Tuesday, October 7, 2014

فاکتۆری داعش، وتووێژی تارق عەلی لەگەڵ ڕۆژنامەنوسی ناسراو پاتریک کاکبورن


بەرنامەی
The World Today
لە تێلێڤیزیۆنی TeleSur
ڤێنێزوێلیایی کە تارق عەلی نووسەر ، بیرمەند و مێدیکار لە لەندەنەوە بەڕێوەی دەبا
   
د ۆرڵد تودەی ، فاکتۆری داعش
وتووێژی تارق عەلی لەگەڵ ڕۆژنامەنوسی ناسراو پاتریک کاکبورن
سێپتامبری ٢٠١٤
تارق عەلی : ئەم کاتەتان باش. ئەمڕۆ ئەمن لەگەڵ پاتریک کاکبۆڕن قسە دەکەم کە ئێستا دەکرێ وەک نووچەگەهان و ڕۆژنامەنووسێکی لەمێژینە بناسێندرێ  کە شەڕەکانی دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمێریکای لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست ڕووماڵ کردووە لەوەتا دەست پێکردنیان بە پەلامار بران بۆ سەر عێڕاق و زۆر بەر لەوەش لە هەرێمەکەوە گوزارشتی ئامادە دەکرد لە مەڕ ئەو سزا ئابووریانەی لە سەر عێڕاق داندرابوون و بابەتی دی.
ئێمە  ئێستا لە قۆناغێکی زۆر حەساس داین کە ڕێکخراوەیەکی نوێ سەری هەڵهێناوە  و پاتریک کتێبێکی نوێی لە سەر نووسیوە [ کتێبەکە نیشان دەدا]
The Jihadis Return , ISIS and the new Sunni Uprising
کە ئەوە نووسینێکی هەموولایەنەیە سەبارەت بە سەرهەڵهێنانی داعش و پێوەندییەکانی لەگەڵ دانیشتووانی سوننی لە عێڕاق و ئاکامەکانی ئەو پێوەندییانە بۆ هەرێمەکە، چونکە بە دڵنیاییەوە هیچ گومان نییە کە بەرەی دیکە دەکرێتەوە لە شەڕێک دا کە کۆتایی نایە، کە بووە بە بێچارەییەکی بێ ئەملا و ئەولا و تەواو بۆ ئەو خەڵکەی کە ئەمڕۆ لە دنیای عەڕەب دا دەژین.
پاتریک با پرسیار سەبارەت بە ڕەچەڵەکی دەستەی دەوڵەتی ئیسلامی یەوە دەست پێ بکەین. بە خۆیان دەڵێن داعش. ئەوان لە کوێوە دێن و بەری چ دارێکن؟ و کەنگێ دەستیان پێ کرد؟

پاتریک کاکبۆرن: بەڵێ. ئەوان ڕاستەو ڕاست لە ئەلقاعیدە زاونەتەوە لە عێڕاق. کە لە ساڵانی ٢٠٠٦  و ٢٠٠٧ دا لە دوندی نفووز و دەستەڵاتی خۆی دا بوو و ئەو دەمەی کە تۆوێک بوو و دیارە نەک تاقە تۆوێک لە خۆڕاگری سوننییان دا بە دژی حکوومەتی شیعە و داگیرکاری ئەمێریکایی. لە ڕووی ئیدێئۆلۆژییەوە دەرهاویشتەی بزووتنەوەی جیهادی یە و لە ڕاستیدا باوەڕە دینییەکانی جیاوازییەکی ئەوتۆی نییە لەگەڵ وەهابی گەری سعوودی. شێوەیەک لە ئیسلام کە لە ڕاستیدا دینی دەوڵەتە لە عەڕەبستانی سعوودی کە سووکایەتی بە شیعە دەکا وەک لادەر، سووکایەتی دەکا بە مەسیحییەکان و جوولەکەکان. تەنیا ئەوەیە کە ئەو باوەڕانە دەهێنێتە ئاستێکی بەرزی هەتا بڵێی توند و تیژ و بە زەبر و زەنگ بەڵام کەم تا زۆر لە چوار چێوەی بزووتنەوەی جیهادی دایە.


تارق عەلی: بەر لە پەلامار و داگیرکاری ئەمێریکا بزووتنەوەی جیهادی بەوشێوەیە لە عێڕاق نەبوو. هەبوو؟
پاتریک کاکبۆرن: نا، نەبوو. سەدام هەرکەسێک کە بە ئاشکرا جیهادی بایە دەیگرت. جا بۆیە ئەوە هەر هەڕوگیفێکی بێ بنەما بوو کە  دەگوترا لە کاتی هێرش بۆ سەر عێڕاق  یان لە ڕووداوی یازدەی نۆ دا [ مەبەست لە هێرش بۆ سەر بورجەکانی نیۆیۆرک لە ١١ی سێپتامبری ساڵی ٢٠٠١ ە ] سەدام پێوەندیی لە گەڵ جیهادییەکان هەبووە.ئەو شتانە بەشێک بوون لە پڕۆپاگاندە و بانگەشەی ئەو دەمی و ٦٠ لە سەدی ئەمێریکاییەکان باوەڕیان کرد بوو کە سەدام پێوەندی هەبووە بە یازدەی نۆ وە.
تارق عەلی: باشە ئەگەر دوای  ئەمە بگرین. ئیمە داگیرکاری ئەمێریکامان هەیە، حکوومەتێکی شیعەمان هەیە کە کاریگەرانە هێنرایە سەر دەستەڵات و ئیمە سەرەتای سەرهەڵدانێکمان هەیە لە ڕۆژانی سەرەتای داگیرکارییەکە دا کە تەنێ هەر سونییەکانی تێوە نەگلان بەڵکوو موقتەدا ئەلسەدریشی تێوە گلا کە زۆر دوژمنی ئەو داگیرکارییە بوو.
چ قەوما کە ئەو جۆرە خۆڕاگرییە هەڵوەشا؟ کە لە سەرەتاوە خۆڕاگرییەکی تێکەڵاو بوو، گرووپە شیعەکانی وەک موقتەدا سەدر کە یارمەتی و هاریکارییان دەنارد بۆ فەلووجەی گەمارۆ دراو. ئەوە چۆن و بۆ هەڵوەشا؟
پاتریک کاکبۆرن: یەکێتیی لە نێوان شیعە و سوننییان بۆ خۆڕاگری لە ئاست ئەمێریکا هەمیشە کاتی و سست بووە،ئەگەرچی ئەمێریکاییەکان زۆر بە جیدییان داناوە. بۆ وێنە بیرەوەرییەکانی ژەنەڕالە ئەمێریکاییەکانی ئەو دەمی دەگێڕنەوە کە بە ڕاستیش لەوە نیگەران بوون کە ئەو دوو گرووپانە یەکگرتووانە خۆڕاگرییان کردووە بە دژی داگیرکاری.   ڕەنگە یەکێک لەو کارەساتانەی کە بە سەر عێڕاق هات  ئەوە بێ کە بەیەکگرتوویی نەمانەوە و دەستەدەستەیی پەیدا بوو و لایەنی سوننی زیاتر تووشی تائیفیگەری هاتن.ئەو دەمی ئەلقاعیدە لە عێڕاق تەنیا یەکێک بوو لە  بزووتنەوە جیدییە خۆڕاگرەکان لە بەرانبەر داگیرکاری دا. 
بەڵام ئەو دەمی ئەگەر مرۆ چووبایە کۆبوونەوە زانیارییەکانی ئەمێریکاییەکان لە بەغدا زۆر ئاشکرا بوو لە لایەن قسەبێژەوە هەموو شت گرێ دەدراوە بە ئەلقاعیدە. هەڵبەت ئەوە کارتێکەری خۆی هەبوو لە سەر سیاسەت لە ماڵێ واتە لە ئەمێریکا بەڵام لە عێڕاق کارتێکەرییەکی بە تەواوی بەراوەژووی هەبوو کە دیارە خەڵک دەیانگوت دەبێ کۆتایی بهێندرێ بە داگیرکاری بەڵام ئەوە ئەلقاعیدەیە کە گشت ئەو خۆڕاگریانە دەکا ، دەی با دەست بدەینە ئاڵایەکی ڕەش و لەگەڵیان کەوین.
تارق عەلی: ئەگەر بێینەوە سەر باسی ئەو خێراییەی کە ئەو ڕێکخراوە تایبەتییە بە بەشێکی عێڕاق دا بڵاو بووەوە. ئەتۆ لە کتێبەکەت دا باسی دەکەی. باشە پاتریک ئەتۆ ڕووخان و لەبەریەک هەڵوەشانی ئەڕتەشی عێڕاق چۆن شی دەکەیەوە؟ دیارە فەرقێکی ئەوتۆی نییە لەگەڵ ئەو ئەڕتەشەی کە ڕۆژئاوا لە ئەفغانستان سازی کرد. ئەو ڕاستییەی کە ئەوان ئامادە نین شەر بکەن و لە پێناو دەوڵەتی ئەمێریکا دا بمرن چییە؟
پاتریک کاکبۆرن: تەنانەت لەوەش زیاتر. زەحمەتە مرۆ بتوانێ بیر لە نموونەیەکی دیکەی ئاوا لە مێژوو دا بکاتەوە کە ٣٥٠٠٠٠ سەربازت هەبێ لە ئەڕتەشی عێڕاق دا. ئەوان ٤١،٦ میلیۆن دۆڵاریان بۆ پێکەوەنانی ئەو ئەڕتەشە خەرج کردووە لە ماوەی ٣ ساڵی ڕابردوو دا. بەڵام ئەوە هەڵوەشا، تەنێ ڕەنگە لە ئاست هێرشێکی چەند هەزار کەسی لە مووسڵ. باشە ئەوە بۆ قەوما؟ ئەڕتەشەکە پێکهاتەیەکی تایبەتی هەبوو. ژەنەڕاڵێکی چوار ئەستێرەی عێڕاقی کە بە تۆبزی خانەنشین کراوە و من قسەم لەگەڵ دەکرد گوتی سەرەتای کارەساتەکە ئەوە بوو کە ئەمێریکاییەکان کاتێک دەستیان کرد بە سازدانەوەی ئەڕتەش پێکێشیان دەکرد ئەو ئەرکە بدرێتە دەست کەرتی تایبەتی جا بۆیە لەوانە بوو فەرماندەیەک پارە بۆ بەتالیۆنێکی ٦٠٠ کەسی وەرگرێ  بەڵام تەنێ ٢٠٠ کەس کۆ بکاتەوە و باقی پارەکەی لە تەنکەی باخەڵی خۆی نێ یان لەگەڵ ئەفسەرانی دی بەشی کا. ئەوە سەبارەت بە سووتەمەنی و چەک و چۆلیش هەر ئاوا بوو. لەکاتی کەوتنی مووسڵ کە دەبوو ٣٠٠٠٠ عەسکەری لێ بێ، لە ڕاستیدا لە سێ کەسان هەر یەکیان لەوێ بوو. چونکە ئاوا بوو کە ئەتۆ وەک ئەڕتەشییەک مەعاشی تەواوت وەردەگرت بەڵام نیوەی ئەو مەعاشەت  دەداوە بە ئەفسەرە فەرماندەکەت  ئەویش ئەوەی لەگەڵ ئەفسەرەکانی دی بەش دەکرد. لەبیرمە نیزیکەی ساڵێک لەوە پێش  کە لەگەڵ سیاسەتمەدارێکی پایەبەرزی عێڕاق دا قسەم دەکرد ئەو پێشبینی ئەو وەزعەی دەکرد و گوتی ئەگەر هێرش بکرێتە سەر ئەڕتەش هەڵدەوەشێ، ئەمن پێم گوت حەتمەن هێندێکیان شەڕ دەکەن. گوتی: نا، نا، دەبێ ئەوەت لە بەرچاو بێ کە ئەفسەرەکان عەسکەر نین بەڵکوو سەرمایەدانەرن. ئەوان هیچ بەرژەوەندییەکیان لەوە دا نییە کە بە دژی کەس شەڕ بکەن، بەڵکوو قازانجیان لەوە دایە بەو سەرمایەی وەگەڕیان خستووە پارەیان دەست کەوێ.چونکە مرۆ ئەگەر لە ئەڕتەش دا پلەیەکی دەوێ دەبێ بیکڕێ.بۆ وێنە ئەگەر مرۆ لە ساڵی ٢٠٠٩ ویستبای لە ئەڕتەشی عێڕاق دا ببێتە کۆلۆنێل ئەوە ٢٠٠٠٠ دۆڵاری تێ دەچوو. لەو دواییانە دا ٢٠٠٠٠٠ دۆڵاری تێ دەچوو. ئەگەر مرۆ ویستبای ببێتە فەرماندەی تیپ ێک ( پازدە تیپ هەبوو) ئەوە ٢ میلیۆن دۆڵاری تێ دەچوو. هەڵبەت دیارە ڕێگای دیکەش هەیە کە ئەڕتەش پارە پەیدا کا، وەک بازگەی سەر ڕێیان، یان پۆستی گومرگ ئەستاندن و.. لە هەر بارهەڵگرێکی بییەوێ تێپەڕێ و کالای پێ بێ بارانە دەستێندرێ. جا سەبەب ئەوەیە ئەوان لە گەڵ فەرماندەیەکانیان ڕایان کرد، لە ژێر فەماندەری ٣ ژەنەڕاڵی فەرماندەکە بە جلکی مەدەنییەوە لێی سواری هێلیکۆپتێرێک بوون و ڕایان کرد بۆ هەولێر بۆ پێتەختی کوردستان و ئەوە بووە هۆی هەڵوەشانی کۆتایی ئەڕتەش .
تارق عەلی: ئەوە یەکێک لە ڕووداوە هەرە سەیر و سەمەرەکانی مێژووی تازەیە پاتریک! ئەتۆ بە ڕووداوێکی دیکەی ئاوا دەزانی
 تەنانەت لە سەدەی ڕابردوو دا ؟



