Thursday, July 4, 2019

ئیسلام و ناسیۆنالیزمە ڕقەبەرەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ١٩٢٦ - ١٨٧٦

 ئیسلام و ناسیۆنالیزمە ڕقەبەرەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست  ١٩٢٦ - ١٨٧٦
هەڤپەیڤین لەگەڵ دوکتور کەماڵ سولەیمانی مامۆستای زانکۆی ئێل کۆلیگیو دۆ مێهزیکۆ ( کۆلمێکس)، ناوەندی لێکۆڵینەوەکانی ئاسیایی وئەفریقایی لە ووڵاتی مێکزیک. لەو بەرنامەیە دا دوکتور سولەیمانی باسی کتێبەکەی:
' ئیسلام و ناسیۆنالیزمە ڕقەبەرەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە نێوان ساڵانی  ١٨٧٦ تا ١٩٢٦ دەکا کە ساڵی ٢٠١٦ وەشانخانەی پاڵگرەیڤ بڵاوی کردووەتەوە. ئەم هەڤپەیڤینە لە ئێوارەی سێشەمە ٢٥-ی ژوەنی ٢٠١٩  ئاستە کراوە و یەکشەمە شەو  ٣٠ ی ژوەنی ٢٠١٩ لە تێلێڤیزیۆنی ستێرکەوە بڵاو کراوەتەوە .

حەسەن قازی: بینەرانی خۆشەویست ئەم کاتەتان باش بەرنامەی ئەمجارەمان نەک لە ستودیو بەڵکوو لە زانکۆی میدڵسێکس لە شاری لەندەنەوە پێشکێش دەکەین. لە ٢٤ تا ٢٦ی مانگی ژوەن لە شاری لەندەن سێیەمین کۆنفڕانسی لێکۆڵینەوەکانی کوردی لە ژێر ناوی : ' دینامێکە لە گۆڕانهاتووەکانی دۆزی کورد  لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستێکی خەریکی گۆڕان دا ' بەڕێوە چوو. ئێمە ئەو دەرفەتەمان بە باش زانی بۆ ئەوەی میوانداری بکەین لە بەڕێز دوکتور کەماڵ سولەیمانی کە ئێستا مامۆستایە لە شاری مێکزیکۆ سیتی، لە ووڵاتێکی دوورەوە هاتووە بۆ بەشداری لەو کۆنفڕانسە دا و ئێمە لەو بەرنامەیە دا لە سەر یەکێک لە کتێبەکانی بەڕێزیان قسە دەکەین  - لێرە دا کتێبە کە دەبینن- کە لە ساڵی ٢٠١٦ وەشانخانەی پاڵگریڤ بڵاوی کردووەتەوە. ناوی کتێبەکە ' ئیسلام و ناسیۆنالیزمە ڕقەبەرەکان ە لە ڕۆژهەلاتی ناوەڕاست لە نێوان ساڵانی ١٨٧٦ تا ١٩٢٦ '. ئەو کتێبە لە چەندین بەند پێک هاتووە، بەر لەوەی پرسیار بکەم پێم خۆشە بە کورتیش بێ بەڕێزیان بناسێنم. بەڕێز دوکتور کەماڵ سولەیمانی بە ئەسڵ خەڵکی ناوچەی خانێ یە، خوێندنی بەرزی لە ئەمریکا تەواو کردووە، دوای ماوەیەک کار کردن لە ئەمریکا چووەتە باکووری کوردستان و تورکیا و لە زانکۆی ئەرتۆکلوو لە مێردین بۆ ماوەیەکی درێژ دەرسی گوتووەتەوە تا ئەوەی ئیزنی کارەکەیان لەوێ درێژ نەکردەوە و دیسان گەڕاوە بۆ ئەمریکا و دوای دەرس ووتنەوەی لە نیۆیۆرک ئێستا لە ووڵاتی مێکزیک کار دەکا  لە زانکۆی کۆلمێکس. زۆر زۆر بەخێر بێی بەڕێز سولەیمانی پێم خۆش بوو لەوە ڕا دەست پێ بکەین ، وا دیارە بەڕێزت لەم کتێبە دا شتی زۆر تازەت باس کردووە ، و تەخەسوس و پسپۆڕی بەڕێزیشت هەم لە سەر دنیای ئیسلامە لە سەر چەمکی  ئیسلام و هەر وەها ناسیۆنالیزم بە گشتی ، چونکە جگە لەم کتێبە ، کتێب ، نووسراوە و ووتاری دیکەشت هەیە بە زمانی ئینگلیسی ، بە زمانی تورکی و هەر وەها بە شێوەزاری کوردیی کورمانجی و وا بزانم چاوپێکەوتنێکیشت لەگەڵ گۆواری ڕێک وپێکی ' هزر و بیر '  بە کوردیی سۆرانی بڵاو بووەتەوە. بە گشتی پێم خۆش بوو لە مێتۆدۆلۆژی ڕا دەست پێ بکەین ئەو مێتۆدەی کە بۆ نووسینی ئەم کتێبە دەکارت کردووە. دوایە بە جوێ دەگەینە بەندەکانی کتێبەکە و قسەی لێ دەکەین.



دوکتور کەمال سولەیمانی: زۆر زۆر سپاستان دەکەم کاک حەسەن. ئەمنیش زۆر خۆشحاڵم  کە لە خزمەت جەنابتان دام و زۆریش سڵاوم هەیە بۆ ئەو کەسانەی کە ئێستا بیسەر و بینەری ئەو بەرنامەیەن. سەبارەت بەو کتێبەی دیارە چەند مەسەلەی گرینگ و بنەڕەتی هەنە کە پێم وایە باس کردنیان پێویستە. یەکەم ئەوە کە ، بە گشتی لە سەر لێکۆڵینەوەکان لە سەر مەسەلەی کورد و هەر وەها لە سەر مەسەلەی نەتەوایەتی لە ناو تورکانیش دا چەند باس هەیە کە زۆربەی زۆری لێکۆلەرانی کورد و تورک لە سەر ئەو باوەڕە بوون کە هەم مەسەلەی نەتەوایەتی لە ناو تورک دا  و هەم لە ناو کوردیش دا شتێکە کە زۆرتر بڵێین لە دەیەی یەکەمی سەدەی بیست دا هاتووەتە مەیدانێ. ئەمن لە سەر ئەو باوەڕەی بووم کە ئەو بۆچوونە هێندێک ئیشکالی هەیە ، یانی نە بەڵگە و ئەسنادی مێژوویی هەیە کە ئەوەی تەئیید بکا و تا حدوودێکی زۆریش لە سەر ئەو باوەڕەی بووم کە ئەوە بۆچوونێکی ئۆریانتالیستی یان شەرقشناسانەیە کە دەیانەوێ  چۆنێتی مەسەلەی نەتەوایەتی گرێ بدەنەوە بە مەسەلەی تەئسیری نیزامیان و عەسکەرییان بە تایبەتی ئینسانی وەکوو مستەفا کەماڵ، وەکوو ڕەزا شا و ئەوانە. لەقییەکی دیکەش کە لەوەیدا هەیە بە تایبەتی کە لە مێژووی کورد دا زۆر وەبەر چاو دێ. ئەوە تاحدوودێکی زۆر باعیس بووە کە  گوفتمان و دیسکۆرسی باڵا دەست  لە سەر چۆنێتی کوردیش لە مێژوو دا، لە وەی کە کورد چۆن مێژووی خۆی ببینێ ، تەئسیری هەبووە و شوێنی داناوە، ئەویش ئەوەیە کە زۆربەی زۆری ئەو کەسایەتییانەی کە لە مێژوو دا  کاریان کردووە یا دەبێ دیندار بن یا دەبێ نەتەوەگر بن ، کەسایەتیی نەتەوەیی بن. ئەمن لە سەر ئەو باوەڕەم ، ئەوەی بە بەربڵاوی لە کتێبەکەیدا باس دەکەم ، کە ئەو جوێ کردنەوەیە، ئەو دووانەییە لە تێڕوانین دا  یەک ئیشکالی زۆر بنەڕەتی هەیە ئەویش ئەوەیە کە پێی وایە لە زاتی خۆیدا مەسەلەی نەتەوایەتی دەبێ مەسەلەیەکی سیکولار و یا وەکوو لە باشوور دەڵێن عەلمانی بێ. ئەمن بە بەربڵاوی ئەو مەسەلەیەی باس دەکەم  کە چۆنە. بەڵام سەبارەت بە مەسەلەی مێتۆدۆلۆژی، دیارە ئەمن چەندین دیسیپلین و چەندین ڕوانگەی  بڵێین کە لە خوێندنەوەکانی  کۆمەڵناسی و مێژوو نووسی دا بەکارم هێناوە لە ناو ئەوانیشدا شیکردنەوەی دەقیشم بەکار هێناوە کە ئەوە بۆ چەند  شت بووە. مەسەلەن بۆ ئەوەی ئەمن کار لە سەر  مەسەلەی تورکی بکەم و نیشان بدەم کە ئەوانە  بە ڕاستی  ئەوانەی کە پێیان دەڵێن عوسمانیست یانی کەسانێک کە لە سەر  مێژوو نووسی عوسمانی کار دەکەن ئەو بۆچوونەیان هەڵەیە  سەبارەت بە مەسەلەی نەتەوایەتی تورک کە شتێکە لە مێژ نییە هاتووەتە گۆڕێ ، ئەمن لە ساڵی  ١٨١٠ ڕا  هەتاکوو ساڵی  ١٨٤٠  لەو کاتەی ڕا کە دەست پێ دەکرێ  بە لە بەین بردنی میرنشینە کوردییەکان ،  ئەمن گەڕاوم بە دوای ووشەی  تورک ، تورکی بۆ وەی کە بزانم لە  بەڵگەی عوسمانی دا چۆن فەهم دەکرێن و چۆن  دەرک دەکرێن و ئەوە چ جۆرە ڕوانگە یەک  دەدا بە ئێمە  وەختێک چاو لێ دەکەین  ئینسانی سیاسی یان ئینسانی حکوومەتی ، دەوڵەتدار ، ستەیتسمەن  چۆنی ئەو شتانە بەکار هێناوە، ئێمە  چۆن دەتوانین لە خوێندنەوەی ئەو بەڵگانە دا  ئەو داستانە و ڕیوایەتەی لە پشت ئەو بەڵگانە دا هەیە دەری بکێشین.


قازی: زۆر باشە، ئێمە ئێستا  بڕێک ڕابوەستین . بەڕێزت بە پێی ئەو ئاگادارییەی کە من هەمە بۆ یەکەمجار باسی ئەوە دەکەی لە پێوەندیی لەگەڵ مەسەلەی کورد دا  بە تایبەتی  کە ناسیۆنالیزم  تەنێ چەمکێکی عەلمانی نییە بەڵکوو تێکەڵاوێکە. تەنانەت ئەو کەسانەی کە لە سەر ئەساس و مۆتیڤی دینی ئیسلامیش  تێکەڵاوییان هەبووە لەگەڵ مەسەلەی نەتەوایەتی کوردی  مەجبوور بوون ئەو سیکولاریزمە بە شێوەیەک لە شێوەکان قەبووڵ بکەن. یانی باسی ئەوە دەکەی کە دیندارەکانیش ناسیۆنالیزمیان بە کار هێناوە هەر وەکوو چۆن  ناسیۆنالیستەکانیش بە شێوەیەک دینیان بەکار هێناوە. دەکرێ ئەو لایەنانە هێندێک زیاتر شی بکەیەوە.
