەرێ. و ئەوەش حکوومەتی زیاتر لە هەموو شتێک دەترساند. بە باوەڕی من حکوومەت  لە بە تورکییەیی بوونی هەدەپە زیاتر دەترسا تا لە قەندیل .
بۆ؟

چونکە بە ڕێگای دێمۆکڕاتیک دا بە دژی هێزێک خەبات کردن زۆر زەحمەتترە. یەک لە ئامانجەکانی ئەو شەڕەی  ئێستاش جارێکی دیکە  پاڵ پێوەنانی هەدەپەیە بۆ ناو چواردیواری کوردی. و بە باوەڕی من ئەوە ئێستا  دەکرێ. چونکە ئەو شەڕە هەموو شەرتە نەریتییەکانی شەڕێکی ناوخۆیی پێوە دیارە . ئەوە تەنێ حکوومەت نییە  کە ئەو شەڕە پێش دەخا ، لە هەمان کاتدا کۆمەڵگەشی بە شێوەی جیدی جەمسەر بەندی کرد. ئەو شتانەی لە ڕۆژهەڵات ڕوودەدەن، لەگەڵ ئەوانەی لە ڕٶژئاوای [ تورکییە] ڕوودەدەن زۆر جیاوازن. ئەو ئینسانانەی لە ڕۆژئاوای تورکییە دەژین، تەنانەت هەست ناکەن بەو شتانەش کە لە ڕۆژهەڵات ڕوو دەدەن. لەوانەیە  دەنگوباسەکان بخوێننەوە بەڵام  هەست بە بۆمبەکان، شەڕ، مردنەکان ،  تێکڕووخاندنی خانوو و ماڵەکان ناکەن و هەست پێ ناکەن  دانانی تەرمی منداڵان دە سەلاجان دا چییە. بە باوەڕی من ئەو جەمسەر بەندییە ، لە درێژخایەن دا، زەرەرێکی زۆر لە ستراتێژی کوردەکان بۆ دەرکەوتن لە چواردیواری ئێتنیکی و بە تورکییەیی بوون دەدا،

ئەم شەڕە تا کاتی ڕێفراندۆم بەردەوام دەبێ
گوتتان  ئاکەپە، دەیەوێ  هەدەپە  لە مەیدانی سیاسی دەرپەڕێنێ، ئەگەر وابێ  لە دۆخێکی ئاوا دا لەگەڵ کێ بۆ چارەسەر کردنی دۆزی کورد کار دەکا ، لەگەڵ کێ قسە دەکا؟

ڕاستە بە شێوەی ئاسایی ، دەبێ هێزێک هەبێ کە حکوومەت بتوانێ قسەی لەگەڵ بکا. ئەوە چۆن دەبێ نازانم بەڵام دەبێ ڕاستەوخۆ لەگەڵ پ.ک.ک. قسە بکەن. وەک ڕابردوو. دەنا درێژە دەدرێ بە شەڕ . و ئەو شەڕە  تا کوو ئێستا  لەوانەی کە بووە لە هەموان بە مەترسیترە. چونکە ئەم شەڕە  تەنێ شەڕی ڕووخاندنی ماڵەکان و خانووەکان نییە، بەڵکوو دیسان دەبێتە هۆی زیندوو بوونەوەی  کولتوورێکی زۆر ڕەگەز پەرستانە.  تەماشایەکی ئەو شتانە بکەن کە هێزە تایبەتییەکان ، عەسکەرەکان لە سەر دیوارەکانی دیاربەکر یان شارەکانی دیکە دا دەیاننووسن.  " ئەگەر تورکی فەخر بکە ، ئەگەر نی ئیتاعەت بکە! " ئەوە دۆخێکی زۆر بە مەترسییە. ڕاستە شەڕ  وا وێناچێ لە ماوەیەکی کورت دا تەواو بێ. نە ئەوە مومکین کە خەندەکەکان بە ڕۆژێک پڕ بکرێنەوە  و نە هێرشەکانی حکوومەت بە ڕۆژێک تەواو دەبن. لە بەر ئەوە هەر نەبێ دەبێ نییەتێکی سیاسی هەبێ بۆ ئەوەی قسە بکرێ و بۆ کۆتایی پێ دانی. بەڵام بۆ ئەوەش هەر دووک لا پێویستە لە یەک ئان دا ڕابوەستن.
ئایا هیچ نییەتێک دەبینن بۆ کۆتایی هێنان بەو وەزعە؟
نەخێر نییە، بۆیەش شەڕ  بۆ ماوەیەکی دیکەش  بەردەوام دەبێ. چونکە حکوومەت بۆ  سیستمی سەرۆکایەتی و ڕێفڕاندۆم لە مەڕ قانوونی بنچینەیی حەوجێی بە ئەو پشتیوانی ناسیۆنالیستییە هەیە .
یانی دەتانەوێ بڵێن  هەر نەبێ تا کاتی ڕێفراندۆم  ئەو شەڕە بەردەوام دەبێ

بە بۆچوونی من  ئەو هەڵوێستە توندەی حکوومەت ،تا ئەو کاتەی چلۆنایەتی سیستمی سیاسی ڕوون دەبێتەوە و بڕیاری لە سەر دەدرێ  یانی داخودا سیستمی سەرۆکایەتی دەبێ یان سیستمی پارڵمانی بەردەوام دەبێ. وا دەردەکەوێ ، ڕەوت بەرەو گۆڕینی سیستمی سیاسی بێ، بۆ بە زیندووی ڕاگرتنی پشتیوانیی ناسیۆنالیستەکان  حکوومەت پێویستی بە درێژە دانی شەڕە  بە دژی کوردەکان. لەوانەیە شەڕی گەرم ڕابوەستێ  بەڵام لە ڕووی وێژیاکەوە تا ئەو جێگایەی بییەوێ درێژە دەدا بە بەردەوامی ووتەی دژی کورد.

ئەوان ئەوەی دەیانەوێ وەدەستی دەهێنن بەڵام ئینسانەکان  زۆر شتی خراپ تەجرووبە دەکەن. لە ساڵی ٢٠١٥  ئەوەی ئینسانەکان لێیان قەدەغە بکرێ لە ماڵی دەرکەون عەقڵ نایبڕێ.

ئەم سیاسەتەی ئێستا حکوومەت پێڕەوی لێ دەکا  زۆر سێکتاریستی یە. واتە یان لەگەڵ منی یان بە دژی منی. ئێستا ئەوانەی بە دژ دەبیندرێن  کوردەکانن. بەڵام ئیدی دەبێ لەوە تێبگەیشترێ : دۆزی کورد ، لە جێدا مەسەلەیەکی ستڕاتێژیکی دەوڵەتی تورک ە. مەسەلەیەکی تاکتیکی حکوومەتی تورک نییە. جا بۆیە دەوڵەتی تورک ، دەبێ حەول بدا بۆ چارەسەری مەسەلەی کورد. چونکە ئەو دۆزە لە خۆیەوە لە ناو ناچێ. حکوومەتەکان دێن و دەڕۆن، بەڵام مەسەلە ستراتێژیکەکانی دەوڵەت هەمیشە دەمێننەوە .                                                                                                                                                                             وێنە: بێرژێ ئارابییان
وەرگێڕان لە تورکییەوە : حەسەن قازی