پاتریک کاکبۆرن: نا، ئەمن هیچی ئاوام بە بیر دا نایە کە ئەرتەشێکی ئە ئاوا تەیار و پڕچەک هەڵوەشا بێ. مرۆ دەتوانێ بڵێ
 ئەڕتەشی سەدام لە ساڵی ١٩٩١ جارێک هەڵوەشا کاتێک کە ئەمێریکاییەکان هێرشیان کردە سەری و لە ساڵی ٢٠٠٣ شدا ئەوەیان کرد و ئەرتەشی عێڕاق کەوتە بەر شاڵاوی گەورەترین ئەڕتەش لە جیهان دا و بۆمباران کرا. بەڵام ئەوە بەراوەرد ناکرێ لەگەڵ ڕووداوی ئەم جارە. هەر وەها ئەو ڕوداوە ئەوەش دەسەلمێنێ کە داعش تەواو کاریگەر بووە لە وە دا کە ترس و خۆف بڵاو بکاتەوە بە ڕێگای مێدیای کۆمەڵی دا و بەڕێگای نیشاندانی فیلمی سەر بڕینی ئەو کەسانەی یەخسیری کردوون و جا بۆیە سەربازان لە داعش تۆقی بوون و هەر وەها گشت کۆمەڵگەی سوننی، نیزیکەی ٢٠ لە سەدی هەموو حەشیمەتی عێڕاق، کە ڕەنگە بگاتە ٦ میلیۆن لە ئەستانە سوننییەکان دا بە دەستی ڕێژیمی نووری ئەلمالکی پەراوێز خرابوون، نامۆ کرا بوون، ڕاو دەنران. نەیان دەتوانی کار و پیشەیەک دەست خەن، سزای بە کۆمەڵ دەدران دەگوترێ لە دەوری فەلووجە زۆر کەم گەنج دەبیندرێن چونکە زۆربەیان دەزیندان دان و لەوانە بوو هێندێکیان ئێعدام بکرێن لە بەر تاوانێک کە کەسێکی دی کرد بووی و لە سەری ئێعدام کرا بوو. جا بۆیە حوکمەکان تەواو سەرەڕۆیانە بوون، بۆیە سەیر نییە تەنانەت تا ئێستاش پشتیوانی لە داعش بکرێ لەگەڵ ئەوەشدا کە تینووی خوێن خواردنەوە یە و لە لای زۆر لایەنی کۆمەڵگەی سوننی لە ئەڕتەشی عێڕاق باشترە و ئێستاش ئەوە میلیشیا شیعەکانی عێڕاق دێنەوە مەیدانێ!
تارق عەلی: ئەوە شتێکە کە ڕەنگە جگە لە خۆت و چەند ژوورنالیستێکی دیکە نەبێ لە هەموو مێدیای ڕۆژئاوا دا بەهیچجۆر باسی لێوە نەکراوە. ئەو گروپە هەر چەندی زاڵم و بە زەبر وزەنگیش وەبەر چاو بێ وا وێدەچێ لە ناو خەڵک دا جۆرە پشتیوانییەکی هەبێ!
پاتریک کاکبۆرن: ئەرێ! بە چەند شێوە پشتیوانی هەیە. پشتیوانی کۆمەڵگەی پەراوێز خراو و نامۆ کراوی سوننی هەم لە عێڕاق و هەر وەها لە سوورییە. کە لەوێ بەلانی کەمەوە ئەو خەڵکە سەرکەوتوون، چونکە هەر چۆنێک بێ لە ساڵی ١٩٩١ لە عێڕاق بە دەست ئەمێریکایەەکان شکان و لە ساڵی ٢٠٠٣ ش هەر وەتر، نامۆ کراون، ڕاو نراون جا بۆیە سەرکەوتن بۆ ئەوان گرینگە. ئەمن هەر وەها پێم وایە بانگەوازی ئەوان لای کەسی گەنج کە کارو پێشەیەکیان نییە کاردانەوەی هەیە – ئەو لایەنەی کە جار جار وەک چینی خوارەوە باسی لێوە دەکرێ، خەڵکی گەنجی هەژار!
تارق عەلی: هەژارو بێ کار و بار!
پاتریک کاکبۆرن: خەڵکی گەنجی هەژار و بێ کار و بار کە هیچیان نییە بە جۆرێک بە دەنگ بانگەوازەکەیانەوە دێن و بەدیلی ئەمەش تەواو خراپە.چەندین دژە هێرشی سەرکەتوو لە ئاست داعش کە بەشێوەی سەرەکی لە لایەن میلیشیای شیعە و کوردەوە کراون ئاکامی دەستبەجێیان ئەوە بووە کە سوننییەکانیان دەرپەڕاندووە لەو شوێنانەی کە لەوێ داعش شیعەکانی دەرپەڕاند بوو. جا بۆیە لە ڕوانگەی سوننییانەوە ئەوان بەدیلێکی ئەوتۆیان نییە جگە لە پشت بەستن بە داعش نەبێ!
تارق عەلی: باشە هیچ ڕێکخراوەیەکی بەدیلی سوننی نییە کە بەلانی کەمەوە بەرنامەیەکی جیاوازی سیاسی بهێنێتە گۆڕێ جگە لەو جۆرە فەناتیسسم و وشکەڕووییەی نەبێ کە داعش نیشانی دەدا، بۆ وێنە کۆمەڵەی زانایانی سوننی هیچی لە دەست نایە؟

 پاتریک کاکبۆرن: ئەوان یان ژمارەیان کەمە یان لەگەڵ داعش سازاون و حەولی دەستەمۆ کردنی دەدەن. هەتا نیزیکەی مانگێک لەوە پێش لە بەغدا وا بیر دەکرایەوە کە ڕاستە بە ڕواڵەت داعش ئەو سەرکەوتنە گەورانەی وەدەست هێناوە بەڵام لە ڕاستیدا ئەوان عەسکەری تۆقێنەری کۆمەڵگەی سوننی ن. عە شیرەتان ، ئەفسەرانی پێشووی ئەڕتەش و خەڵکی دی وەک زانایان، دوای ئەوەی ئەوەی سوننییەکان دەیانەوێ وەدەستی بهێنن جێگەی داعش دەگرنەوە.
 ئەمن پێم  وایە کە ئەوە خەون و خەیاڵ بوو، چونکە جوان دیارە داعش لە هەر ماوەیەکی کورتی دا کە بتوانێ دەستەڵات بە کەیفی خۆی هەڵدەسووڕێنێ کاتێک شوێنێک دەگرێ بە هاوکاری لە گەڵ خەڵکی دیکە دا – هەتا  بڵێی خەیاڵاتیشە و لە خۆی دەترسێ و ئامادەیە هەر کەسێک بکووژێ کە پێی  وابێ دەیەوێ لە پشتەوە خەنجەری لێ دا، یان دژایەتی بکا.  بۆ نموونە  وەک لە مووسڵ دەردەکەوێ، ئەوان ٣٠٠ کەسیان بە بارمتە گرت وەک ژەنەڕاڵی پێشوو، پیاوی بەرزی سوننی ، کەسی ئەوتۆی کە پێیان وا بوو جڵەوی جۆرە خۆڕاگرییەک بە دەستەوە بگرن، و لە سوورییە لە ئەستانی  دەیرئەلزوور عەشیرەتێک لە دژیان ڕاپەڕی، دەستبەجێ سەرکوتیان کرد و ٧٠٠ کەس لە ئەندامانی ئەو عەشیرەتەیان کوشت. جا بۆیە ئەمن پێم وایە ئەوە هەر خەون و خەیاڵە کە مرۆ پێی وابێ خەڵکی دی دێن و جێگەی داعش دەگرنەوە لەو جێگایانەی کە داگیری کردووە.
تارق عەلی: با بێینە سەر پنتێکی دی.زۆر کەس ئەو قسەیەیان هێناوەتە گۆڕێ کە سعوودییەکان بە شێوەیەک لە شێوەکان، ئەگەریش نا حکوومەت بۆ خۆی ، بەڵام بە دەستی ئەو جۆرە خەڵکانەی کە لە عەڕەبستانی سعوودی لە حکوومەت نیزیک بوون، تا ڕادەیەک بەرپرسن لە ساز کردن، یارمەتیدان و پارە پێدان بەو هێزە وەکوو جۆرەیەک لە نیوە دەستێوەردانی عەڕەبستانی سعوودی بە دژی زاڵبوونی شیعە لە عێڕاق دوای داگیرکاری ٢٠٠٣.  تاا چ رادەیەک ئەوە ڕاستە؟ یان هەر لە جێدا ڕاست نییە؟