سولەیمانی:  ئەمن پێم وایە یەکێک لە موشکیلەکان ، یا لەو کێشانەی  کە لە کاری عوسمانیستەکان، مێژوونووسانی عوسمانیدا هەیە  و لە مێژوونووسانی کوردیش دا دیتوومە  تۆزێک زەعف و نەتوانین هەبووە لەوەی کە بە باشی کابرای  دینداری کورد بخوێندرێتەوە ، دینداری کورد ئەو کێشە و  ئەو دووبەرەکییەی ،  ئەو دوو فاقییەی  بە شێوەیەکی ئەسڵەن بۆخۆی نابینێ لە بەینی  مەسەلەی کوردایەتی و مەسەلەی دینەکەیدا. وەکوو عەڕەبیش نەیدیوە ، وەکوو تورکیش نەیدیوە. دروستە ئینسانی دیندارمان هەیە مومکینە دژی مەسەلەی  نەتەوایەتی بێ ئەڵبەتە لە ناو کورد دا،  کە لە ژێر  تەئسیری دینداریی دەسەڵات دایە.
 قازی: لێرە دا وەختێک دەڵێی نەتەوایەتی مەبەستت ناسیۆنالیزمە؟
سولەیمانی:  بەڵێ مەبەستم ناسیۆنالیزمە . یانی دینداری ناسیۆنالیستی کوردیشمان هەیە،  ناسیۆنالیستیشمان هەیە کە کاری بە دین نییە، ناسیۆنالیزمی عەلمانیشمان هەیە ، کە دەتوانێ دژی دین بێ یا هەر کاری بە دین نەبێ. لە ناو گرووپ و میللەتی دەسەڵاتداریش دا ئەو شتە هەیە. ئەمن لە سەر ئەو باوەڕەم بەشێک لەوەی کە ئەو شتە بە باشی دەرک نەکراوە و بە باشی لێکۆڵینەوەی لە سەر نەکراوە  ئەوەیە کە بەشێکی زۆر لەو کەسانەی کە کار لە سەر ئەو بابەتە دەکەن دین ناناسن،  ئەوە یەکێک لە شتەکان، دووهەمیش ئەوەیە بە باوەڕی من لە سەد ساڵی ڕابردوو دا لانی کەم ، دەرک و فەهمی دینی، تەفسیری دینی زۆر بە جیدی ، زۆر بە شێوەیەکی بنەڕەتی لە ژێر  تەئسیری ناسیۆنالیزم دایە.  و ئەسڵەن تەواوی ئەو مەسائیلەی کە دەکوترێ ، حەتتا ئینسانی  توندڕەوی مەزهەبیش ؛ ئەوانەی کە پێیان دەڵێن ڕادیکاڵ و نازانم  ئیسلامی سیاسی و ئەوانەش ، ئێمە چۆن دەتوانین ئەو شتەی بڵێین ، بەو شێوەیەی ئەوان حکوومەتی تەسەور دەکەن،  بەو شێوەیەی کە فەهمی دەکەن ، ئەسڵەن حکوومەتی مۆدێڕن وەکوو دیاردە ، وەکوو فێنۆمێن یەك حکوومەتی  ناسیۆنالیستی یە، یانی ئەساسەن حکوومەتەی مۆدێڕن حکوومەتێکی نەتەوە – دەوڵەتە .بۆیە ئەگەرچی مومکینە کابرا  پێی وابێ دیندارێکی زۆر خالیسە  بەڵام لە شێوەی بیر کردنەوەیەدا – ئەمن زۆر جار  بە شۆخی  بەو کەسانەی کە زۆر دژایەتی لەگەڵ ئەو تیورییەی من دەکەن ئەمن دەڵێم ئەگەر پێغەمبەری ئیسلامێ زیندوو بایە  بە بێ  ویزای ووڵاتەکەتان ڕێتان نەدەدایە.  چونکە ئەساسەن وەختێک حکوومەتێک دادەمەزرێ لە ووڵاتێک  کێ سووژەی میللی یە یا سووژەی نەتەوەیی یە  لەوێدا پێناسەی دەکا. لەو  پێناسەیەی دا کەسێک کە لەو چوارچێوەیەی دا نەگونجێ موهیم نییە چەندە ئینسانێکی موتەقی یە یا  خەڵکی کوێیە چییە ، لەوێدا ناگونجێ . جا وەختێک حکوومەت ئاوا  تەسەور دەکرێ حکوومەت لە ئەساسدا ، حکوومەتی مۆدێڕن حکوومەتێکی نەتەوایەتی یە ، ناسیۆنالیستی یە .
 قازی:  جەنابت لە بەندەکانی سەرەتای کتێبەکەتدا  مەسەلەیەکی دیکەش دەورووژێنی و باسی دەکەی  ئەویش ئەوەیە ڕەنگە لە کۆڕ  و کۆمەڵی کوردیدا کەمتر پێی زاندرابێ ، بە پێی سەندو بەڵگە باسی ئەوە دەکەی ، بە تایبەتی سەرچاوەی زەمانی عوسمانی  ئەوەی دەهێنییە گۆڕێ کە زۆر تازە بوو بۆ من  دەڵێی مەسەلەی ناسیۆنالیزمی تورکی لە زەمانی  عوسمانی ڕا دەست پێ دەکا، یانی بە پێچەوانەی  ئەوەی دەگوترێ ئەوە لەگەڵ تورکیای تازە هاتووەتە گۆڕێ ، لە سەردەمی ' ئیتیحاد و تەرەقی' و دوایە زەمانی ئاتا تورک ناسیۆنالیزمی تورکی سەری هەڵداوە . بەڵام بەڕێزت دەڵێی لە زەمانی عەبدولحەمیدی دووهەم ڕا ئەوە دەستی پێ کردووە یانی تەڤ دان و بەرەوپێشبردنی ناسیۆنالیزمی  تورکی. دەکرێ ئەو لایەنە زیاتر ڕوون بکەیەوە.
سولەیمانی:  ئەمن لە سەر ئەو باوەڕەم دەورەی عەبدولحەمیدی بە شێوەیەکی  ئەوەی کە لە فارسیدا پێی دەڵێن  ئەوج یان لووتکەی ئەو شتەیە. ئەمن لە سەر ئەو باوەڕەم ئەو شتە زۆر زووتر دەستی پێ کردووە، جا ئەو باوەڕەی من ، کابرایەکی وەکوو زییا گوێکئاڵپ یش کە پێی دەڵێن باوکی ناسیۆنالیزمی تورک  تەئییدی دەکا.  ئەگەر ئیجازەم هەبێ دەمەوێ ئەوەی کەمێک بە ووردی ڕوون کەمەوە.
 قازی: فەرموو ،


سولەیمانی:  ئەمن لە سەر ئەو باوەڕەم لەو کاتەی  ڕا کە  ' تەنزیمات ' بڵێین لە ساڵەکانی ١٨٥٠ ڕا دێتە  ناو تورکییە و ئێرانیانیش  لاسای تورکیایان کردەوە بە ناوی ' نێزامێ جەدید ' و ئەو شتانە ، بۆ زۆربەی ئەو شتانە لە ئێرانێ لاسای عوسمانییەکانیان کردووەتەوە ، ئەوە دەورەیەکە کە حکوومەت یانی دەوڵەت  لە حاڵەتی کۆنی خۆی ڕا دێتە دەرێ  کە بە ئینگلیسی پێی دەڵێن گاڤڕمێنتالیتی ، بە تایبەتی کە فۆکۆ لە سەر ئەو بابەتە زۆر شتی نووسیوە  شتێکی ئەکادێمیکە زۆر ناچینە ناو ئەو باسەی. بەڵام لەو کاتەی ڕا کە حکوومەت تێڕوانینی تایبەتی بە خۆی هەیە ، دەیهەوێ بە شێوەیەکی مۆدێڕن، ئەو جۆرەی کە دیسانەکانە  فۆکۆ فەیلەسووفی فەڕانسەیی باس دەکا: ئەوە دەورەیەکە  کە حکوومەت لە حکوومەتی خاک ، تێرێتۆری  یانی پانایی ووڵاتی ڕا دەبێتە حکوومەتی جەماوەر ، یانی ووردە ووردە  بۆ وێنە سەرژمێری و ئەو شتانە دێتە گۆڕێ ، ئەوەی کە خەڵک دەچێ بۆ مەدرەسە یا  ناچێت ، ئەوەی کە پێی دەڵێن پابلیک ئێجووکەیشن یا  خوێندنی گشتی. عەرزم بە حزوورت تەواوی ئەو شتانەی کە حکوومەت موداخەلەی تێدا دەکا  و پێی دەڵێن  بایۆ پالیتیکس ووردە ووردە ئەوە دەورەیەک هەیە بە فارسی پێی دەڵێن زیست سیاسەت ، ئەوە دەورەیەکە کە ئەو شتە ساز دەبێ ، بە تایبەتی لە سەردەمی  مەحموودی دووەم بڵێین لە ساڵانی ١٨٤٠ کاندا  دەوڵەت چەند شتان دەکا کە بە باوەڕی من زۆر موهیمە. یەکیان ئەوەی کە ئەڕتەشی کۆنی  کە پێیان دەکوت ' یەنی چەری ' و  ' جان نیساری '  ئەوانە لا دەبا ، ئەڕتەشێکی نوێ پێکەوە دەنێ کە ئەو ئەڕتەشە ئەو عەسکەرە  وەفادارە  بە دەوڵەت. نەک بە فڵان عەشیرە و بە فڵان ئاغا و بە فڵان شێخ. ئەوەی دێنێتە مەیدانێ. نوختەیەکی  دیکەش کە بە باوەڕی من زۆر زۆر موهیمە شێخولئیسلام کە وەکوو مەنسەبێکی دینی بوو  ، شێخولئیسلام لە دەرەوە بوو ، لە دەرەوەی حکوومەت دا بوو  و سەربەخۆ بوو دەیهێنێتە ناو کابینەی. یانی بەشێکە لە کابینەی حکوومەت دا  و ئەوە بە باوەڕی من ڕووداوێکی زۆر زۆر گرینگە چونکە دروستە دین هەمیشە سیاسی بووە ، بەڵام لەو کاتەی دا دەوڵەت بۆ یەکەم جار – ئەسڵەن ئەوە مەسەلەیەکی دەوڵەتیی نەتەوەیی یە- دین نابێ لە چوارچێوەی دەرەوەی دەوڵەت دابێ.
قازی: باشە، لەو دۆخە دا سەرەتی دان بە زمانی تورکیش دێتە گۆڕێ وا نییە؟
سولەیمانی: دەقیقەن، ئەو سەرەتی دانە دێتە گۆڕێ و لە ساڵی ١٨٤٨-ی زایینی / ١٢٢٧ی هەتاوی ووردە ووردە دەست پێ دەکەن کە ئێمە چۆن خەڵکی فێری تورکی بکەین. مەسەلەی ئەڕتەشی مۆدێڕن  و مەسەلەی وەحدەتی زمانی ، یەکگرتوویی زمانی لێک دوور نابینم. بەڵام هەر چۆنێک بێ دەوڵەت لەو ساڵانە دا هێندێک دوای دەسەلاتی مەحموودی دووەم  دەست بە ناردنی ئێکیپ و تیمی جۆراجۆری  خوێندن و ئەوە دەکەن مەسەلەن بۆ لیبی، بۆ بنغازی و تەرابلۆسێ کە چۆن ئەوانە ووردە ووردە تورکی فێر بن و باسیش دەکا بۆ پێویستە؟ دەقیقەن ئەو مەسەلەی گاڤرمێنتالیتی یا حکوومەتدارییە کە  دەوڵەت خەڵکی وەکوو مەجمووعەیەک ئینسان  کە تەنیا دەبێ ماڵیاتی بدەن و جار و باریش ئەگەر پێویست بوو عەسکەری بنێرن بەوەندەیان لێ ناگەڕێ ئەو جار خەڵک دەبێ ڕابێ ، دەبێ دەوڵەت شێوەی ژیانیان تەعیین بکا، چۆن  هەڵدەستن ، چۆن دەژین لە مەسەلەی  جۆراجۆری دا کە ئەوڕۆ دەیبینین. یانی ئەوانە، خودی تورکی فێر کردنەکە نە تەنها شتێکی زۆر نوێ یە، بەڵام ئەو تورکی فێر کردنە بەشێکە لەو شتەی کە پێی دەڵێن بایۆپالیتیکس ، کە ئەتۆ دەبێ چۆن هاووڵاتی ساز کەی، بە نەحوێک دەیهەوێ کابرای عەڕەب بکاتە هاووڵاتی تورک.