پاتریک کاکبۆڕن: هێندێک ڕاستی لەوە دا هەیە، بەڵام مرۆ دەبێ خۆی لە تیۆری پیلان بپارێزێ کە گۆیا سعوودییەکان ئاغای شانۆکە بن  و جێ گۆڕکێ بە پیادەکان بکەن.  لە بەشێک لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست دا هێندێک جار وای بۆ دەچن. بە گشتی سعوودییەکان هەمیشە پشتیوانییان کردووە لە بزووتنەوە جیهادییەکان. بەر لەهەموو شت لە دەرەوەی ووڵات ، نەک لە نێوخۆی عەڕەبستانی سعوودی دا.  بە گشتی ئەوان پشتیوانی لەوانەی دەکەن کە دژایەتی حکوومەتە شیعەکان دەکەن و جیاوازییان نەکردووە و ناکەن لە نێوان ئەوانەی دا کە پشتیوانییان لێ دەکەن.
بەڵام ئەوەش بە تەواوی ئاشکرایە کە بەشێک لە یارمەتییەکانیان چووە بۆ داعش یان دەستەی دیکەی وەک جەبهەتولنوسرە، ئەوە بە ڕێگای باربوودەرانی تایبەتی یەوە نەک هەر عەڕەبستانی سعوودی، بەڵکوو کووەیت، قەتەر و تورکییە.  ئەوەی کە ئەمێریکا و بریتانیا جیاوازی دەخەن لە نێوان ئۆپۆزیسیۆنی میانەڕۆی سوورییە لە لایەکەوە  و لێکیان دەکەنەوە لە ئۆپۆزیسیۆنی تیژپەڕی جیهادی لە سەرێکی دیکەوە  بێ بنەمایە چونکە ئەوانە بەیەکەوەن. هەر ئەو حەوتوویە ڕاپۆرتێک بڵاو بووەوە لە لایەن ڕێکخراوەیەکەوە کە لێکۆڵینەوە دەکا سەبارەت بەو چەکانەی لە دەست داعش دایە کە وا وێدەچێ عەڕەبستانی سعوودی ساڵی ڕابردوو دابێتی گۆیا بە ئۆپۆزیسیۆنی میانەڕۆی سوورییە بەڵام  دەستبەجێ ئەو چەکانە دەستگۆڕیان پێ کراوە چونکە مەودای نێوان ئەو دەستانە ڕوون نەبووە چۆنە.
تارق عەلی: و ئەمڕۆ لە ڕۆژنامەکان دا هاتبوو هەر ئێستا کە ئێمە قسە دەکەین ستیڤن ساتلۆف  لە لایەن گۆیا ڕێکخراوەیەکی میانەڕۆی سوورییە کە ئەوی گرتبوو بە داعش فرۆشرابوو!
پاتریک کاکبۆڕن: ئەرێ. ئەندامانی بنەماڵەی ئەوە دەڵێن ، هەر وەها ئەوەش چاوڕاکێشە کە قسەوێژێکی ئەمێریکایی دەستبەجێ رایگەیاند نا، نا شتێکی وا نەبووە. چونکە ئەوان دەزانن ئەگەر ئەوە بووبێ  ئەوە چەندە ئەو سیاسەتەیان بنکۆڵ دەکا کە ڕەنگە ئەمڕۆ بیانەوێ لە لایەن ئۆباماوە ڕابگەیێندرێ لە مەڕ ساز کردنی ئۆپۆزیسیۆنێکی میانەڕۆ، هێزێکی سێیەم کە
وا داندراوە هاوکات هەم شەڕی داعش و هەم شەڕی ئەسەد بکا.
تارق عەلی:  ئەوە تەواو  فانتێزی و خەون و خەیاڵە
پاتریک کاکبۆڕن: ئەوە  فانتێزی یە،لەوانەیە لەو شێوەیە دا فانتێزی بێ. بەڵام چاو ڕاکێشە کە ژەنەڕاڵی فەرماندەی ئەڕتەشی ئازادیی سوورییە دەڵێ کە ئەو فەرماندەیانەی ئەڕتەشی ئازادیی سوورییە کە هێشتا لە نێوخۆی سوورییە دان ئێستا ڕاستەوخۆ فەرمانەکانیان لە ئەمێریکاییەکان وەردەگرن. ئەو دەڵێ ئەو و ئەفسەرەکانی دیکەی لە تورکییە لە مەقەڕی فەرماندەرییان لە تورکییە، کە ١٦ فەرماندە لە باکووری سوورییە و نیزیکەی ٦٠ فەرماندەی دیکە ئی دەستەی پچووکتر  لە باشوور ئێستا چەک و تفاق و ئامۆژگارییەکانیان ڕاستەوخۆ لە ئەمێریکاییەکان وەردەگرن.
تارق عەلی: بەڵام پاتریک، ئەوەش تەواو جێی واق وڕمانە. ماوەیەکی هێندە درێژ لەمەوبەر نییە کە هەموو دنیای ڕۆژئاوا  لە ژێر ڕێبەریی دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمێریکا دا بە بڕیار بوون بۆ ڕووخاندنی ئەسەد. ئەو هەموو خەڵکە چەکدار کران و وەک ئەتۆ ئاماژەت پێ کرد چەک دەستاودەستی پێ دەکرێ و وەگیر لایەکی دەکەوێ لە نەبەردی دژی ئەسەد دا. و ئێستا ئێمە لە گەڵ بارو دۆخێک ڕووبەڕووین کە دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمێرکا لەوانەیە شوێنەکانی داعش لە نێوخۆی سوورییە دا بۆمباران بکا! پێت وا هەیە ئەوە مومکین بێ؟

پاتریک کاکبۆڕن: دیارە ئەمن پێم وایە دەیکەن. ئەوان لەو ڕێبازە دا ئەوەندە چوونە پێشێ کە دەڵێن ئەوە دەکەن و بە دڵنیاییەوە ئەوە هەر ڕوو دەدا. یەکێک لە پنتە بەهێزەکانی داعش ئەوە بووە کە هەم لە عێڕاق و هەم لە سوورییە چالاک بێ..

تارق عەلی: لە عەینی کات دا ؟
 پاتریک کاکبۆڕن: بەڵێ لە عەینی کات دا و لە ڕاستیدا  تواناییەکانی لە سوورییە لە عێڕاق گەورەتر و زیاترە.  تەنێ ٢٠ لە سەدی عێڕاقییەکان سوننی عەڕەبن و ٦٠ لە سەدی سوورییەیەکان سوننی عەڕەبن. جا بۆیە لە ڕووی توانایەکییەوە  ئەوان دەتوانن بە سەر ئۆپۆزیسیۆنی سوورییە دا زاڵ بن – دیارە هەموو سوننییە عەڕەبەکان لە سوورییە پشتیوانی لە ئۆپۆزیسیۆن ناکەن – و ژمارەیەکی زۆریان پشتیوانی لە حکوومەت دەکەن.داعش دەتوانێ لە سوورییە دەستی زۆر ئاواڵەتر بێ و ئێستا ئەوە هەر خەریکن بەری دەستەڵاتیان هەراوتر دەکەن. ئەوان نیزیکەی ٣٠ میل لە حەڵەب دوورن. لە مانگی ڕابردوو دا، لە ڕاستیدا داعش لە ئەستانی ڕەقا شکانی هەرە گەورەی بە سەر ئەڕتەشی سوورییە هێنا لە ماوەی ٣ ساڵی ڕابردوو دا.
تارق عەلی: با ئێستا بێینە سەر هۆکاری سێیەم لەو هەلومەرجە دا. کە زۆر جار بە جیدی باسی لێوە ناکرێ، بەڵام ئاماژەی بۆ دەکرێ ئەویش ئەوەیە کە پارتییە کوردییەکان لە سوورییە و لە عێڕاق ئاشکرایە کە دژی ئەو جۆرە کارانە هەموویانن و بە دژی داعش بەو پەڕی توانایی خۆیانەوە شەڕ دەکەن. ئەمڕۆ کوردەکانی سوورییە لە لایەن داعشەوە گەمارۆ دراون.کوردەکانی عێڕاق بە بڕیارن کە شەڕی داعش بکەن. ئەوە تا چ ڕادەیەک کاریگەرە و بۆچی " پێشمەرگە" لە عێڕاق نەیانتوانی لە سەرەتاوە بە شێوەیەکی توندتر ڕووبەڕووی داعش ببنەوە؟

پاتریک کاکبۆڕن: ئەمن پێم وایە،هەر چۆنێک بێ ڕەنگە نێوبانگی پێشمەرگە لە عێڕاق هێندێک گەورە کرابێتەوە.ئەوان لە مێژە دژی کەس شەڕیان نەکردووە، جگە لە شەڕی نێوخۆیی خۆیان نەبێ لە ساڵانی ١٩٩٠ کان. ئەوان هەمیشە لە دانانەوەی بۆسەی چیایی و لە پێوەندی گشتی دا کارامە بوون.بەڵام وەکوو دیکەش هەمیشە بڕێک پێوەنان و لێ زیاد کردن هەبووە سەبارەت بە نێوبانگیان.دیارە ڕەنگە ئەوە خەتای ئەوان نەبێ ، ئەوان دژی ئەڕتەشی سەدام شەریان کرد، بەڵام لە سەر دەوریان زیادەگۆتن کراوە. هەر وەها [ کوردستان] بووە بە دەوڵەتێکی خاوەن نەوت. زۆر لە کوردان پێیان خۆشە پارەیەکی زیاتر پەیدا کەن و لەوانە. ئەوان ئێستا دەڵێن چەک و چۆڵی پێویستیان نەبووە. دیارە مرۆ هەمیشە دەتوانێ چەک بکڕێ ، ئەوە پێویست ناکا لە ئەمێریکاوە بێ.لە کاتێکدا کە ئێستا ئەو هەموو هۆتێلە گەورانە لە پێتەخت ساز کراون  موسەلسەی قورسیان نەبوو!  هەر وەها ئەوان سنوورێکی ٦٠٠ میلییان هەیە کە دەبێ بیپارێزن. دەرفەتیان هێنا دوای کەوتنی مووسڵ ، خاکی بەر دەستی خۆیان پەرە پێ بدەن و ئەو ناوچانە بخەنە ژێر دەستی خۆیان کە کێشەیان لە سەر هەبوو لە گەڵ عەڕەبەکان و لەو ناوچە تێکەڵانە دا وەزعێکی ئاوا خولقا کە عەڕەبەکانی دانیشتووی ئەوانە زیاتر لە ڕابردوو ببنە دژی کورد، بۆیە لە نێو عەڕەبەکان دا جۆرە پەسندێک هەبوو لە مەڕ پێشرۆیی داعش و یەکێک لە ئاکامە ژاراوییەکانی ئەو پەژراندنە ئەوە بوو کە ئێستا دانیشتووان لە یەک دابڕاون. لە پێشدا یەزیدییەکان، کوردەکان ڕایان کرد و ئێستا عەڕەبە سوننییەکان لەو ناوچانە ڕادەکەن بۆ ئەوەی نەکەونە بەر هێرشی تۆڵە.
تارق عەلی: ئەی لە مەڕ کوردەکانی سوورییەیی چی ؟
پاتریک کاکبۆڕن: دیارە وەزعی ئەوان جیاوازە، چونکە دە لە سەدی دانیشتووانی سوورییەن، ئەوان لە ناوچەیەکن کە زۆربەیان کەوتوونەتە  لای باکوور و باکووری ڕۆژهەڵاتی سوورییە.
تارق عەلی: ئەوە ڕاستە کە ئەسەد ئۆتۆنۆمی پێ داون؟

پاتریک کاکبۆڕن: نا، بە تەواوی وا نییە، بەڵام ئەڕتەشی ئەسەد لە ناوچەکانیان کشاوەتەوە بە شێوەیەکی هەلپەرستانە.چونکە دەزانێ کە داعش پێویستی بەوە هەیە کە هێرشی ئەو ناوچانە بکا. دیارە ئەوە هەر داعش نییە کە هێرش دەکاتە سەر ناوچە کوردییەکان. جەبهەتولنوسرەش دەیکا و هەموو دەستە ئۆپۆزیسیۆنەکانی دیکەش یەک دەگرن بۆ هێرش بۆ سەر کوردەکان لەو ناوچانە و دیارە ئەوە بۆ بنکۆڵ کردنی ئۆپۆزیسیۆنێکی میانە ڕۆ و ئۆپۆزیسیۆنێکی جیهادییە کە ئەڕتەشی ئازادیی سوورییە و ئەوانی دی هێرشی کوردەکان دەکەن. هێزی دەستەڵاتدار و زاڵ لە نێو کوردەکان دا  پ. ک. ک. یە کە لە بناوانەوە ڕێکخراوەیەکی ئۆپۆزیسیۆنی کوردی تورکییەیە. بەڵام ئەوان زۆر شەڕکەری کاریگەرترن لە پێشمەرگە عێڕاقییەکان.لە ڕاستیدا ئەوان ژمارەیەکی زۆر لە یەزیدییەکانیان ڕزگار کرد لە شنگار لە کوردستانی ڕۆژئاوا.
تارق عەلی: کوردەکانی سوورییە ئەوەیان کرد ؟

پاتریک کاکبۆڕن: بەڵێ کوردەکانی سوورییە و تاڕادەیەکیش ئەوە بووە هۆی شەرمەزاری هەولێر.
تارق عەلی: جا ئێستا کە بێینە سەر لایەنی کلیلی. ئەتۆ لەکتێبەکەت دا نووسیوتە کە ئیدی ڕەنگە ڕێکەوتننامەی  سایکس – پیکۆ تەواو بوو بێ. ئەوە ڕێکەوتننامەیەک بوو  دوای شەڕی یەکەمی جیهانی کە بە پێی وی سەر زەوییە عوسمانییەکان لە دنیای عەڕەب دا لە نێوان فەڕانسە و بریتانیا دا دابەش کران. پاتریک لەوانەیە قسەکەی تۆ ڕاست بێ. ئەمن لە ساڵی ٢٠٠٦ دا هەستم ئەوە بوو کە لە ئاسۆ دا هیچ داهاتوویەک نییە بۆ عێڕاق وەک دەوڵەتێک چونکە لەوانەیە وەزعێکی ئاوا بێتە گۆڕێ کە دەوڵەتێکی شیعە هەبێ، و دەوڵەتێکی سوننی لایەنگری سعوودی و دەوڵەتێکی کوردی.  پێت وا هەیە کە ئێستا شتێکی ئاوا ڕووبدا بە شێوەیەک لە شێوەکان لە ماوەی ٥ ساڵی داهاتوو دا ؟
پاتریک کاکبۆڕن: بە شێوەیەک، بەڵام نەک بە ووردی و تەواوی. ئەمن پێم وا نییە نەخشە چێکەران نەخشەی هەبوونی دەوڵەتی تازە لەوێ بکێشنەوە، بەڵام بە کردەوە دەوڵەتی سەروەر لە عێڕاق سەر هەڵدەدەن و ئەوە ئێستا لەوێ هەیە. ئەگەر ئەتۆ شیعەیەک بی لە بەغدا، یان ئەگەر ئەمن لە بەغدا بم ناتوانم ڕێگای سەعاتێک بەر بە باکووری بەغدا لەوێ دەرکەوم ملم دەپەڕێندرێ. هەر ئاواش کوردێک لە باکوور و هەر ئاواش سوننییەک کە بییەوێ لە بازگەیەک تێپەڕێ و بەرەو کوردستان بچێ ، لەوانەیە لەوێ بگیرێ.
تارق عەلی: پاتریک ئەتۆ بە ساڵان سەری بەغدات داوە، مەبەستت ئەوەیە بڵێی کە ئێستا بە کردەوە سنووری ئێتنیکی هەن لە بەغدا و مرۆ ناتوانێ لە بەشێکی شارەکە ڕا بچێتە بەشێکی دیکەی؟
پاتریک کاکبۆڕن: نا، لە نێوان بەغدا و پاشماوەی عێڕاق دا. دیارە لە بەغدا گەڕەکی سوننی هەیە. لەوێ لە ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠٠٧ شەڕیکی تائیفی قورس هەبوو کە لەو شەڕە دا لە ڕاستیدا سوننییەکان دۆڕاندیان. ئێستا شوێنی دانیشتنیان لە بەغدا ناوچەیەکی پچووکە و زۆر ناوچەی تێکەڵیش هەن، بەڵام شیعەکان بە سەر شارەکە دا زاڵن. دەکرێ ئەو ناوچە سوننییانە ڕاپەڕن. بەڵام دیارە ئەوان دەکەونە بەر دژە هێرشی زۆربەی شیعە. دەکرێ نەبەردێک ساز بێ بۆ داگیر کردنی بەغدا، بەڵام سوننییەکانی نێوخۆی ئەوێ نەبەردێکی ئاوا دەدۆڕێنن و تۆقیون.
تارق عەلی: لە بیرمان بێ لە بەغدا دانیشتووی کوردیش هەن.
پاتریک کاکبۆڕن: ڕاستە، بەڵام زۆربەی ئەوان لە نێو دانیشتووانی خۆ جێیی دا تواونەتەوە.
تارق عەلی: بەڕێگای ژن و ژنخوازی؟
پاتریک کاکبۆڕن: بە ڕێگای ژنوشوویی و هەر وەها زۆربەیان شیعەن بە پێچەوانەی ئەوانەی کە لە باکوورن و سوننی نە. لە بەغدا هیچ کات گەڕەک یان ناوچەیەکی سەرسەختی کوردی نەبووە بە میلیشیای لە مەڕ خۆیانەوە، کەچی شیعەکان بوویانە و هەر وەها سوننییەکانیش بە شاراوەیی بوویانە.
تارق عەلی: ئەگەر هێندێک بچینە سەر باسی سوورییە. بە بۆچوونی تۆ سەبارەت بە بارودۆخی ئێستا ئەمێریکا چ دەورێک دەگێڕێ؟ داخودا پەیدا بوونی داعش، هەر پەیدا بوون نا، بەڵکوو سەرکەوتنەکانی داعش ، لە کاتێکدا کە ئێستا ئەمێریکاییەکان و ناتۆ بە ئاشکرا باسی ئەوە دەکەن کە چۆن ئەو ڕێکخراوەیە لە نێو بەرن، بە دڵنیاییەوە ئەوە دەستبەجێ دەبێتە هۆی بەهێزبوونی ڕێژیمی ئەسەد بە بێ لە بەرچاو گرتنی ئەوەی کە مەبەستیان ئەوە بێ یان نەبێ!
پاتریک کاکبۆڕن: بەڵێ، لێبڕاوانە پێم وایە ئەو قسەیە ڕاستە. هەر ئەوەشە تووشی هەڵەیان دەکا. داعش نیزیکەی ٣٥ تا ٤٠ لە سەدی خاکی سوورییەی لە بەر دەست دایە و کۆنتڕۆڵی دەکا لە ڕۆژهەڵاتی سوورییە و ئەوە چاڵاوی نەوتیشی تێدایە و ئەوان زۆر نیزیکن لە حەڵەب کە گەورەترین شاری سوورییە بوو، ئەوان دەیانتوانی دەست بە سەر گەڕەکی ژێر کۆنتڕۆڵی سەرهەلداوانی دی یان هەموو شارەکە دا بگرن، ئەوە زۆر گرینگتر دەبوو لە گرتنی مووسڵ لە عێڕاق. ڕێکخراوە جیهادییەکان جەبهەتولنوسرە. بەڵام داعش یش لە حەما نیزیکن کە شاری چوارەمی سوورییەیە. جا بۆیە لەوێ هەڵکەوتیان زۆر بە هێزە و ڕەنگە ماوەیەکی زۆر نەبا بۆ داعش کە بگاتە قەراغ دەریای مدیتەرانە کە پێشتر لەوێ بوون و پاشەکشەیەکی تاکتیکییان کرد  لە بەراییەکانی ئەمساڵ دا. جا بۆیە بار و دۆخێکی نائاسایی تەواو لە گۆڕێ دایە. ئەمێریکایی و هێزە ڕۆژئاواییەکان لە سەرێکەوە دەڵێن ئێمە دەچین دەست تێوەردەدەین بە دژی داعش ، بەڵام دەستێوەردانەکەمان بۆ یارمەتیدانی ئەسەد نییە. بەڵام دەزانین کە ئەسەد دوژمنی سەرەکی داعشە. ئەگەر ئەوان بیانەوێ ئەسەد لاواز بکەن یارمەتی داعش دەدەن. بە بۆچوونی من ئەوە ئاکامی  سیاسەتێکی کارەساتاوییە لە ماوەی دوو ساڵی ڕابردوو دا. و ئەوە لە ساڵی ٢٠١٢وە ئاشکرا بوو کە ئەسەد بە خۆشی خۆی نا ڕوا. لە ساڵی ٢٠١١ و ٢٠١٢  لە پێتەختە ڕۆژئاواییەکان و جێگای دیکە دا تەسەوری ئەوە هەبوو کە ئەویش بە دوای قەزافی دا دەچێ و لە سەر تەخت دێتە خوارێ، بە جۆرێک و بە ڕواڵەت وایان نیشان دەدا کە ئەو دەڕوا و لە وتووێژەکانی بەرایی ئەمساڵ لە ژێنێڤ دەگوترا تەنیا شتێکی بایەخی قسە لێوە کردنی هەبێ دەستاودەست کردنی دەستەڵاتە و ئەسەد دەڕوا. بەڵام ئاشکرا بوو کە ئەسەد نەیدەویست بڕوا. چونکە لە سوورییە ١٤ پێتەختی هەرێمی هەیە کە ١٣یان لە بەر دەست ئەسەد دابوون.جا ئەگەر وا گوترابا کە گوترا یانی ڕۆیشتنی ئەسەد ئەوە مانای ئەوە بوو کە شەڕ بەردەوام دەبێ ، چونکە ئەو نەدەڕۆیشت و ئەمن پێم وایە ئەو دەمی واشنگتن و ئەوانی دی، سعوودییەکان زۆر لەوە ناڕازی نەبوون. ئەوە شتێک بوو ئەوان دەیانتوانی وێی هەڵبکەن، چونکە ئەسەد لەوێ بوو، بەڵام کز و لاواز بوو و ڕەنگە ئەو لە جێی خۆی بووبا و جیهادییەکان خەریکی شەڕی نێوخۆیی خۆیان بووبان. بەڵام، لێکدانەوەی گەورەی هەری هەڵە ئەوە بوو کە پێیان وا بوو لە بەرەی جیهادییەکان دا لایەنێک شەڕەکە دەدۆڕێنێ کە پێیان وا بوو ئەوە داعش دەبێ و پنتی دوویەمیش پێیان وا نەبوو  ئەوە وەک کێشەیەکی نێوان سورییەییان خۆیان یان عێڕاقی لە بەرانبەر عێڕاقی یان موسوڵمان لە هەمبەر موسوڵمانی لێ دێ. هەر چۆنێک بێ ئەو خەلافەتە تازەیە داوای بەیعەت و فەرمانبەرداری هەموو موسوڵمانان لە خۆی دەکا و ئیدیعای فەرمانبەری هەموو دنیا دەکا لە بەر ئەوەی ئاواتەکانی جیهانی یە.