قازی: ئەوە ئاماژەیە بەوەی کە زەمینەکەی پێش کەمالیزم ساز کراوە و لەگۆڕێ دابووە. ئێستا دەگەینە مەسەلەی بزووتنەوەی شێخ عوبەیدیلای نەهری ، کە دەزانین بە شێوەی مەسنەوی بە زمانی فارسی شێعری نووسیوە، بەڕێزت کە بیرۆکەت لە شێعرەکانی هەڵێنجاوە بێجگەلە بەڕێزت لە سەرچاوەی دیکەش دا دەگوترێ دەکرێ بڵێین یەکەم نیشانە لە ناسیۆنالیزمی کوردی لەو زەمانی ڕا دەست پێ دەکا. تێخوێندنەوەت لەو شێعرانە بەو ئاکامەی گەیاندووی یان نا و ئەگەر دەکرێ هێندێک نموونەی شێعرەکانیش بگێڕەوە. دەزانین کە شێعرەکانی بە فارسی نووسیوە.
سولەیمانی:  بەداخەوە کتێبەکەم لەگەڵ خۆم نەهێناوە، بریا هێنابام. بۆ ئەوەی کە ئەو شتەی بە باشی ، بە پوختی ڕوون بکەمەوە هێندێک دەگەڕێمەوە سەر مێتۆدۆلۆژی لێکۆڵینەوەکە ، جا دوایە باسی قەزییەی شێخ عوبەیدیلای دەکەم. ئەمن لە چەند بارانەوە ویستوومە نیشانی بدەم کە شێخ عوبەیدیلا باوکی ناسیۆنالیزمی مۆدێڕنی کوردە. سەرەڕای ئەوەی کە لە شێعرەکانی کەلک وەردەگرم و عەرزم بە حزوورت دەمهەوێ نیشانی بدەم کە دینداریی شێخ عوبەیدیلای هیچ دژایەتییەکی لەگەڵ  مەسەلەی ناسیۆنالیزمەکەی نییە بەڵکوو  دەبێتە پایەی ناسیۆنالیزمەکەی. جا ئەوەی دوایە هێندێکی دی هێندێک ڕوون دەکەمەوە. شتێکی کە لە دەرەوەی بەڵگەوە چونکە  کێشەیەکی زۆری لە سەر بووە لە ناو کوردیش ستادیز، لێکۆڵینەوەکانی کوردی دا کە زۆرێک لە مامۆستای زۆر بەڕێز کە ئەمن زۆرم ڕێز بۆیان هەیە لە سەر ئەو باوەڕەن شێخ عوبەیدیلا ناسیۆنالیست نەبووە، ئەمن لەو بۆچوونەی جان ئاوستین ئەو فەیلەسووفە  ئینگلیسییە  کەلک وەردەگرم کە دەڵێ بە ووشە دەتوانی چ بکەی . جان ئاوستین شتێکی هەیە بە ناوی کانڤێنشن یا با بڵێین قەرار داد. مەجمووعە شتێک هەیە دەڵێ تەنیا لە نێو قەرارداد دا، کە قەرارداد هەیە لە ناو مەجمووعەیەک ڕەسم و عادەت دا  مەعنا و مەفهووم پەیدا دەکا. بە تایبەتی باسی شتێک دەکا بە ناوی سپیچ ئەکت وەکوو بڵێین  قەول عەمەل، شتێکی ئاوا. ئەو مەسەلەی قەول عەمەل ئەوەیە ئەمن ئەگەر  شتێک میسالێک کە بۆ خەڵکی خۆمان ئاشنا بێ  دەکرێ لە شێوەی تەڵاقی شافعی دا بیبینین. مەسەلەن لە مەزهەبی ئیمامی شافعی دا ئەگەر کەسێک بڵێ هەر سێک تەڵاقم کەوی ئەوە فەقەت لەفز نییە، ئەوە لەفز و عەمەلە. یا لە ئەمریکا یا لە ئینگلیستان کابرا کە دەڵێ سوێندێ دەخۆم ، ناڵێ بە حەقی ئەو قورئانەی ، بە ساحێبی ئەو قورئانەی ، بە حەقی ئەو ئینجیلەی ، بە ساحێبی ئەو ئینجیلەی،  بەڵکوو دەست هەڵدێنێ  و سوێند دەخوا، کە کوتی سوێندەکەی دەخۆم  یانی سوێندەکەشی خواردووە یانی قەول و عەمەلی یەک دەگرێ. فەرزەن ئەگەر کابرایەکی شافعی مەزهەب و بەو مەنتیق و بەو فەرهەنگ و بەو قەراردادەی ئاشنا نەبێ ، بەو سوننەتەی ، ئەگەر بڵێ هەر سێک تەڵاقم کەوێ نە دەزانێ دەڵێ چی و نە ژنەکەشی دەتوانێ لێ جودا بێتەوە. جا ئەوەی چۆن ڕەبت بدەینەوە بەو قەول عەمەلەی کە ئاوستین باسی دەکا دەبێ مەجمووعەیەک  ئینسان هەبن کە ئەو شتەیان قەبووڵ بێ. دەمەوێ ئەوەی بڵێم ئەگەر کەسێک دەتوانێ مەسەلەی تەڵاقی سەلاسەی شافعی بەکار بێنێ کە ئەو شتەی بزانێت. ئەمن دەڵێم ناسیۆنالیزم قەراردادێکی مۆدێڕنە. کەسێک کە ئەدەبیاتی ناسیۆنالیستی هەیە  لە ناو ئەو قەرادادە دایە و پێی ئاشنایە. بۆیە ئێمە پێویست نییە سەد کتێبمان لە سەر شێخ عوبەیدیلای هەبێ ، ئێمە یەک نامەی شێخ عوبەیدیلامان بەسە کە ئیسپاتی بکەین زمانەکەی زمانی ناسیۆنالیستی یە.



قازی: ئەو نامەیەی کە بۆ کاربەدەستێکی ئینگلیسی نووسیوە. بەڵام ئایا ئەوە کافییە. ئەوەندەی کە دەزانین ئینعیکاسی ئەو خەبات و ئەو تێکۆشانەی کە کردوویەتی ڕەهەندی ئیسلامییەکەی زۆر قەویتر و بەهێزتر بووە وا نییە؟ مەسەلەی شەڕی سوننی و شیعە، شەڕی دژی عەجەمان بە تایبەتی ئەو  شەڕانەی لە میاندواو و بناو  ڕوویانداوە.
سولەیمانی: ئەو شەڕ و هەرایەی کە لە میاندواو و بناو ڕووی دا شێخ عوبەیدیلا بۆ خۆی لەگەڵ نەبوو. شێخ عەبدولقادر کە خاڵی دیت کوشتبوویان و لەت لەتیان کرد بوو ، جەوانیش بوو بیست و چەند ساڵە بوو کە وەختێک ئەو وەزعەی دی ، کە دیارە لە باری سیاسییەوە زۆر خەتا بوو . دەنا شێخ عوبەیدیلا لە بیرو باوەڕی مەزهەبی دا، باوەڕت هەبێ زۆر کەم عالمی ئیسلامی هەیە بەو شێوەیە بتوانێ بەرین فکر بکاتەوە. مەسەلەن ئەمن چەند نموونان دێنمەوە. ئەسڵەن شێخ عوبەیدیلا باوەڕی بەوەی نییە کە ئیسلام و مەسیحییەت و یەهوودییەت و هەر یەک لەو دینانە فەرقیان هەیە. ئەو پێی وایە ئەوە تەفسیرات و تەعبیراتی ئینسانی مەزهەبی یە کە فەرق لە بەینی ئەوانە دا دەنێ. لە ئەساسدا ، لە ناوەڕۆک دا ئەوانە هەموو یەک شتن. مەسەلەن وەختێک خزمەکەی خۆی ناوی کافی بەگ بوو دەبێ بە مەسیحی، ئەوە نموونەیەکی زۆر جیدی یە ئەمن تەقریبەن لە ساڵی ٦٠٢ ی زایینی ڕا ئەو کاتەی کە پێغەمبەری ئیسلامێ فەوتی کردووە موسوڵمانان بە عام پێیان وابووە کابرای موڕتەد دەبێ بکووژرێ ، بەڵام کافی بەگ کە بە قەولی عمووم موڕتەد بووە دەوڵەتی عوسمانی فشاری بۆ دێنێ دەڵێ ئەو کابرایە موڕتەدە ئەتۆ نابێ هەڵسوکەوتت لەگەڵی هەبێ ، لە ووڵام دا دەڵێ بریا میللەتی کورد هەموو وەک  'کافی بەگ ' موڕتەد بایە .
قازی: باشە ئەوەی کە دەکڕێ لە شێعرەکانی ڕا هەڵبهێنجێندرێ و نیشانەی ئەوە بێ ئەو هەستە ناسێونالیستییە بەهێز بووە نموونەکانی چن؟  نموونەی جیاوازیی کورد لەگەڵ ئەوانیدی چۆن دەر دەبڕێ؟
سولەیمانی:  مەسەلەن باس دەکا دەڵێ ووشەی ' کرد '  بۆ سێ شتە. لە ووشەی  'کرد ' دا کاف نیشانەی کەماڵ ە،  ڕێ نیشانەی ڕوشدە و دالەکەش نیشانەی دینە. دەڵێ ئەتۆ لە هیچ میللەتێکی دا ئەو جوانییە و ئەو  کەماڵاتەی پێکەوە نابینی. وەختێک ئەتۆ لەگەڵ تورکانی هەڵدەسەنگێنی تورک خۆ دیندار نین خۆ. دەڵێ تورک تەزاهور بە دین دەکەن، لە واقعدا مونافیقن حەتتا حەدیس دێنێتەوە.
قازی: هەڵبەت لە ڕوانگەی وییەوە.
سولەیمانی: بەڵێ ئەمن ڕیوایەتی قسەکانی وی دەکەم بەو مانایە نییە لەگەڵی هەم تەنێ لە ڕووی مێژووییەوە باس دەکەم کە چی گوتووە. یان بۆ وێنە وەختێک لە گەڵ هێنری دوایت  کە میسیۆنێرێک بووە دادەنیشێ قسە دەکا دەڵێ ئێوە بۆیە ئیسلامتان بە دڵی نییە چونکە  ئیسلامی کوردیتان نەدیوە ، دەڵێ ئەوە تەنیا ئیسلامی  عەجەم و ئیسلامی ڕۆمیتان دیوە.