تارق عەلی: گلۆبالە ، کورە گرەوەیە.
پاتریک کاکبۆرن: بەڵێ کورە گرەوەیە.
تارق عەلی: شێوازی زۆر وە ناتۆ دەچێ، ئەو دوو ڕێکخراوانە وەک یەک دەچن. ئاشکرایە  کە داعش مۆدێلی ناتۆی کۆپی کردووە. ئەوان وێنەی ئەوتۆیان هەیە [ ئاماژە دەکا  بە وێنەی کوشتنی بەکۆمەڵی خەڵک بە دەست داعش  لە سەر پەردەی نێو ستودیۆکە دا ]، " ئێمە ئەوە دەکەین، ئەوەندە کەسەمان کوشتووە " کەمترین هەستی شەرم و بەخۆدا شکانەوەیان پێوە دیار نییە لە مەڕ ئەوەی دەیکەن. بە شێوەیەکی سەیر، سەڕەڕای ئیدێئۆلۆژییەکەیان کە وەهابی یە و وەکوو دیسان زانەوەی موسوڵمانەتی پیشان دەدرێ ئەوان لە هێندێک رووەوە بە جۆرێک مۆدێرنن، دەنا وا نین؟
پاتریک کاکبۆڕن: با، وان. بەشێوەیەکی سەرنجڕاکێش ئاوان. لە سەرەتای سەرهەڵدانی عەڕەب لە ساڵی ٢٠١١وە، بلۆگ نووسین، بە کارهێنانی تویتر، یووتوب وەک ئامرازی پێشکەوتوو وەبەرچاو دەگیران کە دەستەڵاتی دەوڵەتە پۆلیسی و سەرەڕۆیەکان کەم دەکەنەوە. بەڵام، لە ڕاستیدا ئەوانەی کە زۆرترین کەلکیان لەو ئامرازانە وەرگرتووە ڕێکخراوە جیهادییەکان و بە تایبەتی داعش بووە بۆ بڵاو کردنەوەی بیر و بۆچوونەکانیان [ ئاماژە دەکا بە وێنەی سەر پەردەی نێو ستودیۆ]، بۆ بڵاو کردنەوەی ترس و خۆف بە شێوەیەکی زۆر کاریگەر. دەزانی چۆنە خێزانی عەسکەرێکی عێڕاقی لە بەغدا، دایکی و ژنەکەی هەموو ئەو شتانە دەبینن و دەڵێن " عەلی" مەچووەوە ڕیزەکانی ئەڕتەش، ئەگەر بچییەوە دەکووژرێی. جا بۆیە ئەوە تەواو شوێن دانەرە.
تارق عەلی: دەی پێت وایە ئێستا دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمێریکا چ دەکا؟ بژارەکانی چن؟ پێت وا هەیە چ سەرکەوتنێکیان دەبێ لە خاشەبڕ کردنی داعش دا؟ وا وێدەچێ پلانیان ئەوە بێ! بەڵام سندانیان لێ دا ئەوە چۆن دەکەن ئەگەر عەسکەری پیادە نەنێرنە شەڕی داعش و هەموو ئەو ڕاپۆرتانەی لە بەر دەست دان دەڵێن پێنتاگۆن دەبێ ئەڕتەشی پیادە بنێرێ بۆ شەڕی داعش. ئایا ئەمێریکا و ڕۆژئاوا دەتوانن ووڵاتێکی عەڕەب ببیننەوە کە لە جیات ئەوان ئەو شەڕە بکا؟
پاتریک کاکبۆڕن: ئەدی بە جۆرێک ڕەنگە ئەوە بکرێ. دەزانی کە ئەرتەشی سوورییە شەڕی کردن و لە ئاستیان شکا، ئەڕتەشی عێڕاق لەبەریان هەڵات. ئەڕتەشی سوورییە چەند حەوتوو لەوە پێش پێگەیەکی هەوایی گرینگی پێ دۆڕاندن لە ئەستانی ڕەقا داعش گرتی، ئەگەر چی زۆر بە توندی دژی داعش شەڕی کرد. جا بۆیە ئەوان زۆر بە ترسەوە شەڕی داعش دەکەن. ئەمێریکا و ئۆباما دەڵێن ئەوان لە بەردەنگ و هاوبەشی خۆجێیی دەگەڕێن. ئەوە تەواو ڕوون نییە مانای چییە. بەردەنگی ناوچەیی لە بەغدا، لایەنەکان بە جۆرێک لە دەوری یەکدی کۆبوونەتەوە چونکە هەموویان لە داعش تۆقیون. بەڵام ئەگەر مرۆ هێندێک بە ووردی لە بارو دۆخەکە بڕوانێ، کوردەکان لە سەر هیچ تەوافوقیان لە گەڵ بەغدا نەکردووە. ڕێبەرە سوننییەکان لەوێ پلەیان وەرگرتووە، بەڵام ئەوانە ئەو جۆرە ڕێبەرە سوننییانەن کە ناوێرن بگەڕێنەوە  شار و شارۆچکەکانی خۆیان چونکە لەوێ ملیان دەپەڕێنن.جا بۆیە ئەوەی کراوە هێشتا زۆر شڕ و شپرزە و لێک بڵاوە و تەنێ لە ژێر گوشاری ئەمێریکا و ئێران دا بووە کە هەر دووکیان لەوێ بەرژەوەندی هاوتەریبیان هەیە .
تارق عەلی: ئەوە بە تەواوی وایە. ئەوە ئاشکرایە ئەوان لەوەدا هاوپەیمانن. ئەمێریکا لە هاوپەیمانی جیدی لە ناوچەکەدا دەگەڕێ، لە ڕاستیدا ئەوە دەبێ ئێران بێ. دیارە نایانەوێ ئەوە لەبەر چاو بگرن چونکە ئێرانیان تا ئاستێکی زۆر ئیبلیساندووە و لەوانەشە ئیسرائیلییەکانیش دژایەتییەکی زۆر لە گەڵ بۆچوونێکی ئەوتۆ بکەن، چونکە ئێرانییەکان دەتوانن هاوپەیمانی لەگەڵ ئەمێریکا بەکار بهێنن بۆ ئەوەی خێرا دەستیان بە بۆمب ڕابگا وەک ئەوەی ژەنەڕاڵ زییا لە پاکستان کردی لە ماوەی شەڕی لە گەڵ ئەفغانستان دا. بەڵام جگە لە ئێران کێی دیکە لەوێ هەیە کە توانایی تەقە کردنی هەبێ؟
پاتریک کاکبۆڕن: وایە! دیارە ئێران یارمەتی سوورییەش دەدا.ئەمێریکا و ئەوانی دیش نایانەوێ بیهێننە نێو ئیئتیلافێکەوە کە ئێماراتی یەکگرتووی عەڕەبی و عەڕەبستانی سعوودی پشتی دەگرن، ئەوانە پارەیان هەیە و لەوانەیە لە لای کۆمەڵگە سوننی و جیهادییەکان قسەیان بڕوا.بەڵام ئەوان نایانەوێ پێوەندییەکانیان بگۆڕن و کۆتایی بهێنن بە مل دەبەر یەک هەڵسوون لە گەڵ ئێران. لێرە دا ڕووسییە مانای زۆرە. ئەوان هێشتا دژایەتی حیزبوڵا دەکەن، و هەر وەها لە ئاست کوردەکان لە سوورییە کە بە شێوەیەکی زۆر کاریگەرانە دژی داعش شەڕ دەکەن بۆچوونیان ڕون نییە. دە ڕاستیدا ئەوە نوسخەیەکە بۆ شەڕێکی زۆر درێژخایەن لە وەزعێکی زۆر ڵێڵ و نادیار دا. باشە ئەوان چ دەکەن ئەگەر داعش بگاتە نێو شاری حەڵەب. داخودا لەوێ بۆمبارانی دەکەن لە هەمان کاتدا کە هێزی هەوایی سوورییە داعش بۆمباران دەکا. ئەوان چۆن دەکرێ بزانن کە هێزی هەوایی سوورییە حەول نادا بۆ خستنەخوارەوەی فڕۆکە ئەمێریکاییەکان؟ هەڵبەت من پێم وایە ئەوەی دەیکەن ئەوەیە کە پێوەندییەکی شاراوەیان دەبێ لە گەڵ حکوومەتی ئەسەد. لە ڕاستییدا بە من گوترا بە نەغدەن پێوەندییەکی ئەوتۆیان هەیە، بەڵام هەڵگەڕانەویەکی ئاشکرا و بەدەرەوە ناکەن بۆ هەبوونی تەفاهوم لە گەڵ ئەسەد، بەڵام تا دەرەجەیەک وەک  عێڕاق  لە دوای ساڵی ٢٠٠٣. ئەگەرچی عێڕاقییەکان هەمیشە دەیانگوت کە ئەمێریکاییەکان و ئێرانییەکان مست لە یەک ڕادەوەشێنن بەڵام لە بن مێزەوە دەستی یەکتری دەگوشن.

تارق عەلی:  کە ئەوان کردیان
پاتریک کاکبۆڕن: بە دڵنیاییەوە

تارق عەلی: مەبەستم ئەوەیە بڵێم چرا سەوزی ئێران بۆ ئەوان دژوار دەبوو ئاوا دەگژ عێڕاق ڕۆبێن کە ڕۆهاتن.
پاتریک کاکبۆڕن: ڕاستە. ئێمە بۆچی نوری مالکی مان هەبوو وەک سەرۆکوەزیری کارەساتاوی عێڕاق بۆ ماوەی ٨ ساڵ کە دیسان ساڵی ٢٠١٠ هێندرایەوە سەر کار. ئەمن لە بیرمە دۆستێکی عێڕاقی من، دیپڵۆماتێک زەنگی بۆ لێدام کاتێک کە مالکی وەک سەرۆکوەزیر هاتەوە سەرکار و پێی گوتم: " ئیبلیسی گەورە و تەوەری خراپە ئێران لەگەڵ یەک سازاون و ڕێبەریان بۆ داناوین"،
تارق عەلی: تەواو وایە،
پاتریک کاکبۆڕن: بە ئاکامی کارەساتاوی و خراپەوە بۆ عێڕاقییەکان.
تارق عەلی: پاتریک، بە گشتی بارودۆخەکە تەواو ناخۆش و بە ترسە و لەوانەیە هەر ئاوا بمێنێتەوە.
پاتریک کاکبۆڕن: بەڵێ ناخۆش و بەترسە چونکە یاریزانی زۆر لە مەیدان دان و تێوە گلاون. مەبەستم ئەوەیە بڵێم کە قەیرانی جۆر بە جۆر چوون دەباڵ یەکەوە کە وا دەکا ئەم بارودۆخە بۆ ماوەیەکی درێژ بەردەوام بێ.دوو ساڵ لەوە پێش دەمکاتی ئەتۆ هەبوون کە دەکرا پێشی داعش بگرن و نەهێلن گەورە بێتەوە.چونکە لە ڕاستیدا ئەوە شەڕی سوورییە بوو کە بەختی داعشی گۆڕی.
ڕاستە ئەو پێشتر لە عێڕاق، نامۆ کران و دە پەراوێز خرانی کۆمەڵگەی سوننی بەکار هێنا، بەڵام لەپڕ شەڕ لە سوورییە داعشی وەکار خستەوە. ئەو شەڕی نێو عێڕاقی هەڵگیرساندەوە ، کە دیارە قەت بە تەواوی دانەمرکا بوو. سیاسەتمەدارێکی عێڕاقی هوشیار زێباری ئەو دەمی بە منی گوت: " ئەگەر ڕۆژئاوا ئیجازە بدا شەڕ لە سوورییە بەردەوام بێ و درێژە بکێشێ، ئەوە بێ ئەوەی بکرێ پێشی بگیرێ سەباتی عێڕاقیش تێک دەدا" و ئەوە ئەوەیە کە ڕووی داوە.

تارق عەلی: بەو وەبیرهێنانەوە ڕەشبینانەیە، کۆتایی دەهێنین بەو بەیەکەوە دووانە. زۆر سپاس پاتریک. بێگومان دیسان بەیەکەوە قسە دەکەین.

پاتریک کاکبۆڕن: باشە، سپاس بۆ تۆ .
دابەزاندن، وەرگێڕان لە ئینگلیسییەوە: حەسەن قازی
 

Friday, August 8, 2014

دەستخەتێکی محەمەدی قازی

دەستخەتێکی محەمەدی قازی
لە ساڵی ٤٨ یان ٤٩ی هەتاوی ئەو کاتەی لە تاران دەژیام  چیرۆکێکی نووسەری ئێرانی " نادر  ابراهیمی " م وەرگێڕابووە سەر زمانی کوردی و داوام لە محەمەدی قازی کرد سەرەتایەک بۆ ئەو چیرۆکە بنووسێ! بە داخەوە نەمتوانی ئەو چیرۆکە چاپ بکەم و تەنانەت ئێستا دەستخەتەکەشیم لە بەر دەست دا نییە. بە خۆشییەوە ئەو نووسراوەیەی قازی لە نێو کۆنە کاغەزان دا مابووەوە و ئێستا دوای ئەو هەموو ساڵە وەک خۆی سکانم کردووە و لێرە دەیخەمە بەرچاوی خوێنەوەرانی
وێبنووسی "ڕوانگە"
حەسەن قازی ، ئووت ٢٠١٤




Thursday, June 12, 2014

دوو پەخشانی سەد ساڵ لەمەوبەری مستەفا قازی

 دوو پەخشانی سەد ساڵ لەمەوبەری مستەفا قازی
ئەو دوو پەخشانەی مستەفا قازی ( دوکتور مستەفا قازی زادە – شەوقی) لە گۆواری " هەتاوی کورد" دا بڵاو کراونەتەوە و لە ڕوانگەی زمانناسیی مێژووییەوە هەتابڵێی گرینگن و دەکرێ بە پێوانەیەک دابندرێن بۆ هەڵسەنگاندنی ئاڵوگۆڕی پەخشانی شێوەزاری کوردیی موکری لە سەت ساڵی ڕابردووەوە تا ئێستا. سپاس بۆ بەڕێز تاهیر بای کوشاک بۆ سکان کردن و ناردنی
 ئەو لاپەڕانەی " هەتاوی کورد" کە ئەو نووسینانەی مستەفا قازییان تێدایە.شآیانی باسە بابەتەکان بە ڕێنووسی ئێستا نووسراونەتەوە!
حەسەن قازی
١٢ی ژوەنی ٢٠١٤