قازی: لایەنی تەسەوف، دیارە کە لایەنی تەئسیری مەولەوی بەلخی لە سەر بووە ئەوە ڕوونە، لایەنی تەسەوف چۆنە لە شێعرەکانی دا؟
سولەیمانی: ئەسڵەن ئەو کتێبە شێعرەی لە ئەساسدا بۆ ئەوەی کە تاریخی تەسەوف بگێڕێتەوە نووسیویەتی. دەڵێ ئەمن بە چەند هۆ ئەو کتێبەی دەنووسم، یەک ئەوەی کە ئەمیری تەریقەت یانی جەلالەدینی روومی نەناسراوە، دوو لە ناو کورداندا هەستی دینداری زۆر قەوی یە بەڵام  لە موقابیل دا  جەهالەتێکی زۆر جیدی هەیە دەڵێ ئەو شتەی کە تەسەوف لە ئەساسی خۆیدا شتێک بووە کە تۆ دەبێ کەماڵاتی خەڵکی ببینی و عەیبی خۆت ئێستا   دژی ئەوەیە مەسەلەن شێخ و مەشایخ  هەرچی عەیبە لە خەڵکی دا دەیبینن هەرچی کەماڵاتیشە لە  خۆیانیدا دەبینن. دەڵێ کوا دین ئەوەیە. دین ئەوە نییە کە تۆ موعجیزە بکەی چ دەکەی. موعجیزە ئەوەیە کە تۆ ئینسانان نەجات دەی، ڕێیان پێ نیشان دەی. ئەو مەسەلانە زۆر بە شێوەیەکی جیاواز دەبینێ ،جا دەڵێ  بۆیە ئەمن ئەو شتەی دەنووسم کە لە ناو کوردی دا هەستێکی زۆر خاوێن هەیە ، وەکوو  خەڵکی پاکدین نێویان دەبا،
قازی: بەڵام ئەوە هەمیشە دەبەستێتەوە بە دین ، وا نییە ؟
سولەیمانی: بەڵێ وایە . دەڵێ حەیفە میللەتێکی ئاوا کە مەسەلەن کە تا چەند دەیە لەوە پێش مەرکەزی عیلم و عیرفان بوو . لە تەواوی دونیا ڕا دەهاتن. و دینیان دەرس دەدەدا بە عەڕەب و عەجەم و تورک ئێستاکە ئاوای لێ هاتووە تووشی ئەو جەهالەتەی بووە.
قازی: یانی بەڕێزت بۆ ئەو لێکۆڵینەوەیە ڕووت لە هەموو سەرچاوە مەکتووبەکان ، سەرچاوە نووسراوەکان بە فارسی و تورکی ناوە؟ پێت وایە سەرچاوەی دیکەش هەیە کە دەبێ زیاتری لێ بکۆڵدرێتەوە سەبارەت  بەو بزووتنەوەی کە بە ناوی شێخ عوبەیدیلای نەهری مۆری وێکەوتووە.
سولەیمانی: لەو دواییانە دا مەقالەیەکمان نووسیوە لەگەڵ برادەرێک بە ناوی دوکتور ئۆون میلێر نووسیومانە کە تەقریبەن بەشێکی زۆر زۆری لە کاری میسیۆنێرەکان کە لەگەڵ شێخ عوبەیدیلای دانیشتوون و چەندە شەخسییەتی شێخ عوبەیدیلا تەئسیری لە سەر کردوون و چەندە ئینسانێکی ئاواڵە بووە لە باری فکرییەوە ، چەند ڕووحێکی ئازادی هەبووە. زۆر بە ووردی باس دەکەن تەنانەت ئەوەش کە شێخ عوبەیدیلا چەندە لەگەڵ شێخ تەهای بابی جیاوازی هەیە. بابی تەعەسوباتی زۆر بووە، تەئسیری هەبووە لە هەڵائیسانی هێندێک شەڕ و کێشە دا. تەنانەت دەستی هەبووە لە کوشتنی یەزیدیان دا ، بەڵام شێخ عوبەیدیلا ئینسانێکە ئەو مەسائیلەی هیچ بۆ مەتڕەح نییە . نوختەیەکی زۆر موهیم هەیە وەختێک ڕەبتی بدەینەوە بە ناسیۆنالیزم . وەختێک باسی قەزییەی دین دەکا دەڵێ چونکە کورد دینیشیان لەگەڵ ئەوانیدی جیاوازە هەر بۆیە دەبێ دەوڵەتێکی سەربەخۆیان هەبێ. یانی مەسەلەی سەربەخۆیی کوردی بە شێوەیەکی بە خودی جیاوازی دینیش لێک دەداتەوە. لە ئەساسیشدا ئەوە  تەسەورێکی ناسیۆنالیستی یە ، باوەڕێکی ناسیۆنالیستی یە  کە ئەسڵەن ناسیۆنالیزم چییە؟ ئێمە جیاوازین ، وەک ئەو شتەی لە ئینگلیسی دا پێی دەڵێن ' سێلف دیفرێنشییەشن واتە خۆ جیاکردنەوە ، یا سێلف ڕێفرێنس  یا جۆرێک خۆ پێناسە کردن . ئەو خۆ پێناسە کردن و خۆ بە جیاواز دیتنە دەبێتە ئەساسی داواکاری سیاسی، ئێمە چونکە جیاین دەوڵەتی خۆمان دەبێ هەبێ. یانی ئێستا لە دیسکۆرسی مۆدێڕنی کوردیدا تەواوی ئەو بەحسانە هەیە .
قازی: یانی بە لێکدانەوەی بەڕێزت ئەو مەسەلەیە بە شێوەیەکی وورد و دەقیق دەکرێ و دەتواندرێ لە بۆچوونەکانی شێخ عوبەیدیلا بە تایبەتی لە شێعرەکانی دا تێ بخوێندرێتەوە؟
سولەیمانی: بەڵێ بە پێی شێعرەکانی ، بە پێی نامەی زۆری کە  لە ئارشێڤی ئینگلیستان و بەشێکی زۆریشی لە ئارشێڤی ڕووسیا دا هەن. کە ئەمن بە خوێندنەوەی کارەکانی دوکتور جەلیلی جەلیل کە وەرگێڕدراونەتە سەر تورکی ئەوانەم دیتوونە. تەنانەت هێندێک نامە هەنە کە نموونەی فارسین . نەک هەر شێخ عوبەیدیلا، لە ساڵی  ١٢٥٩ی  هەتاوی / ١٨٨٠ی زایینی مەلاکانی سابڵاغ و شنۆ نامەیەکیان نووسیوە.
قازی: مەبەستت ڕەنگە هەر ئەو نامەیە بێ کە کۆپییەکەی وەختی خۆی لە گۆواری ئەنیستیتووی کوردی پاریس دا بڵاو بووەوە.
سولەیمانی:  ئیحتیمالەن هەر ئەوە کە دەڵێ کوردستان تەساحوب کراوە. ئەو گوفتمانە زۆر زۆر بەر بڵاوە و ئەوانە نە تەنیا خۆیان لە فارسان و لە شیعان جودا دەکەنەوە، خۆیان لە عوسمانیش جودا دەکەنەوە و دەڵێن ئەگەر ئێوە  بە ڕاستی چاو لێ بکەن دەزانن کێ بە تەبع وەحشی یە. کورد یا ئەو کەسانەی کە کوردستانیان تەساحوب کردووە؟ یانی کەلیمەی تەساحوب بەکار دێنن. جا مەبەستم ئەوەیە ئەو شێوە خۆ جیاواز دیتنە خۆ جیا دیتنە دەکرێ ئاوای تێ بخوێندرێتەوە.
قازی: نموونەیەکی دیکە، کەسایەتییەکی دیکە کە لە کتێبەکە دا باسی هاتووە دەکرێ بڵێێن جۆرێک کانتۆڤێرشیاڵە، جەنجاڵییە هەم لە ئەدەبییاتی تورکی دا و هەم لە ئەدەبییاتی کوردیش دا ئەویش سەعیدی نوورسی یە کە بۆ ماوەیەک وەختێک لە ئەستەمبووڵ بووە حەولی کردنەوەی مەدرەسەی کوردی داوە و دوایە پسانێکی تەواو لە ژیانی دا دروست دەبێ و وای لێ دێ کە بەشێک لە پێڕەوانی مەکتەبێکی ئیسلامی تورکی لێی خودی دەردەکەون و لایەنە کوردییەکەی دەکووژێتەوە. ئەوە چۆن لێک دەدرێتەوە؟
سولەیمانی: ئەگەر زۆر بە کورتی باسی بکەم چەند شت هەیە یەکەم شت  کە سەعید نوورسی لە ساڵی ١٩٠٧ دا کە لەگەڵ عەبدولحەمیدی عوسمانی کێشەی لێ پەیدا دەبێ لە سەر زمانی کوردی یە و ئەوە مەسەلەیەکی زۆر جیدی یە. و لەو ڕۆژە ڕا کە دەینێرنە نەخۆشخانەی شێتان ، یا بڵێین شێتخانە لەو ڕۆژەی ڕا  دەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی کێشەی پەیدا دەبێ. بەڵام چەند شت زۆر موهیمە؛ تورک دەیانهەوێ سەعید نوورسی وەکوو کابرایەکی کە مەزهەبی یە و مەزهەبی بوون لەگەڵ ناسیۆنالیزمی کوردایەتی  لە ئەساس دا دوو شتی دژ بە یەکن بناسێنن و ئەوەی وەکوو بە ڕاستی وەسیلەیەکی زۆر جیدی بۆ کەلک وەرگرتن لە دژی کوردی باکوور بە کار دێنن ، ئێستا  لە باشووریش . ئەو خوێندنەوەیە خوێندنەوەیەکی فریودەرانەیە، غەیرە واقعیشە. چەند شت هەیە کە من بە ووردی باسی بکەم سەعید نوورسی بە هیچ شێوەیەک دژایەتی لەگەڵ ناسیۆنالیزم بە عام نییە و ئەوەی پێی دەڵێ " حەقی جوزئییە"  یانی بە یەکێک لە حەقەکان و مافەکانی ئێستای دەزانێ بۆ موسوڵمانان و پێی وایە هەر میللەتێکی موسوڵمان ، هەر نەتەوەیەکی موسوڵمان حەقی خۆیەتی  کە ئەو شتەی هەبێ. دوایی شتێکی زۆر لەوەی گرینگتریش دەڵێ ، دەڵێ بۆ کوردی ناسیۆنالیزم شتێکی حەیاتی یە، شتێکی زۆر زۆر پێویستە چونکە تەنها ناسیۆنالیزم دەتوانێ خەڵکی لەو خوو پەرەستییەی قەبیلەگەرییەی ، لەو فەرد پەرستییەی ، عەشییرەگەرییەی بێنێتە دەرێ.
قازی: ئەوە دەگەڕێتەوە دەورانێک کە لە ژێر تەعقیب دا نەبووە.
سولەیمانی: بەڵێ ١٩١٢ ، جارێ لە ژێر تەعقیب دا نەبووە. یانی پێی وایە ناسیۆنالیزم نە تەنها دژایەتی لەگەڵ دین نییە بەڵکوو دەبێتە هۆی ئەوەی کە کەسایەتی ئینسانی گەشە بکا و کاراکتێرێکی باشتری هەبێ و لە باری ئەخلاقی دەڵێ حەتتا ساحێبی کەماڵاتی ئەخلاقی دەبێ . بە پێی قسەی وی لە ناسیۆنالیزم دا ئینسان خۆی لە بیر دەچێتەوە و بۆ جەمعێک، بۆ کۆمەڵێک کار دەکا و قازانجی کۆمەڵێک دەبێتە قازانجی وی. بۆیە دەڵێ ئینسانێک ، تاکە کەس دەبێتە ئاوێنەی کۆمەڵێک و ئەوە دەبێتە هۆی تەعالی ئەخلاق. دوو جوور پێناسەی هەیە بۆ ناسیۆنالیزم. دەڵێ ناسیۆنالیزم دەتوانێ ناسیۆنالیزمی مەنفی بێ و دەکرێ ناسیۆنالیزمی موسبەت بێ. نێگاتیڤ بێ، پۆزیتیڤ بێ. لە ڕوانگەی وییەوە ناسیۆنالیزمی مەنفی یا نێگاتیڤ ئەوەیە کە ئەگەر کۆمەڵێک بچن زمان و بوونی یەکێکی دیکە، کەیانی یەکێکی دیکە بیانەوێ لە بەین بەرن. ناسیۆنالیزمی موسبەت ئەوەیە کە تۆ بتهەوێ بوون و  تەواوی ئەو شتانەی کە ڕەبتی بە بوونی کۆمەڵی تۆ هەیە ، کۆلێکتیڤ بپارێزی.
قازی: ئەو بیروباوەرانەی بە شێوەی نووسراو لە کتێبێکی تایبەتی دا بڵاو بووەتەوە؟ وا بزانم  هێندێک لە نووسینەکانی مەنع کراوە 
سولەیمانی: ئەوانە بەڵێ بەڵێ، بە تایبەتی بەشێکی زۆر لەو شتانە نوورجییەکان ، یانی لایەنگرانی کۆمەڵەی نوور دەستیان تێوەرداوە، تەحریفیان کردووە.
قازی: سەبەب چییە کە دەستیان تێوەرداوە؟
سولەیمانی: چونکە هەر شتێکی کە  بە قازانجی کوردی بوو، سەعید نوورسی وەکوو کەسێکی لایەنگری مەسەلەی کورد نیشان دەدا ، جا بە تایبەتی لە بەر ئەوەش کە خەڵکی تورکیا زمانی عوسمانی کەم دەزانن بۆیە ئەو شتانەیان لە بەر دەست دا نییە. مەسەلەن لایەنگرانی خۆی هەن کوردن ئەوانە چوونە ئەسڵی کتێبەکانیان هێنا و چاپیان کردووە. جا ئەو جۆرە مەسەلانەی یەکجار زۆر تێدایە حەتتا باسی ئەوەی دەکا دەڵێ هوشیاری نەتەوایەتی کوردی وەکوو تەسبێحێکی پساو وایە کە ئەو تەسبێحە بە داوێکی ڕزیو بەندە و ئێمە دەبێ لە ئەرمەنییان فێر بین کە چۆنمان هوشیاریی نەتەوایەتی هەبێ. بەڵام یەک مەسەلە هەیە ئەگەر ئیجازەم هەبێ بە کورتی باسی کەم  تورکەکان ، حەتتا کوردی مەزهەبیش بە داخەوە باسی سەعیدی یەکەم و سەعیدی دووەم دەکەن  و دەیانهەوێ بڵێن کە لە کتێبەکانی دواییدا سەعید نوورسی لە قسەکانی پاشگەز بووەتەوە. ئەو شتە هەڵەیە . هەڵە بوونی ئەو بۆچوونە لە چەند شتان دایە یەکەم  سەعید نوورسی لە شارێکی وەکوو بۆدرومێ ئەگەر بینەران نەزانن بودروم کوێیە، بودروم جێیەکی زۆر کەلەلایە کە هیچ کەس حەتتا نەیدەزانی کورد بە ڕاستی  هەشە لەو مەنتەقەی . ئەتۆ وەختێک کابرایەک لەوێ لە زیندان دەبێ  وەکوو ئینسانێک پێویستی هەستان و دانیشتن لەگەڵ وی هەیە وەک کابرایەکی مەزهەبی.  و وەختێک بەحسێ مەزهەبی دەکا ، مەسائیلی مەزهەبی بە پێی ئەوە کە کێ بەردەنگێتی ئاوا قسە دەکا. بەڵام لەوێدا هیچ شتێکی دژی کوردی تێدا نییە.  بەڵام لەوەی گرینگتر چەند شت هەیە ، دوو شت هەن بە تایبەتی  خودی عەبدولمەلیک فرات باسی  دەکا دەڵێ وەختێک ئەمن سەعید نوورسیم دی  کوڵی گریانێی دە ئەوکی دا بوو گوتی ئەمن  تۆڵەی ئەو  برا گەورەیەم یانی شێخ سەعیدی  پیران دەستێنمەوە گوتی  ئەستاندوومەتەوە چونکە بە ئیسلامی دروست   ناساندن بە تۆرکان تۆڵەم کردووەتەوە چونکە ئەویش  وەک ئەکسەری مەلای  کوردی تورکیان زۆر پێ موسوڵمان نەبووە یان پێیان موسوڵمانی دروست نەبوون.
 قازی: بە داخەوە ناگەینە باسی شێخ سەعیدی پیران چونکوو  کاتمان کەمە.
سولەیمانی: لەو پێوەندییە دا بە ئیجازەت جوملەیەکی دی بڵێم،  دوو هەمیش وەختێک منداڵەکانی خالید بەگی جوبرانلی دەبینێ ، کە خالید بەگ ئەو کەسەیە کە کۆمیتەی ئیستیقلال یشی دامەزراندووە و عەلمانی بووە  لە حیزبی ئازادی دا ، دەڵێ وەختێک نوورسی منداڵەکانی دیت  بە کوڵ دەگریا و دەیگوت بریا من  لەگەڵ ئەو شەهیدانە ڕۆیشتبام. ئەوە دەساڵ دوای ئەو تاریخەیە کە خالید بەگ و ئەوان ئێعدام کراون.
قازی: ئێستا ئیدی حەولێکی زۆریش دەدرێ بۆ  ئەوەی گۆڕەکەی ببیندرێتەوە بەڵام وا بزانم هەتا ئێستا سەرکەوتنێک بە دەست نەهاتووە.
سولەیمانی: تا ئەو جێی ئاگادار بم هیچ  مەعلووم نییە.
قازی: باشە با ئێستا بگەڕێینەوە سەر چاپی کتێبەکە. وەک لە سەرەتای بەرنامە دا باسم کرد  کتێبەکە بە ئینگلیسی بڵاو بووەتەوە هیچ پڕۆژەیەک هەیە  بکرێتە فارسی ، کوردی یان زمانەکانی دیکە ؟
سولەیمانی: بە تورکی  وێدەچی  بەو زووانە بێتە دەرێ . وەشانخانەی پەیوەند لە ئەستەنبووڵی  کە تەواویان کردووە ، شایەد ئێستا هاتبێتە دەرێ  یا هەر لەحزە ئیحتیمالی هەیە لە ژێر چاپ دەرکەوێ. هێندێک برادەریش لە ڕۆژهەڵات دەیانەوێ بیکەن بە  فارسی و تا ئەو جێیەی بزانم گەیشتوونە ئاخرەکانی.
قازی:  بە عەڕەبیش پێم وا بێ گرینگە ئەگەر هەبێ ، چونکوو هێندێک بابەتی وای تێدایە بۆ خوێنەرەوەی عەڕەبیش سەرنجڕاکێشە. ئەگەر بێینە سەر کاری ئێستات . باسی ئەوەم کرد لە ئەمریکا بووی لەوێ دەرست دەگوت لە نیۆیۆرک لەو شارەی کە خوێندنی  دوکتورات لەوێ تەواو کردووە ، ئێستا گوێستووتەتەوە بۆ مێکزیکۆ ، دیارە  ووڵاتی مێکزیکیش بەو باسەی کە دۆناڵد تڕامپ  هێنایە پێشێ  بۆ ڕایەڵ کردنی دیوارێک لە سەر سنوور بۆ ئەوەی پێشی خەڵکی بگرێ ناوی هاتووەتە نێو نێوان ڕەنگە زۆر کورد  زیاتر  ئاشنا بووبن لەگەڵ مەسەلەی مێکزیک . پێم خۆش بوو بزانم بەڕێزت کە لەوێ  دەست بەکار بووی  لە چ زەمینەیەک دا لێکۆڵینەوە دەکەی ؟ لێکۆڵینەوە لە سەر دنیای ئیسلام و ناسیۆنالیزم  لەو زانکۆیە ، چونکە دەزانین زۆر زانکۆی بەرز هەیە لەوێندەرێ.
سولەیمانی:  بەرنامەی من پێشتر ئەوە بوو کە  ئەو شتەیە کە فۆکۆ دەڵێ  خوێندنەوەی مێژوو لە خوارەوە ڕا بۆ سەرێ بە کاری ئێمەی کوردەوە بێ. من وەکوو پڕۆژەیەک ئێمە وەکوو کورد چۆن دەبێ مێژووی خۆمان بخوێنینەوە ، بەشێکی زۆری کارەکانم لەو بارەیە دا بوون بەڵام  ماوەیەکی زۆرە لەگەڵ هێندێک برادەر  کەم کەم  ئەو  کارانە دەکەم . ماوەیەکە هەوڵم ئەوەیە زۆرتر لە سەر ڕۆژهەڵات کار بکەم  و ئەو مەقالەی کە دەگەڵ دوکتور ئەحمەد محەمەد پوور نووسیومانە و بڵاومان کردەوە  لە سەر عەشیرەگەری بە عام  مەسەلەی کورد وەکوو شتێکی  کۆلۆنیال ئەوە بە کار دەهێندرێ نموونەیەکە لەوەی  یا هەر ئەو شتەی کە ئێستا بڵاویش بووەتەوە و سبەینێش [چوارشەمە ٢٦ی ژووەن ]  مەجبوورم هەر ئەوی بخوێنمەوە  
Can non-Persians speak ? The sovereign’s narration of “Iranian identity
  بە کوردییەکەی دەبێ بە : " ئایا نا فارسەکان دەتوانن قسە بکەن؟  ڕێوایەتی سەروەر سەبارەت بە ناسێنەی ئێرانی ". چونکە میللەتی حاکم یا میللەتی سەرەوەر تەنیا  دەوڵەت نییە ئەوان چۆن هووییەتی ئێرانی پێناسە دەکەن یان نیشان بە تایبەتی ئێستاش کە باسی لە مەڕ زمان هاتووەتە گۆڕێ کە ڕێژیم دەیەوێ بیکاتە  مەسەلەیەکی بیۆلۆژیک.
قازی: ئەگەر باسی دەرسەکانیشت بکەی لە زانکۆ
سولەیمانی:  دەرسەکانم لە خولی پێشوو لە  سەر "  کێشەی ئێتنیکی و کێشەی دینی بوو  لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست "  بۆیە تا ڕادەیەکی یەکجار زۆر ‌هەوڵم ئەوەیە کە بێمە سەر  شتی ئەم ڕۆژگارە زۆرترمەسەلەی وەک'کۆڵبەری ' ، ' کتێبی دەرسی لە ئێران ' و  قانوونی ئەساسی ئێرانێ چ جۆرە خوێندنەوەیەکی لە مێژووی ئێران هەیە  و بە چ شێوەیەک خەڵکی پێناسە دەکا و لەوێدا  حاکم و مەحکووم کێیە. ئێستاکە زۆرتر لەو زەمینانە دا کار دەکەم.  
قازی:  باسە شاگردەکانت لە ئاستی دوکتورا دا دەخوێنن ؟


سولەیمانی:  ئێمە شاگردی خوارەوەی ماسترمان نییە. ئەمساڵ زیاتر لە ئاستی ئەوەی کە لە ئێران پێی دەڵێن فەوقی لیسانس یا ماستر  دەبێ  ، ساڵی داهاتوو  دوکتوراشمان دەبێ. لە بەشەکانی دیکە دوکتوراشمان هەیە ، لەو بەشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا نەبووە ، بەڵام بەشێک هەیە سێ لەو  خوێندکارانە کە ئەمساڵ هاتوون لە سەر ڕۆژهەڵات کار دەکەن. ئێستا مەسەلەی کورد لە ئەمریکای لاتینیش زۆر مەسەلەیەکی جیدی یە.   بە باوەڕی من کوردیش زۆر شت هەیە کە فێر بێ لە ئەمڕیکای لاتین.
 قازی: باشە بەڕێز دوکتور سولەیمانی هیوادارم دەرفەتێک هەبێ تەشریف بێنی لە ستودیوش پێکەوە قسە بکەین زۆر سپاست دەکەم بۆ بەشداریت لەم بەرنامەیە دا. داوای سەرکەوتنت بۆ دەکەم ، هیوادارم  هەڵفرینێکی خۆشت هەبێ بەرەو مێکزیک.