گۆواری " هەتاوی کورد"  عەدەد ٣ ،  ٢٩ کانون اول سنە ١٣٢٩ /  ١١ی ژانوییەی ١٩١٤
مەکتەب چییە
لە ڕۆزنامەی ئیقدام دا لە بەحسی تەڕەقی میللەتی ئەرمەنی دا چەند سەترێک نووسرا بوو؛ مولاحەزە و خوێندنەوەی ئەو سەترانە واقیعەن لە بۆ ئێمە بە دەرەجەئێکە کە دڵمان غەرقی خوێن دەکا. لە مەجمووعی ویلایەتێکی کە ئەرمەن تێیدا مەسکوونن و نفووسیشیان لە مەجمووعی ئێران و عوسمانی و ڕووس ئەگەر بگاتە میلیۆنێکی زۆرە، باز بە واسیتەی حەمییەتی خۆیان و بە ئیعانەی ئەهالی هەوتسەد مەکتەبیان پەیدا کردووە و دەنێو ئەو مەکتەبانە دا هەشتا[و] دووهەزار تەلەبەی ئەرمەنی مەوجوودە.
ئەوە حاڵی ئەرمەنییان ئێمەش کە ئەوڕۆکە کوردین و هەشت هێندەی ئەرمەنییان نفووسمان زیادە دەگەڵ تەئەسوفی هەشتا هەزار ساڵەی ئەوانمان تەلەبە نییە... بۆچی چونکە بێ کەسین، مەلاکان و کوڕەکانمان لە بەر تەمەعی شەخسی خۆیان کەسبی مەعاریف یان پێ حەرامە :
دو طائر متناسب جناح در عالم
یکی بە اوج شهان جا یکی بە نیران داد
ئەی ڕەئیس و ئاغای کوردان مەڕحەمەت فەرموون  گوێو لێ بێ؛ ئەگەر ڕەعییەتی ئێوە جاهیل نەبێ  چ لازمە کە لە بەیانییەوە تا شەوێ لە بەر جووتی رابکەن یانێوەکارێکە و یا سێیەک بەرێکە  و ، دە شتێکدا ئەگە مەنفەعەتی خۆیەتی تەمبەڵی نەکا. ئەڵبەتە دەزانن کە تەمبەڵی ئەو جووتیارە لە بەر نەزانینی مەنفەعەتی خۆیەتی، ئەگەر لە منداڵییەوە کەسێک مەنفەعەت و فائیدەی ئەو کاسبی یەی پێ بڵێ ئەو جووتێرە دەزانێ کە جووتی خۆی بۆ قازانجی خۆی دەکا و دەزانێ کە بۆ ئاغائییە.
ئەگەر وابوو دەگەڵ شێوەردی خۆی محەبەتێکی دەبێ پوخت دەیکێڵێ. دەو سووڕەتەی دا منداڵی جووتیاری لازمە کە کەمێک بخوێنن، و ئەگەر بێتوو بە زبانی خۆی مەکتەبی ببێ و قوتابخانەی ببێ. لە جێی وەی کە ساڵەکی بخوێنێ و هیچ فێر نەبێ  بە شەش مانگان دە زمانی خۆی دا دەبێتە میرزایەکی تەواو.
لە نێوی نامی مەکتەب کە کوتم سڵ مەبن چونکە مەکتەب دەگەڵ قوتابخانەیێکی کە لە زەمانی قەدیمەوە هەیە تەفاوەتی نییە.
ئەمن دەڵێم مەسەلەن لە شاری سابڵاغێ دوو سەد کوڕی دەوڵەمەندان هەیە کە دەگەڵ ئەوەش سێ ساڵان  لە قوتابخانەی ، کوڕی دەروێشێکی دەخوێنن و فارسی فێر نابێ ئایا ئەنگۆ  ئەی دەوڵەمەندینە پێو خراپە هەر لە قوتابخانەی کوڕە دەروێشێکی دا ساڵانە فارسی و کوردی و ترکی ، حیساب و تەجاڕەت و زەڕاعەت و علوومی دینی و جوغرافیا و تاریخی فێر بێ؟ ئەڵبەتە ئەگەر بڕێک محەبەتی خۆشبەختی کوڕی خۆتان هەبێ لە بۆ ئەو کارەی مەمنوون دەبن. ئەگەر ذەڵێن چۆن دەبێ کە منداڵی ئێمە بۆ سێ ساڵان ئەو هەمووەی فێر ببێ؟ ئەمن دەڵێم لەبۆ حەمییەتی ئێوە هیچ زەحمەت نییە چونکە ئەگەر ئەنگۆ ئەو دوو سەد کەسە هەریەکی ساڵێ دە تومانی بدا ساڵێ دەبێتە دوو هەزار تومان. بەو دوو هەزار تومانەی بە زەریفی مومکین دەبێ  کە خانووێکی خۆش دروست بکرێ و موعەلیمی چاکیش بۆ منداڵی ئێوە پەیدا ببێ .
کوڕی ئێوە لە قوتابخانەیێکی کە پڕە لە بێ تەربییەئی و هەموو خراپییە ساڵێ لە دە تومانی زیادتر پووڵ بۆ مامۆستای دەبا و لێی دەدرێ و عەقڵی مەعیشەت فێر نابێ.
ئەگەر بێتوو ئەنگۆ وەکوو کوتم مەجلیسێکی دە نێو خۆتان دابنێن و ئەو پووڵەی گردبکەنەوە هەم منداڵی خۆتان دەبێتە پیاو و هەم دەبێتە سەدەقە، چونکە چەند منداڵی فەقیرانیش بە خۆڕایی دەو مەکتەبەی یەعنی دەو قوتابخانەی دا دەخوێنن و بۆخۆی دە گەورە بوونی دا عەقڵی کاسبێکیش پەیدا دەکا.
شتێکی دیکەشوو عەرز دەکەم : سبەینێ ئەنجومەنە و لە هەموو شارێکی چەند کەس دەبێ بۆ مەجلیسی ئینتیخاب بکرێ. ئایا ئەنگۆ ئەگەر بێن و تەماشا بکەن کە ئەنجومەن بۆ مەنفەعەتی میلەتییە و بۆ ئەوەی کە بێگانان زوڵممان لێ نەکەن لێو مەعلووم نابێ کە بۆ ئەو مەجلیسە کەسێک دەبێ کە ئاگای لە ئەحواڵی ئەجنەبییان ببێ تا کوو بە گوێرەی وا لە میلەتی خۆی لە وەتەنی خۆت سەعی بکا .
ئینشاڵا بۆ تەربییەی منداڵی خۆتان هیمەتێک دەکەن و دەیانکەنە پیاو کە " همت الرجال تقلع الجبال "

قازی زادە 
 مستەفا شەوقی
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

گۆواری " هەتاوی کورد"  عەدەد ٤ ، ١٩ی مارت ١٣٣٠ /  ١ی ئاوریل ١٩١٤
تەڕەقی دین مان دەوێ ....
چەندێک لەوەی پێش بە واسیتەی ڕۆزنامەی ( هەتاوی کورد) لە خسووس فائیدە و مەنفەعەتی مەکتەب چەند سەترێکم عەرز کرد بوون. ئاغایانی موحتەڕەم، عەرزی ئێمەیان قەبووڵ فەرموو، وا دیارە کە ئەلحەمدولیلا حەمییەتی کوردان هاتۆتە جۆش. مەخسوس شوکر دەکەین ... ئێمە، کە موسوڵمانین، ئیعانە کردنی یەکترمان لە سەر لازمە  و حەتتا پێغەمبەر سەلەلاهو عەلەیهی وەسەلەم فەر موویەتی: من نفس علی اخیە کربە من کرب الدنیا نفس اللە عنە کربە من کرب یوم القیامە واللە فی عون العبد مادام العبدو فی عون اخیە:  یەعنی کەسێک کە لە سەر برای خۆی ( مەتڵەب لە برای موسوڵمانە چونکە هەموو موسوڵمانان پێکەوە بران: انما الموءمنون اخوە)غەمی دنیایە  دەفع کا؛ خودا غەمێکی قیامەتی لە سەر هەڵدەگرێ، و خودا ئیعانەی عەبدی دەکا مادام کە ئەو ئیعانەی برای موسوڵمانی خۆی بکا.ئەوە تەنگاوی جیهانی یە کە وەلابردنی هێندە خێرە، بە بێ شک لابردنی تەنگاوی مەعنەوی ئەجری زیاترە...
ئەوێستا  تەنگاوی لەوەی زیادتر نابێ کە بەدبەختی بگاتە ئەندازێکی زیادتر لەوەی کە ئێمەی بە موسیبەتی فەقیری و ئیحتیاجییێ موبتەلا کردووە، نیزیکە عەقیدەی موسوڵمانێتیشمان لابەرێ. مولاحەزە فەرموون چەند ساڵ پێشتر لە شاری سابڵاغ و ئەتڕافی وی بە چ جۆرێک  عێلم و فەزل دە تەڕەقی دا بی [! بوو] و چەند مەلای وەکوو مەلا عەلی تورجانی، مەلای پێنجوێنی، مەلای پیرە باب، مەلا وەسیم بە وجوودی خۆیان عالەمیان موزەیەن فەرموو بوو؛ و چەند کەس  لە ئەهلی تەریقەت و لە پیرانی دڵ ڕووناک بە ئیڕشادی خۆیان ڕەونەقیان بە دینی ئیسلامێ دابوو. دەگەڵ تەئەسوف حاڵی حازر لە هەزار فەقێ یا مەلایەکی وا ... و لە هەزار موریدان پیرێکی وا نابێ ... بۆچی ؟ بە بێ شک دەفەرموون : " چونکە وەقت هەتا دێ خراپ تر دەبێ .. بڵا ئایا ئێمە لە موقابیل وەی دا نابێ حەڕەکەتێکی بکەین؟ و دەبێ هەر وا مەئیووس و نا ئومێد بین؟ و ئایا بە خراپی ئەو دەمی تەکلیفی شەرعیمان لە سەر وەلا دەچێ؟ ...
مەعلوومە موسوڵمانان لە سەریان لازمە کە لە ئەوەڵەوە دە نوێژ و ڕۆژووی خۆیان دا هێندەی کە پێغەمبەر سەلەلاهی عەلەیهی وەسەلەم ئەمری پێ فەرمووە بزانن... و ئەگەر هیچ نەبێ دەبێ ئەقەلەن لە روبعی تەهارەتان و نوێژان  بە بێ جودائی نەسیبێکیان ببێ هەتا فەرزیان بە تەواوی پێ بەجێ بێ. بۆچی چونکە ڕەعییەتیش وەکوو ئاغایان و جاهیلیش وەکوو مەلایان دە فەرمایشی خودا و پێغەمبەران دا شەریکن...
ڕەجاو لێ دەکەم  چلۆن کرمانجانی لادێ کە لە هەزاران دوویان بە تەواوی فاتیحا و نوێژێ نازانن دوروستە پێیان بڵێی موسوڵمان؟ عولەمای ئێمە ئەگەر ئەمر بە مەعڕووفیان لە کن واجیبە، بۆچی بە بێ وەی کە ئاغایەک ساڵێ سەد تەغار گەنمیان نەدەنێ، ناچێ فاتیحا و نوێژیان پێ بڵێن. دیارە کە ئەوان کەمتر فکری پاشە ڕۆژیان هەیە. کرمانجی فەقیر زوو مردوویان – بە ئیستیلاحی خۆیان بە بێ چەقۆ دەمرن و تەلقینیان دانادرێ...

ئەوە حاڵی حازر. ئەڵبەتە چەند ساڵ لەوەی دواوە ئەحوالێ دێهاتی و شارستانیان وەکوو  عەرزم کردن خراب تر دەبێ. و لە دێهاتی هەر وەکوو عیلمی ئیسلامەتی دەفەوتێ و لە شارستانیش کەم دەمێنێتەوە... وە کەم کەم وەکوو موسوڵمانانی (چین) فاتیحا ڕەوانی مەلایە...
ئێمە هیچ ناڵێین کە عیلمی دنیایە بخوێنن دەگەڵ ئەوەش وا مەکەن کە عیلمی دینیشمان لە دەست بڕوا... ئەرمن ئێستا ئینجیلیان بە  کوردی تەرجەمە کردووە... تۆ خودا ئەی ئەهلی ئینساف دیقەت فەرموون  کوردێک کە نەزانێ  موحەمەد سەلی ئەڵاهعەلەیهی وە سەلەم کێ بووە و لە کوێ وەفاتی فەرمووە... شەریعەت چییە ... چلۆن دەتوانێ دینی خۆی ڕاگرێ و لە موقابیل واعیزی فەڕەنگیان، کە بە زبانی لووسیان شەیتان هەڵ دەفریوێ، هەڵ نەخەلەتێن؟ (!). ئایا ئەگەر زەمانە وا دەوام بکا ئێمە چیمان لە خەڵکی ئێسپانیای زیادترە؟ کە بە دووسێ پشتان  دەگەنە  موسوڵمانان بۆ خۆشیان کافرن...
لە یەکی بپرسە : نێوت چییە؟ دەڵێ نیقۆڵا... نێوی باپیرت ؟ پێترۆس...
نێوی بابی باپیرت چییە؟ دەڵێ ژۆرژ... نێوی باپیری باپیرت چییە ؟ دەڵێ موحەمەد ...
دەگەڵ ئەوەی کە سێ پشتی پێشوویان موسوڵمان بووە ئەوێستا کافرن... عیلاجی ئەو دەردەی دوو کەلیمەیە و بەس:
کتێبی شەرعی بە کوردی تەرجەمە بکرێ
ئیبنی حەجەرێکی فەقێی فەقیر پاش بیست ساڵ خوێندن نایزانێ... چ عەیبێکی هەیە بە کوردی تەرجەمە بکرێ وە بە دوو ساڵان ئەو فەقێ فەقیرە فێری بێ. مەقسەدی ئێمە  ئەوەندەیە...
 و نیشانەی تەڕەقی محەبەتە کە ئاغای محەمەد حوسێن خان سەرداری موکری کە خانەدانێکی نەجیبە  و حاکمی سابڵاغێ یە بە سیفاتی حەمیدەی خۆی مەشغووڵە  کە ئەو مەعرووزاتەی ئێمە و مەفهووماتی ڕۆزنامەی موحتەرەمی  ( هەتاوی کورد) لە قوە ببتە فێعل و خودا دەوام بدا ...
وە خسووس کە جەنابی مەولانا حاجی مەلا محەمەد سادق  عەزمی فەرمووە کە لە شەرەفکەندی مەدرەسەیەکی بە زبانی کوردی بینا بنێ...
ئێمە دڵمان دەجۆشێ و پڕە لە خوێن... مولاحەزە فەرموون ئەگەر قسەکەمان خراپە و یا زەرەرێکی بۆ دینی موبین تێدا هەیە دە گوێی مەگرن. وە ئەگەر خۆ چاکە و  باعیسی تەڕەقی دینی ئیسلامە ( لا تنتظر الی من قال و انظر الی ماقل، قسەکەی دە گوێ بگر ن و ئێمە موناسبین.
مرد باید کە گیرد اندر گوش/ ورنوشت است پند بر دیوار . والسلام علی من اتبع الهدی.