سولەیمانی: زۆر سپاس، سپاس بۆ بانگهێشتنەکەت و سپاس بۆ بینەرانیش
 قازی: بینەرانی  خۆشەویست بەم پێیە دەگەینە کۆتایی ' ڕاوێژ' ی ئەمجارەشمان. لێرە دا سپاسێکی تایبەتیش بۆ هاوکارمان گۆران مامەخەلانی بۆ ئەوەی یارمەتی کردین بە شێوەیەکی ڕێک و پێک ئەم بەرنامەیەتان پێشکێش بکەین. تا کوو ڕاوێژێکی دیکە لای ئێوەمان خۆش.

 تێبینی: ئەم بەرنامەیە لە ئێوارەی سێشەمە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩  لە لەندەن ئاستە کراوە و ئێوارەی  یەکشەمە ٣٠-ی حوزەیران لەبەرنامەی ڕاوێژی ستێرک تیڤی دا بڵاو کراوەتەوە. بۆ دیتنی ڤیدێئۆی ئەو بەرنامەیە دەکرێ سەری کاناڵی یوتیووبی ڕاوێژ و ماڵپەڕی ڕاوێژ لە فەیس بووک بدەن 















Sunday, June 16, 2019

هەڤپەیڤین لەگەڵ دوکتور دلار دیریک ، زانکۆی کەمبریج . چەمکی ڕقەبەری ئازادی: سیاسەتی کوردی لە ناو ' کردنە کابانی ماڵێ ' و 'ژنی تێکۆشەر ' دا

 هەڤپەیڤین لەگەڵ دوکتور دلار دیریک ، زانکۆی کەمبریج
سەبارەت بە تێزی دوکتوراکەی: چەمکی ڕقەبەری ئازادی: سیاسەتی کوردی لە ناو ' کردنە کابانی ماڵێ ' و   'ژنی تێکۆشەر ' دا
یەکشەمە  ٢-ی  حوزەیرانی ٢٠١٩
حەسەن قازی: بینەرانی خۆشەویست، بەخێر بێن بۆ ڕاوێژێکی دیکە، لە ڕاوێژی ئەمجارەمان دا میوانداری دەکەین لە دوکتور دلار دیریک، کە دوکتورای خۆی لە بواری  کۆمەڵناسی دا لە زانکۆی کەمبریج تەواو کردووە ، ئێمە زۆر خۆشحالین لە بەشداری بەڕێزیان  لەم بەرنامەیە دا، دوکتور دیریک تێزی دوکتورای خۆی لە مانگی سێپتامبری ساڵی ٢٠١٨ پێشکێشی زانکۆی کەمبریج کردووە. بۆ ئاگاداریتان لە ساڵانی ٢٠١٧ و ٢٠١٨  دیپارتمانی کۆمەڵناسی  زانکۆی کەمبریج لە ناو هەموو زانکۆکانی بریتانیا دا پلەی یەکەمی بە دەست هێناوە. وەکوو دیکەش زانکۆی کەمبریج بە ناوبانگە. لەو زانکۆیە دا پرۆفێسۆرێکی ئەمریکایی توماس جێفری مایلی کار دەکا  کە لە نزیکەوە  دۆزی کورد دەشۆپێنێ و پشتیوانی لێ دەکا. ئەم زانکۆیە دیارە لە بەر دەرس ووتنەوەی مامۆستا کۆچەر بیرکاریش لەوێ لای ئێمەی کورد ناسراوە. لە سەرەتاوە ئەمەش بڵێم ئێمە لەم بەرنامەیە دا بە تێکەڵاوێک لە کوردیی سۆرانی و کوردیی کورمانجی قسە دەکەین و دوکتور دیریک کوردیی کورمانجی باشتر دەزانێ.
زۆر بە خێر بێی.
دلار دیریک : گەلێک سپاس ، زۆر خۆشحاڵم 
قازی: سپاس بۆ بەڕێزیشت. من بە کورتی هێندێکم باس کرد کە تۆ دوکتورای کۆمەڵناسی ت وەرگرتووە . بەر لەوەی دەست بە پرسیار بکەم ڕەنگە باشتر بێ هێندێک زیاتر خۆت بناسێنی.
دیریک: لە سەرەتاوە پێم خۆشە سپاستان بکەم بۆ ئەم بانگهێشتنە، زۆر سڵاو دەکەم  لە بینەرانی هێژا، من ناوم دلارە ، کوردێکی خەڵکی باکووری کوردستانم ، لە ووڵات چاوم بە دنیا پشکووتووە، بەڵام لە ئوڕووپا گەورە بووم و تا ئێستا لە بواری زانستی سیاسی و کۆمەڵناسی دا خوێندوومە .پارەکە و ئەمساڵ کاری دوکتورایەکەی خۆمم تەواو کرد و ئێستا بەردەوامم لە سەر لێکۆڵینەوە و وەکوو تر ئەندامی بۆرۆی ئاشتی ژنی کورد ، جێنی م لە شاری دوسلدۆرف لە ئەڵمان.
 قازی : ناوی تێزەکەت: چەمکە ڕقەبەرەکانی ئازادی : سیاسەتی کوردی لە ناو " کردنە کابانی ماڵێ " و   “ژنی تێکۆشەر " ە، پێش ئەوەی لە ناوەرۆکی تێزەکەت بکۆڵینەوە دەخوازم لەلایەنی مێتۆدۆلۆژییەوە  پرسیارت لێ بکەم، بە چ شێوەیەک لە سەر ئەو تێزە کارت کردووە؟


 دیریک: کاتێک مرۆڤ دەیەوێ باسی ڕێ و ڕیبازی کۆمەڵناسی بکا دەبێ ئەو ڕاستییە تێ بگا کە زۆر ڕەخنە لەو ڕێبازانە گیراوە کە تا ئێستا بە ڕەوا ئەژمێردراون. بۆ منیش ئەو بۆچوونە ڕەخنەگرانەیە زۆر گرینگ بوو بۆ کاری لێکۆڵینەوەکەم. لێرە دا دەبێ بڵێم لە پێواژۆی لێکۆڵینەوەکەم دا یانی لە ساڵانی ٢٠١٤  و ٢٠١٥ دا، ئەو کاتەی لە کوردستانێ بووم بارودۆخ ئاسایی نەبوو . شەڕ هەبوو ، شەڕێکی دژوار لە دژی ژنانیش هەبوو، جا بۆیە من نەمدەتوانی مێتۆدی خۆم لەو پێواژۆیە هەڵبڕم. من دەرفەتی ئەوەم نەبوو چونکە بارودۆخ  زۆر توف و سەخت بوو. هەر وەها کاتێک مرۆڤ دەیەوێ لە بزووتنەوەیەکی وەک بزووتنەوەی ئازادیی کوردستان بکۆڵێتەوە، بە تایبەتی لە بیرو ڕامانی دەوروبەری بەڕێز عەبدوڵا ئوێجاڵان مرۆف دەبێ لێی قووڵ بێتەوە و ئەوە بزانێ کە ئەو جووڵانەوەیەش  بۆ خۆی ڕەخنەی هەیە لە سەر کۆمەڵناسیی سیستمی هەنووکەییی، بۆ وێنە  خەبات لە پێناو ژنۆلۆژی بزووتنەوەی ژنانیش ڕەخنە لە زانستی دەسەڵاتدار و باوک مەزنی یان پاتریارکال و پۆزتیڤیستی دەگرێ ، ئەوەش شوێنی هەبووە لە سەر ڕێباز و مێتۆدۆلۆژی لێکۆڵینەوەکە. وەک باسم کرد وەکوو ژنێکی کورد من نەمدەتوانی بە شێوەیەکی ئۆبژێکتیڤ لێکۆڵینەوە بکەم چونکە ئەو کاتەی لە کوردستان بووم  فەرمانی شەنگالێ قەوما، لە کۆبانی شەڕ هەبوو و بۆیە مرۆڤ نەیدەتوانێ وەک ژنێکی کورد ، لێکۆڵینەوە خۆی لەو بارودۆخە دوور خاتەوە.
قازی: کاتێک کە دەڵێی لە کوردستان بووی، مەبەستت لە سێ بەشی کوردستانە ؟
دیریک:  بەڵێ ، ئەمن چوومە باکووری کوردستانێ، ڕۆژئاوای کوردستانێ و باشووری کوردستانێ. چوومە قەندیل و خنێرێش و ماوەیەکیش لە شەنگال بووم.  لێکۆڵینەوەکەم بەو شێوەیە بوو، ئەمن چوومە ناو کۆمەڵە و ڕێکخستن و بزووتنەوەکان لە وێندەرێ کە لە پێناو مافی ژناندا تێدەکۆشن و خەبات دەکەن بۆ شۆڕشی ژنان. بۆ من زۆر گرینگ بوو لە سیلەی چاوی  ئەوانەوە لە بزووتنەوەکە تێ بگەم. زۆر ئاکادێمیسیەنی فێمینیست ڕەخنەیان لە لێکۆڵینەوەی نەریتی گرتووە. ئەگەر مرۆڤ بییەوێ بە شێوەیەکی فێمێنیستی لێ بکۆڵێتەوە  پێویستە بە چاوێکی جیاواز تەماشای دەور و بەر بکا. 
قازی:  ئێمە دەزانین ڕێباز و قوتابخانەی جیاوازی فێمینیستی هەن ، ئەتۆ لێکۆڵینەوەکەی خۆت  لە ڕوانگەی  مارکسیزمی فێمینیستییەوە  بەڕێوە برد؟
 دیریک : بەڵێ، هەم لە ڕوانگەی مارکسیستی و هەم لە ڕوانگەی فێمینیستی پۆست کۆلۆنیالییەوە. ئەو زانایانەی کە بە تایبەتی ڕەخنەیان گرتووە لە بێ عەداڵەتی ئێپێستێمۆلۆژیک . بۆیە  ئەمن وەک پرێنسیپێکی فێمینیستی  بە خۆم گوت ئەمن نامەوێ لە سەر مەغدوورییەت و بندەستی ژنان بنووسم، بەڵکوو دەمەوێ زیاتر خۆڕاگری ئەوان زەق کەمەوە و جەختم کردەوە لە سەر تێکۆشانی وان کە لە بەر چاوان بوو، لەوێ زەبروزەنگ زۆر بوو ،  هەر وەها ژنانیش لە دژی ئەو زەبروزەنگە تێدەکۆشان. و وەکوو تر کاتێک ئەمن لە چیاکانی کوردستان بووم   لەگەڵ ئەو گریلایانە قسەم کرد  کە لە سەر ژنناسی کار دەکەن و کاری ژنۆلۆژی بەرەوپێش دەبەن و  ڕوانگەی ئەوانیشم لەبەر چاو گرت . واتە چۆن دەکرێ مرۆڤ بە شێوەیەکی  ژنناسانە ، جیاواز و بەدیل لێ بکۆڵێتەوە. و وەک گوتم مرۆڤ ناتوانێ مژاری لێکۆڵینەوەی خۆی وەک ئۆبژەیەک ببینێ  چونکە هەتا ئێستا  هەموو هەڵفریواندنە کۆمەڵناسییەکان  لە بەر ئەو ووردە نەبوونەیەوە کراون
قازی: لێرە دەمەوێ شتێک بۆ ئاگاداری بینەران باس بکەی ، ئەتۆ ئەو زانیاریانەی کۆت دەکردەوە لە سەر کاسێت ئاستەت دەکرد؟
دیریک: من چوومە لای بزووتنەوەکان
قازی: مەبەستی من تێکنیکی لێکۆڵینەوەکەت بوو
دیریک: بە ڕێگای چاوپێکەوتن ، ئەوانەم ئاستە دەکرد . لێکۆڵینەوەیەکی ئێتنۆگڕافیک بوو،  هەر تەماشا کردن و هاتوچوو نەبوو . ئەمن ١٢٠ هەڤپەیڤینم ئاستە کردووە ، لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر ژنی جیاواز قسەم کردووە  و هەر وەها لە هەر شوێنێک بووم ویستم ببم پارچەیەک لەو شتانەی دەیانبینم . من چوومە هەر جێیەک بووم بە پارچەیەک لە ژیانی وێندەرێ.