سابڵاغ، قازیی زادە مستەفا شەوقی

له‌ پشتی ئه‌م وێنه‌یه‌ نووسراوه‌: یک‌شنبه‌ 8 ماه شوال 1342 اسلامبول، دو نفر همشهری صمیمی. اولی دکتر مصطفی شوقی قاضی‌زاده‌ دیگری حبیب‌الله‌ مکری محض یادگار قلمی گردید
بە سپاسەوە ئەم وێنەیە لە فەیس بووکی عەبدوڵا سەمەدی وەرگیراوە 



Friday, May 30, 2014

ژمارە ٣ی ڕۆژنامەی " کرد" (کورد) ی سەردەمی سمکۆ بە ڕێنووسی ئێستا

ژمارە ٣ی ڕۆژنامەی  " کرد" (کورد) ی سەردەمی سمکۆ  بە ڕێنووسی ئێستا

لە ٢٦ی مەی ٢٠١٤ بەڕێز محەمەد ڕەزا سەیف قازی  هەموو لاپەڕەکانی  ژمارە ٣ی ڕۆژنامەی "کرد"ی لە توڕی کۆمەڵایەتی فەیس بووک دا بڵاو کردەوە. زۆر وێدەچێ ئەو ڕۆژنامەیە لەو کاغەز و بەڵگانە ی شەهید محەمەد حوسێن سەیف قازی دا بووبێ کە هاوسەری خودالێخۆشبوو فەروخلەقا مەلیک قاسمی پاراستبوونی. لە لاپەڕەی یەکەمی ڕۆژنامەکە بە قەڵەم نووسراوە " سنجاغ ، آقای جهانگیر بگ " کە دەکرێ مەبەست لە یەکێک لە خاوەنموڵکانی پێشووی سەرچۆمی جەغەتوو بێ. لەو ژمارەیە  دا ٥ بابەت چاپ کراون ( دو ووتاری کوردی بە کوردیی کورمانجی و کوردیی سۆرانی لە گەڵ وەرگێڕاوی فارسی ئەوان و بەشێک لە پارچە شێعری بە نێو بانگی سەیفولقوزات: کوردینە تا کەی...) ، لە سەر دێڕی لاپەڕەی یەکەم جێگەی ئیدارە ورمێ و چاپخانەی غیرەت و نێوی مودیری ڕۆژنامە محەمەد تورجانی نووسراوە. لە مەڕ قازیی سمکۆ؛ محەمەد جەماڵەدینی حەکاری لە کتێبی " ارومیە در محاربەء عالم سوز" لە چەند جێ باسی قەزاوەت کردن و حوکم دانی کراوە.
هەر ئەو چەند بابەتەی نێو ئەو ژمارەیە ڕووناکاییەکی نوێ دەخاتە سەر بزووتنەوەی سمکۆ  و لە جێی خۆی دایە بخرێتە بەر لێدوان و لێکۆڵینەوەی زیاتر. من بەدڵ سپاسی کاک محەمەد ڕەزا سەیف قازی دەکەم بۆ بڵاو کردنەوەی لاپەڕە سکانکراوەکانی ئەو سەرچاوە بەنرخەی بڕگەیەک لە مێژووی سیاسی ڕۆژهەڵاتی کوردستان.
حەسەن قازی
٣٠ی مەی ٢٠١٤

شمارە ٣  ، سال اول ،  صفحە

١
واعتصموا بحبل اللە جمیعا و لا تفرقوا
حەقی رۆزنامە  پێشەکی وەردەگیرێ
داخلە  ساڵێک ٥٠ قڕان
شەش  مانگ ٢٧ قڕان
خاریجە ساڵێک ٦٠ قڕان
شەش مانگ ٣٥ قڕان
قیمەت  یەک نوسخە  دە شاهی
قیمەتی ئێعلانان هەر دێڕی دوو قڕان
جێگەی ئیدارە  ورمێ چاپخانەی غیرەت
مودیر  محە مەد تورجانی
مەقالاتێک مەنفەعەتی کوردانی تێدا بێ  وەردەگیرێ
جارێ لە هەر هەفتە دا یەکێک چاپ دەکرێ
دووشەنبە ٢٨ی مانگی زیقەعدەی ١٣٤٠
دوو دەست لێک دەدەنەوە
ووشەی  " کرد " لە نێوەڕاست
لە خوارەوەی ١٣٤٠
ڕوزنامێکە  سیاسی ، ئەدەبی ، ئەخباری ، سەرمەقالەی تەرجەمە دەکرێ  بە فارسی دەینووسێ کوردێک لۆ هەموو کوردان

چارساڵە وقووعاتێت  لەوان سەرحەدان  واقع دەبن عەجەم  بە واسیتا غەزتەیێت  خوە ب ناوی شەقاوەت ئێعلان دکن. مرۆڤێت دوور ژی چکۆ ژ حەقیقەتا شولێ بێ خەبەرن  ب وی تەرزی دزانن حال ئەوە حەقیقەتەن شولێ ئەوەیە. مە هێوی هەیە جەراییدا کوردان [!! عەجەمان؟!] ئیرۆ پاشوە ڕاستیا د شتێت وەها بنویست دا خەلق حەقیقەتی بزانت:
( د وی بابیدا چەند خەبەران ئەز دێ بێژم )
ل با هەموو کەسی مەعلوومە کو د وی حەڕبا عوموومی دا ئیرانێ بێ تەڕەفییا خوە ئێعلان کری بوو. حاڵ ئەو ملەتی چو دەولتێت موحارب هندی کوردێت کەفتی د سەرحەدا ئێرانێدا موتەزەریر نەبوویە ، ئەوە ل مەیدانێ یە هەر کەسی باوەر نەکت بلان بێت ببینت نە نفووس، نە ماڵ  بۆ کوردێت فەقیر نەمایە ئایا ئەوە ژ چ بوو؟  ئەگەر دەوڵەتا ئیرانێ – کو حەتا نوها خوە  مەتبووعی وی ملەتی کوردی فەقیر کەفتی د وی موحیتی دزانی -  موحارب بوو لەو را  ملەتی تابعی وی موتەزەریر بوو. کانێ ئێعلانی حەرب دگەل  کی دەولەتی کری یە بلان بدە زانین. حال ئەوە بێ تەرەفیا خوە ڕەسمەن بدەفعانان ئێعلان کری یە هەر وەکی ل نک هەمی کەسی مەعلووم وموقەییدە.
ئەگەر موحارب نەبوو ملەتی تابعی وی چرا هندە مەحو و موتەزەریر بوو ئەلبەت ئەوی سەبەب هەیە ، بەلێ سەبەبی وی ئەوەیە کو دەولەتا ئیرانێ موقتەدر نەبوو ملەتی تابعی خوە ژ پەنجا ئەجنەبییان موحافەزە بکەت. دەولەتێت موجاوری وی کو موحارب بوون هاتنە ناو مولکی وی ئەهالی و ملەتی تابعی وی مەحو و پەریشان کرن پاش کو دو دەولەتێت خارجە ژ ناو موڵکێ وی پاش وەچوون ئیرانی دیسا ئیدارا خوە یا زاڵمە تەئسیس کر. ملەتی کوردان فکری ئەوە نەچارە کە هەر چ زەمانی ئێک ئەجنەبی حەرەکەت  داخل موڵکی دیت ملەتی مەحو کەت کەس لێ ناپرست، زێدە ژ وی وێرگی و تەکالیفێت مە فەوقولتاقە و جەریمێت بێ قانوون هندی حەز دکەت ژ کوردان دستینیت ل کەیفا خوە مەسرەف دکەت، نە مەکتەبەکی، نە فابریقەیەکی، نە ڕییەکی، نە ئەجزاخانەکی، حاسڵی چو ئەسەرێت مەدەنییەتێ بۆ کوردان تەئسیس ناکەت؛ چ کەسی حەز کەت بێ سوئال و جەواب دەکوژیت، دەگریت، نە قانوون، نە شەریعەت ، نە سیاسەت چو دەستوورەکی عەمەل ناکەت. ڕۆژا لازم ژی بت ملەتی تابعی خوە نکارت موحافەزە بکەت. بەلکە بخوە ژی هاوی ئەجنەبییان ملەتی تابعی خوە دهەرشیت هەر وەکی چارساڵان بەر نوها کورد و ئەرمەنی یێت ملکی ئیرانێدا کو چەند عەسران حەتا نوها وەکی بران دەرباز دەکرن ئیرانی تەحریک کرن بەردانە  هەو نفووسا کوردان ب دەستی ئەرمەنی و ئاسۆرییان دا مەحو کرن. نامووسا کوردان ب دەستی وان دا پامال کرن پاشی گوتە ئەرمەنی یان من های ژێ نینە کوردان بخوە ئەو حەڕەکەت ئەو عەداوەت کری نە، ب وان درەوان، ب وان حیلەیان دگەل ئەرمەنی یان بوو یەک سیلاح و موهیمات دایێ سەوق کرن سەر کوردان. گەلەک شوولێت وەها کرنە. کوردێت فەقیر ژ وی زوڵمی، ژ وی جەبری بێ تاب مان ئێدی تەحەمولا وان نەما مەجبوور بوون  ئیدیعا کرن مادام دەولەتا ئیرانێ نەشێت  مە موحافەزە بکەت و ژ غەیری زوڵمێ چو موعامەلە دیتر دگەل مە ناکەت بلان دەستێ خوە ژ مە بکیشیت  ئەم بو خوە دێ ئیدارا خوە بکن، و مولک و جێیێ خوە ژی دێ موحافەزە بکن. کوردێت فەقیر چکو واسیتا نەشری، و مرۆڤێت وان ل ناو مەجلیسا دەوڵەتان تونە بوو ژ بۆ وی فکرا خوە ژ غەیری سیلاحی چو واسیتە دیتر ندیتن دەست دانە سیلاحا خوە عەجەم هێدی هێدی ژ ناو .../ ...../  دا ژ عەجەمان تەمیز کن. عەجەمان ئەو فکرە دزانی؛ سەبەبی ئیقداما کوردان دزانی بەڵی ڕاستی ندگۆت، دگۆت کورد شەقاوەتی دکن،هەر دەم ئۆردوویەک تەرتیب دکر سەوق دکرە سەر کوردان، بەڵکە کوردان تەمامەن مەحو کەت، ئەو فکرە ئینتیشار نەکت بڵێ کوردان غیرەت و سەبات کرن شوجاعەتا خوە یا فیتری ئیزهار کرن د هەمی شاران دا غالب بوون نوها شوول گەهشتە دەرەجەکی نیزیکە عەجەم بۆ خوە ژی مەغلووبییەتا خوە  و غالبییەت و حەقانییەتا کوردان ئیقرار کت . ئەگەر ئیقرار نەکت ژی وەقاییع  دێ شەهادەتی یێ ل حەقیقەتێ بدن مەجالا ئینکار نامینت ، ئەو وقووعاتێت چار سالە د وی موحیتی دقەومت سەبەب ئەو بوو کو من عەرز کر شەقاوەت نینە مودافەعا حەقی یە :
قازیی سمکۆ. محەمەد جەمالەدین ئەلحەکاری
------------------------
از آقای مدیر محترم جریدەح شریفە ( کرد) خواهشمندم بنام کردیت این چند سطر بندە را در یکی از ستونهای  جریدە برای اطلاع عمومی درج فرماید
وقایع چهار سالەء کردستان را ایرانیان در جرائد خود بنام شقاوت اکراد اعلان کردە و قارئین محترم جرائد نیز چون از حقیقت کار بی خبرند بە اظهارات جرائد باور کردە و چنین تصور مینمایند در صورتیکە تمامی اظهارات جرائد ایران محض کذب ( کذب محض!) بودە و نام شرافت قیام کردستان بنام منحوسە شقاوت لکەدار میکنند. لهذا فریضە کردی خود میدانم برای اطلاع عمومی بوسیلەء جریدەء شریفە عرض و بسمع قارئین محترم برسانم اولا دولت ایران درین جنگ بین المللی بی طرفی خود را اعلان کردە بودید بدبختانە هیچ کدام ملت دولت محارب مثل کردستان سرحد ایران محو نشدە دوچار صدمات فوق الطاقە نگردیدە.علت این مسئلە همانا بی اقتداری دولت بود کە نتوانست ملت تابع خود را محافظە نماید. ازین بی اقتداری دولت است کە در کردستان سرحد نە نفوس ماندە و نە مال هر کس هم میتواند حقیقت و صدق مسئلە را برای العین مشاهدە نماید، بطوری این مملکت فلکزدەء کردستان پایمال گردیدە کە آبادیهایش یک منظرەء خرابە زاری را تشکیل دادە کە دل هر سنگ دل از دیدن آن میسوزد. پس از متارکە کە سرحدات تخلیە گردید عوض اعانت دولت ایران با این بی اقتداری دائرەء ظلمیە و مستبدەء سابقەء خود را تشکیل دادە درین حال مظلومانەء کردستان بنای تعدیات مالایطاق و اجحافات طاقت شکنانە را گذاشتە و آنچە در امحای این ملت فلکزدە بقیە السیف از دستش می آید خودداری نە نمود. آیا ملت کرد بشر و مخلوق خدا نیست ؟ چە تقصیری دارند  کە دولت ایران این همە مظالم را با آن بی اقتداری خود در حقش روا میدارد؟ آیا مکتبی برای اطفال کردستان تاسیس نمودە و یا از آثار مدنیت راهی نشان دادە؟ بلی بجز کشتن و محو کردن ملت  یکی از وظایف انسانیت را در حق کردستان بعمل نیاوردە نە با قانون و نە با شریعت و نە با سیاست با ملت کرد رفتاری نداشتە و ندارد. با آنهمە مظالم در امحای کردستان اجانب را نیز ترغیب نمودە و شریک ظلم خود می نماید و در امحای این ملت بی صاحب  میکوشد . شاهد قضیە همانا ملت کرد سالهای سال بودە با آرامنە و آثوری همجوار و مثل برادر بودند. چهار سال قبل ایرانیان با وسائل مختلفە این هر دو ملت را اغفال کردە بجان همدیگر ریختند و نفوس ملت فلک زدەء کرد را بدست ارامنە و آثوریها محو ، بعد عدم اطلاع خود را ازین قضیە اظهار نمودە و ملت کرد را تقصیر کار و ارامنە را بە بغل کشید. کردستان را در اول کار تشویق و ترغیب  نمود و میگفت مگر اکراد مسلمان نیستند چرا انتقام از آثوری و ارمنی نمیکشند. ملت بیچارەء کرد نیز بە اغفال ایرانیان فریب خوردە یکدفعە کار از کار گذشت. پس از آنکە ایرانیان بە آمال معاندت کارانەء خود نائل شدە و ناموس اکراد را با دست ارامنە و آثوری محو  کردند، ارامنە و آثوری را مثل اولاد عزیز بە آغوش خود کشیدەاند چون ملت کرد بی صاحب و فریاد مظلومانەاش را کسی نبود جواب بدهد بجز قیام برای حفظ ناموس خود چارەء دیگری ندانستند بسایەء اسلحەء خود مظهر شدە با ایران جنگیدند و ایرانیان را از چندین ولایات کردستان خارج نمودند لکن ایرانیان حقیقت مسئلە را پنهان و اسم شقاوت را بە اکراد می بندند و هر زمان اردوی ترتیب دادە بسر اکراد سوق میدهند بالاخرە اولاد عزیز خود ارمنی را مسلح  کردە بسر اکراد سوق نمودند کە کردستان را  بکلی محو کنند. خوشبختانە ملت کرد در قیام خود ثبات [ثابت!] کردند و شجاعت فطری خود را بە عالم نشان دادند  و در تمامی جنگها فتح موفقیت حاصل نمودند فعلا هم ایرانیان از کردەء خود نادم و بجز بستن اسم شقاوت بە اکراد بە چیز دیگری متوصل نیستند. تشبثات کردستان شقاوت نیست حفظ حقوق و ناموس است .