قازی: زانیاریدەرەکانت لە ئاست پرسیارەکانت کراوە بوون؟ ئەو ژنانەی قسەت لەگەڵ کردن بوغچەی دڵی خۆیان بۆ کردییەوە؟
 دیریک: بە گشتی ئەرێ ، بەڵام ئەوە ئاسایی یە، جار جار ئاستەنگیش دەبوو.چونکە وەک باسم کرد ئەو دەم شەڕ هەبوو، بەڵام  زانیاریدەرەکان کراوە بوون و لێرە دەمەوێ سپاسی گشت ئەو ژنانە بکەم کە دەرگای دڵی خۆیان بە ڕووی مندا کردەوە و سڵاو دەنێرم بۆ هەموویان.
قازی: ئێستا با بێینە سەر لایەنی تیورێکی کارەکەت. چونکە تێزەکەت زۆر گرینگە و مڕۆڤ دەبێ زۆر لە سەری ڕاوەستێ. ئێمە  بە کورتی باسی مارکسیزمی فێمینیستی مان کرد. قالبی تیۆری لێکۆڵینەوەکەت چۆن بوو؟ بۆ وێنە تۆ باسی کۆمەڵی  بابمەزنی ، پێوەندیی دەوڵەت و کاپیتالیزم دەکەی و وا بزانم لە تێزەکەت دا باسی سێ قۆناغی مێژوویی دەکەی . پێم خۆشە باسی لایەنی تیوریکی تێزەکەت بکەی
دیریک: ئارگومێنتی سەرەکی تێزەکەی من ئەوەیە  کە ئەمڕۆ لە سیاسەتی کوردستان دا  دوو تێگەیشتنی جیاواز هەیە سەبارەت بە چەمکی ئازادی ، ئەوەی کە بەدەرەوەن. تێگەیشتنێک ئازادی  لە  نەتەوە – دەوڵەت بوونی کوردستان  گرێ دەدا،  ئەویدیش بە  نەتەوەی دێمۆکڕاتیک  و دێمۆکڕاسی ڕادیکاڵی دەبەستێتەوە. واتە  پارادایمی بەڕێز ئوێجاڵان. دەتوانین بڵێین ئەو دوو تێگەیشتنە زیاتر لە بواری تێکۆشانی ژنان دا خۆ دەردەبڕن و خۆ دەردەخەن. بۆ وێنە ئەگەر ئێمە چاو لە سێ سەردەمی مێژوو بکەین. سەردەمی درێژ مەودا واتە  لانگ دوورێ وەکوو فێرناند دورێل یش باسی دەکا . قۆناخی دووەم ئەو سەردەمەیە کە نەتەوە – دەوڵەت دێنە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و  ئەم سەردەمەی ئێستا و هەنووکەی کە ئێمەی تێدا دەژین و هەر وەها ئەگەر ئێمە لە ژیانی سیاسی کوردستان بڕوانین  لە سێ ژینگە دا دەیبینین. یەک ناوماڵ و بنەماڵەی  بابمەزنی،  دووەم  دەرەوەی ماڵێ و فەزای کوردستان بە گشتی و  ئەویدیشتان  سیستمی کاپیتالیستی دنیا داگرە. ئەگەر ئێمە ئەو سێ سەردەم و ئەو سێ ژینگانە لە بەر چاو بگرین  دەتوانین بڵێین کە دوو تێگەیشتنی جیاواز سەبارەت بە ئازادی خۆ دەردەخەن. و ئەوە بە تایبەتی لە بواری سەبارەت بە ژناندا  خۆی دەردەبڕێ. لەو بارەیەوە تیوری مارکسیزمی فێمینستی لە لێکۆڵینەوەکەی مندا جێیەکی تایبەتی  و سەرنجڕاکێشی  هەبوو. تیۆریسیەنی ئەو بوارە دەڵێن  بۆ جوێ کردنەوەی  ڕووبەری تایبەتی و ڕووبەری گشتی دەوڵەت خۆی ڕێک دەخا  و ژن وەک مڵکی ئینسانێکی دیکە تەماشا دەکرێ. دیارە ڕێبازی سیاسی ئاوا لە کوردستان و لە دەرەوەی کوردستانیش هەن کە دەیانەوێ  لە کۆمەڵ دا ژن بکەن بە تەنێ " کابانی ماڵێ".  
قازی: بۆ ئەوەی مژارەکە بۆ بینەرانمان ڕوونتر بێ دەکرێ باسی هەر سێ سەردەمەکە بکەی. دیتن سەبارەت بە ژن و پێوەندیی مەکان و زەمان، پێوەندیی ئەو سێ سەردەم و ئەو سێ ژینگەیە.
دیریک : وەک گوتم بۆ من شتێکی ئەساسی بوو ئەو تیورییانەی کە ژنانی تێکۆشەر خۆیان گەڵالەیان کردبوو وەک بنەمایەک چاو لێ بکەم. بۆ وێنە کاتێک مرۆڤ لەگەڵ ئەو ژنانە قسە دەکا کە لە بواری ژنۆلۆژی دا خەبات دەکەن ، یان لە بزووتنەوەی ژنانی دەوروبەری پارتیی کرێکارانی کوردستان و بە پێی پارادایمی بەڕێز عەبدوڵا ئوێجاڵان بۆی دەردەکەوێ ئەوان مێژوو وەک شتێکی ڕابردوو کە لە ڕابردوو دا قەوماوە و مردووە پێناسە ناکەن بەڵکوو باوەریان وایە بۆ ئەوەی بتوانین لە دەسەڵاتداریی وگوشار و زوڵمی ئەمڕۆ تێ بگەین پێویستە بگەڕێنەوە سەر ڕیشەی دامەزراندنی دەوڵەت وەک نمایەکی دەسەڵات . ئەوەش لە مێزۆپۆتامیا ڕوویدا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە پینج هەزار ساڵ لەمەوبەر. دەتوانین بڵێین زۆر مێژووناس ئاماژەیان بەوە کردووە و لەو جوغرافیایە دا گۆڕانی زۆر گەورە قەومان. هێڕارشی دروست بوو، لە ئابووری دا گۆڕانکاری کرا و دەستەلاتداریش خۆی ڕێک خست. و نووسەرانی ژنی وەک کارۆڵین مێرچنت ، ماریا مەیس و کەسانی دیش لەو بارەیەوە نووسیویانە.
قازی: ژنە نووسەرێکی ئیتالیایی ش هەیە..
دیریک: بەڵێ سیلڤیا فێدریجی، ئەو زیاتر لە سەر کاپیتالیزمی نووسیوە، هێندە ناگەڕێتەوە زەمانی دوور. گێردا لرنر یش هەیە ، ئەو دەڵێ بۆ ئەوەی بتوانین لە سیستمی پاتریارکال ( بابمەزنی) تێ بگەین دەبێ بگەڕێینەوە سەر ڕیشە و دەسپێکی ئەو سیستمە. و لە سەروبەندی ناوەڕاست یان سەد ساڵی ڕابردوو دا  وەک فێرناند بۆرێل یش دەڵێ...
قازی: بەر لەوەی ئێمە بگەینە  سەردەمی سەد ساڵی ڕابردوو، لە سەردەمی دوور مەودا لە لانگ دوورە ، لە کۆمەڵی پاتریارکاڵ دا دیتن سەبارەت بە خۆڕست، سەبارەت بە ژن چۆن بووە ، هێندێک ئەوانە شیتەڵ کەوە.
دیریک: هێڕارشی دروست بوو ، ئەوە بە ئاشکرایی دەرکەوت ، هەڵبەت دە هەموو کۆمەڵێک دا جیاوازی هەبوو، لەناو ئینسانان دا فەرق هەبوو و بە دامەزراندنی دەوڵەت ناکۆكی زۆر قووڵ پەیدا بوو. بۆیە کەسی وەک مورای بوکچین – ئەمن دەزانم ژانێت بیل میوانی بەرنامەی ئێوە بوو و لە سەر بوکچین قسەتان کرد-  دەڵێن نەک هەر  پێوەندیی ژن و پیاو ، پێوەندیی ئینسان و خۆڕست  شێوەی چینایەتی پەیدا کرد . دیارە ئەوەش زێهنییەتێک ساز دەکا ، زەبروزەنگ  وەک شتێکی ئاسایی دەبیندرێ. چەوساندنەوەش وەک شتێکی نۆرماڵ دەبیندرێ و هەر وەها بە دروست بوونی دەوڵەت کۆبوونەوەی سەرمایەش چێ دەبێ ، یانی ئابووری دەکەوێتە دەست سیستمێک و ئیدی لە دەست کۆمەڵ دا نابێ. ئەڕتەش، ئیدێئۆلۆژی ، باوەری  یانی هەموو شتێک لە ناوەندێک دا کۆدەبێتەوە و دیارە ئەوە خۆڕستی ئەو کۆمەڵەش دەگۆڕێ. 
 قازی: باشە ئەوەی کە مارکسیستە فێمینستەکان دەڵێن ئەو دەمی ژن بە جادووگەر داندراون ، هیچ بەڵگەی مێژووییان بەدەستەوەیە بۆ ئارگومێنتەکانیان؟
دیریک : بەڵێ ، بۆ وێنە سیلڤیا فێدێریجی کە تۆش باست کرد و فێمینیستێکی ئیتالیایی یە دەڵێ  بە جوێبوونەوەی ڕووبەری  گشتی و ڕووبەری تایبەتی لە سیستمی کاپیتالیزم دا ، پێواژۆی بەکارهێنانی زەبر و زەنگ بە دژی بەدەنی ژنان ساز بوو. یانی  کاپیتالیزم توانی هەموو شت تاڵان بکا و ببێتە دەوڵەت  و بۆ ئەوەی دەوڵەتیش سیستمێکی  ئاوا ساز کا  دەبوو هەموو شت دە ژێر کۆنتڕۆڵی  ویدا بێ. پێویست بوو کە   زانستی ژن، ئابووری ژن ، دەوری ژن لە  کۆمەڵ دا بکووژرێ. 
من لە ئوڕووپا مەزن بووم کاتێک چیرۆکی بە جادووگەر دانانی ژنان و سووتاندنی ژنانم خوێندەوە ، وای باس دەکەن  وەک بڵێی دین هۆی ئەوە بووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا کە ئەوە  دیارە کارێکی قێزەوەن بووە ، بەڵام بە زانایی و ئانقەستە کراوە و ئەوانەی کە ویستیان لە دوای چاخی ڕووناک کردنەوە زانستی پۆزیتیڤیستی لە ئوڕووپا بەرەو پێش بەرن  لە دووی ئەوەیان داوە. یانی کەسانێک کە وەک باوکی زانست دەناسرێن بۆ وێنە  فرانسیس بەیکن پشتگیریان لەوە کرد ، چونکە  بە بەکارهێنانی زەبروزەنگ بە دژی بەدەنی ژنان دەیانەویست خۆڕست و ژیانی خۆڕستی ش بکووژن. 