‌قاضی سمکو- محمد جمال الدین الحکاری
------ ----
قسمت ادبی، اثر قلمی آغای سیف القضات
کوردینە تا کەی ئێمە لە  کێوان میسالی دێو
دێین و دەچین بۆ مە نەبێ قەت خودان و خێو
خەڵکی هەموو لە باغ و لە شارانە کەیف خۆش
ئێمە بڵاو و بێ سەرە ماوین لە دەشت و کێو

ڕەشماڵە ماڵ و کەشک و پەنیرە مەتاعی مە
قەسر و سەرای خەڵکی دییە پڕ لە زێڕ و زێو
ژێر دەستی و ئیتاعەتی بێگانە تا بەکەی
شەرمە لە بۆ مە هێندە بژین بێ نیشان و نێو
گوردانی کوردەکان  بە خودا ڕۆژی غیرەتە
دەس دەینە خەنجەران و پیاوانە بێینە نێو

سمکۆ ، خودا کە داویە بە مە ساحێب و ڕەئیس
شوکری بکەین بە زار و زبان و ددان و لێو

مەقسوودی وی ئەمە، کە حەق بداتە مە
تەکلیفی مەش وەهایە فیدای بین بە نێر و مێو

----------------------------------------
هەر چەند ئێمە لە زیمنی لەوائحێک لە پێشدا دەرجمان کرد مەڕامی کوردانمان دە قارئین گەیاند، ئەمما دووبارە بۆ تەوزیح عەرزیان دەکەین : نەهایەت ئارەزووی کوردان و نوقتەی نەزەریان ڕاگرتن و ئاگاداری شەرەفی قەومییەتە و بەرقەرار کردنی ئاسوودەیی و ئازادی تەواوە کە لە سەر ئەو زەوی و ئاو و خاکە بە دڵخۆشی بتوانن زیندەگانی بکەن. جید و جەهدی کوردان دەوە دایە کە لە ژێر چەرخی سیاسەتی ئێرانیان کە بۆ نەهێشتنی وان هەمیشە دەگەڕێ دەرچن، وە بۆ نەجاتی ئەو میلەتە لە خەتەراتێک هەڕەشەی نەمانیان لێ دەکا مەجبوور بە ئیقدامات بوون، لە ڕێگەی سابیت کردنی ئەمنییەتی تەواو کە لە حالی ئیزتیڕاب دەرچێ لە دڵی هەموو لا ئیتمینانی مەحکەم  پەیدا بکا فیداکاری دەکەن.
هەرکەس بە ڕاستی و ئینساف تەماشای تاریخی کوردان بکا دەبینێ : کە جان و ویجدان، روح و ماڵ، عێزەت و نامووسی وان هەڕەشەی سەختی ئێرانیان لە سەرە.
زوڵم و بێحیسابی زاهیری و باتینی ( لە قەبیلی جەریمە و کوشتن، زەجر و حەبس، نەهێشتنی وەسائیلی تەڕەقی، بێ بەش کردن لە نیشانانی مەدەنییەت، بۆ دانەنانی مەنافعی خەیرییە، ڕێ نەدان لە چاک کردنی ئومووری ژیانی خۆیان و شەریک نەکردن لە هیچ کار و شوغلێک و لە نێو خستنی نیفاق .. و .. و ) لە تەڕەف ئێرانیان بۆ سەر کوردان لە ئومووری عادی بەڵکوو حالەتێکی تەبیعی بوو. دەگەڵ ئەو هەموو زوڵمی خۆیان کە تەبعی بەشەر قەبووڵی ناکا هیچ وەختێکیش  موحافەزەیان لە کوردان نەکردووە، کوردان هەمیشە تووشی مەسائیبی خاریجیش بوون لە بەر ئەوانە عەوامیلی غیرەت دە کورداندا وەجۆش هات، پەنایان برد بۆ سپەری قەیام خۆیان ئاوێشتە سەنگەری ئیقدام و نواندنی مەوجوودییەت بە دەنگی بڵند ئەو کەلیمە حەقەی دەڵێن : لێمان گەڕێن دەست لە حقووقمان مەدن!!! لەوە زیاتر مەمانکەنە جێگەی تاڵان و بڕۆ!!! تەواوی ئارەزووی کوردان عیباڕەتە لەو جوملە: حیفز کردنی خۆیان، پەیدا کردنی ئاتییەیێکی ڕووناک .

(م – د) تورجانی
--------------
بیان مرام

هرچند در ضمن مندرجات سابقی ما مرام کردان را بقارئین افادە نمودیم، ولی دوبارە محض توضیح معروض میداریم غایە ا نقطە نظر کردان حفظ شرافت قومیت و برقرار داشتن آسایش و آزادی تام است کە در آتیە در این سرزمین  و آب و خاک با رفاه حال بتوانند زندگانی کنند. جد [و] جهد کردن کردان در این است کە خود را از زیر محور سیاست  ایرانیان کە همیشە برای هدم و خفە کردن ایشان در دوران بودە خلاص نمایند ، و  برای نجات دادن قوم خویش از خطراتی کە خیلی تهدید آور و وحشت انگیز است مجبور باقداماتی قاطع شدە و در راه استقرار یک امنیت تام کە از حال تزلزل و مبهمیت بیرون آمدە، در قلب عموم تولید یک اطمینان پایدار نماید، فداکاری میکنند. هرکس بدون انحراف از دائرەء صدق و انصاف مراجعەء تاریخ کردستان نماید خواهد دید: کە جان و وجدان، و مال و عزت و ناموس کردان معرض تهدیدات سخت ایرانیان بودە و میباشد، ظلم و تعدی مادی و معنوی ( از قبیل زجر و قتل، جریمە و حبس، اعدام وسائل ترقی؛ محروم کردن از آثار مدنیت، عدم تاسیس منابع تعالی، مداخلە ندادن در تنظیم امور حیاتی و عدم اشتراک در هیچ کار و شغلی و . و ...) از طرف ایرانیان بر سر کردان بمثابەء امور عادیە تلقی شدە و بلکە یک حالت طبیعیە را تشکیل میدهد. با وصف این همە مظالم کە طبع بشری تحمل آنرا روا نمیدارد؛ در این مدت سلطنت هیچ وقتی ملت کرد را محافظە نکردە و کردان همیشە دچار مصائب خارجی هم شدەاند. لهذا عوامل غیرت در کردان بهیجان و غلیان آمدە ملتجی بە سپر قیام و پناهندە بە سنگر اقدام و ابراز موجودیت شدە با صدای رسا این کلمەء حقە را می سرایند: بگذارید دست بە حقوق ما نزنید!!! از این زیادە ما را مورد تاخت و تاز نسازید! همەء آمال کردان عبارت ازین جملە است: حفظ حقوق و تحصیل  آتیەی درخشان
محمد ترجانی                                                                                       چاپخانەء غیرت

تێبینی: وێنەی محەمەد تورجانی و شەرحی ژیان و کۆچی دوایی وی لەگۆواری هەتاودا بە سپاسەوە لە لاپەڕەی بەڕێزموحسین قزڵجی لە فەیس بووک وەرگیراوە.هەتاو، هەولێر، ژمارە ١٦٢، ١٥ی ئەیلوولی ١٩٥