 قازی: ئەگەر ئێستا ئێمە بگەینە سەد ساڵی دوایی ، لە دوور را بێینە قۆناخی ناوەڕاست ئەو چۆنە؟


دیریک : ئەوە پێوەندی پەیدا دەکاتەوە بە کاپیتالیزم. لەو سەدەیە دا زۆر شت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تووشی گۆڕانکاری بوون لە پێواژۆی جیاواز دا. نەک هەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی لە ئوڕووپاش ئەو گۆڕانانە کران. هەموو کەس ئوڕووپا بە هەبوونی دەوڵەتان دەناسێتەوە، بەڵام لە  ئەساسدا وا نییە، چونکە نەتەوە-دەوڵەت بە تایبەتی ویستی خۆی  لە سەر بنەمای نەهێشتنی ئەویدی دا دامەزرێنێ.  و واتای ئەوە چ بوو بۆ وێنە هەموو ئەو زمانانەی کە لە فەڕانسە دا هەبوون، پێویست بوو بکووژرێن بۆ ئەوەی زمانێکی تاقانە ساز بکەن. لەو ڕووەوە دەوری چاپەمەنی زۆر گرینگ بوو. یانی بۆ ئەوەی کە یەک ئابووری هەبێ ،  پاشناویان دەدا بە ئینسانان بۆ ئەوەی ئەوان باشتر کۆنتڕۆڵ بکەن. ڕوانگەیەکی ئاوای دەوڵەت لە سەرەوە ڕا هەبوو کە دەیویست هەم  بە سەر خۆڕست ، هەم کۆلۆنییەکان ، واتە کۆلۆنییەکانی ئوڕووپا  و لە ناو کۆمەڵی خۆی دا بە سەر ژنان دا زاڵ بێ .  دەوڵەت بۆ ئەوە پێویست بوو.  ئێمە لە پێواژۆی ئەو سەد ساڵەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا دەکرێ بڵێین  زۆر کۆمەڵ لە چوارچێوەیەکی خۆسەر دا ژیاون ، نەک ئەوەی کە زۆر ئازاد بووبن یان ناکۆکییان نەبووبێ، بەڵام بە شێوەیەک دەیانتوانی  بۆخۆیان بژین ، بە زمانی خۆیان،  و کولتووری خۆیان خۆ دەرببڕن.  و ئەوە بۆ ژنانیش هەر وا بوو. بە ساز بوونی دەوڵەت و جیا کردنەوەی  ڕووبەری تایبەتی و گشتی ، ڕووبەری گشتی ژینگەی دەرەوەی چواردیواری ماڵێ یە، لە ڕووبەری تایبەتیش مەبەست ناو ماڵە.  دەوڵەت کارێکی ئەتۆی کردووە کە ژنان تەنێ بتوانن لە ناو ماڵ دا بمێنن ، یانی خۆیان لە ئابووری ، لە کۆمەڵ ، لە سیاسەت  ، لەهەموو شت و لە ژنی دیکە دا ببڕدرێن. بۆیە ساز بوونی نەتەوە-دەوڵەت کارێکی ئاوای کرد  کە ژنان لە ماڵێ دا بمێننەوە  و مارکسیستە فێمینستەکانیش  کاتێک باسی کاپیتالیزم دەکەن دەڵێن واتای وی بۆ ژنان ئەوە بوو  بچنە ناو چواردیواری ماڵێ و ببنە کابان و ژنی ماڵێ.
 قازی: ئێستا ئێمە دەگەینە قۆناغی هەنووکە، ئەویش مانای ئەوەیە  ئەو سیاسەتی کە دەوڵەت – نەتەوە بەڕێوەی بردووە، کارێکی وای کردووە چەوساندنەوە و پێشێل کردنی نا یەکسانی جینسییەتی زۆر جوان بەدەرەوە بێ .دەکرێ چۆن پێناسەی سەردەمی ئێستا بکەین ؟ دوایە دەگەینە ئەو چەمکەی کە تۆلە تێزەکەت دا بەکارت هێناوە واتە کردنە کابانی ژنان ، هاوس وایفیزەیشن ؟
دیریک: یانی ئەمڕۆ ئێمە دەتوانین بڵێین بۆ ژنی کوردیش وەزعێکی ئاوا هەیە. و وەک گوتم بەرخوەدان و خۆڕاگری  گەورەش هەیە ، مرۆڤ ئەوە دەبێنێ  پێشتریش نیزیکی ٤٠ – ٥٠ ساڵی ڕابردووش  مرۆڤ دەتوانێ بڵێ دەوڵەت  کارێکی ئەوتۆی کرد کە هەموو پیاوێک لە ناو  ماڵی خۆیدا ، خۆی ببێ بە دەوڵەتێک . شرۆڤەی بزووتنەوەی ژنانی کوردیش ناساندنێکی ئاوا دەکا. مانای ئەوە چییە مانای ئەوەیە لە بەر ئەوەی ماڵ ڕووبەرێکی تایبەتی یە کەس نابێ لە کاری بنەماڵە دا موداخەلە بکا، دیسان ئەوەش مانای ئەوەیە کە زەبروزەنگ بە شتێکی ئاسایی دەزاندرێ ، وەسەرپەڕین و ئازار دانی ژنان بە ئاسایی دەژمێردرێ ، و کوشتنی ژنان  بە شێوەیەکی سیستماتیک  وەک ئێمەی فێمینیست دەڵێین  بە ئاسایی لە قەڵەم دەدرێ.
و ئەو شتانەی کە ئێستا لە کوردستان تەجروبە دەکرێن، دە ڕاستیدا بە کۆلۆنیالیزمەوە گرێ دراون ، یانی زەبرو زەنگی دەوڵەتیش شوێنی خۆی لە سەر کۆمەڵ دەهێڵێتەوە و ئەو پاتریارکالیزمەی کە لە ناو کۆمەڵ دا هەیە. دیارە داب و نەریتیش
شوێنی خۆی هەیە و مرۆڤ ناکرێ ئەوانە بە جیا لەیەکتری لێکاڵا کاتەوە.
قازی: با ئێستا لە سەر عینوانی تێزەکەت بدوێین .دەکرێ  هێندێک ئەو چەمکی هاوس وایفزەیشن شرۆڤە بکەی؟
دیریک : لە مەر چەمکی هاوس وایڤزەیشن، بەر لەم بەرنامەیەش  بیرمان لێ کردەوە بە کوردی چۆنی بڵێین. لە سەر ' کردنە ژنی ماڵێ'  یان 'کردنە کابانی ماڵێ ' ڕێک کەوتین. دەبێ لەو بارەیەوە خراپ تێگەیشتن نەبێ  مەبەست لەو چەمکە ئەوە نییە ئەو کارەی ژن لە ماڵێ  خۆیدا دەیکا  بە کەم و بە سووک دابندرێ.خۆی لە خۆیدا کاپیتالیزمیش ئەو ڕەنج و زەحمەتەی ژن لە چواردیواری ماڵێ دا دەیکێشێ  وەکوو کار پێناسە دەکا. بەڵام هەمیشە ئەو کار و زەحمەتە بە کەم دەبینێ.  ' کردنە کابان' وەک مارکسیستە فێمینیستەکانیش دەڵێن   ئەگەرئەتۆ وەک کۆمەڵێک ، وەک ماڵباتێک، وەک دەوڵەتێک کارێکی ئاوا بکەی  کە ژن تەنێ بتوانن لە چواردیواری ماڵێ دا بژین و تێکەڵی ئەوان لەگەڵ ئابووری و سیاسەت و کۆمەڵ و ڕووداوی ڕۆژانە دا نەمێنێ  بەوشێوەیە کۆمەڵێکی سەقەت و نائاسایی ساز دەبێ و دەوڵەت دەتوانێ زوڵم و زۆرداری لە هەموو کۆمەڵ دا بڵاو بکاتەوە. بۆ وێنە لە کوردستان شتێکی وا هەبوو  پێاو لە کۆمەڵ دا لە ژێر زوڵم و زۆرداری دا بوو  بەڵام کە دەچووە ماڵی خۆی لەوێ دەبوو بە دەوڵەت. یانی کردنە ژنی ماڵێ ، کردنە کابان شتێکی وایە. ئەمن بۆچی ئەو ناوەم بۆ تێزەکەی خۆم بەکار هێنا، وەکوو گوتم ئەو جۆرەی کە ژن وەک مڵکی ئینسانێکی دیکە دەبیندرێ  و هێندێک سیاسەت و ڕێبازی سیاسی کوردیش دەیانەوێ کۆمەڵی خۆیان بەو شێوەی ساز کەن و دای سەپێنن. هەمان شت  ئێمە دەتوانین لە سەر هەموو کوردستان بڵێین. ئەگەر کوردستانێکی ئاوا هەبێ کە وەک کابان لەگەڵ ژن هەڵسووکەوت بکا ، یانی ژن لە دەرەوەی سیاسەت ، کولتوور و ئابوورییەکی خۆسەر بهێلرێتەوە ئەوەش شێوەیەکە لە کابانێتی .
قازی: مەبەستی تۆ وەکوو باست کرد بە کەم دانانی کاری ژنان نییە لە ناوخۆی ماڵێ دا، بەڵام دەتەوێ بڵێی ئەوە نابێ ببێتە ئامرازی یەخسیری ئەوان .
دیریک: وەک باسم کرد ئێمە نابێ قەت کاری ژنان لەناو ماڵێ بە کەم دابنێین، مەبەستی من ئەوە نییە، بەڵام ئەگەر ژن تەنێ لە چواردیواری ماڵێ دا دەوڕێک بگێڕێ ئەوە نابێ و نابێ دەسەڵاتداری کوردیش لایەنگری لە کۆمەڵێکی ئاوا بکەن.
قازی: من لە قسەکانت وا تێدەگەم  ئەو ئارگومێنتانەی کە دەڵێن گۆیا ژن لە کۆنەوە  دە کۆمەڵێ کورد دا ئازاد بووە هەموو سەروبن دەبن و ئیدیعای ناڕاستن .
دیریک:  دیارە ژنی تێکۆشەر و بەرخۆدێری کورد هەمیشە هەبوون، بەڵام ئێمە ناتوانین بێڵین ئەوانەی کە دەڵێن ژن ئازادن و ئازادیی زیدەتر نەپێویستە مەیدانداری بکەن. جار جار مرۆڤ ئارگومێنتی ئاوای لە پیاوانەوە گوێ لێ دەبێ. جووڵانەوەی ژنی کورد ئازادیی وەک تێکۆشان پێناسە دەکا، نەک ئەوەی کە ڕۆژێک دەوڵەتێکی ئێمە هەبێ و  ئێمە بڵێین ئازادین.بۆ وێنە سەکینە جانسز لە کتێبەکەشی دا نووسیویە و دەڵێ ئازادی بە تێکۆشان بەستراوەتەوە و تێکۆشان لە ڕێی ئازادی دا قەت تەواو نابێ .هەر بۆیەیە کە ئێمە باسی دوو تێگەیشتن و بۆچوونی جیاواز دەکەین.
قازی: ئێستا دەگەینە ئەوجێیەی تێزی تۆ کە باسی تەجروبەی خۆت لە باشووری کوردستان و ڕێکخراوە ناحکوومییەکان ( ئێن جی ئۆ) دەکەی و بە دیتنی تۆ ئەوان دەیانەوێ نایەکسانی جێندر داپۆشن و بیشارنەوە  و لە هەمبەرئەوە دا نموونەی ئێمپریک هەیە کە بەچاوی خۆت لە ڕۆژئاوای کوردستان دیتووتە. دەکرێ هێندێکیش باسی ئەو لایەنە بکەی.
دیریک: بەرلەوەی ووڵامی ئەم پرسیارەت بدەمەوە دەبێ بڵێم  هەوڵدانی ژنان  لە هەموو پارچەکانی کوردستان زۆر هێژا و بە قیمەتن، بەڵام سیستمێک لە ئارا دایە کە نایەڵێ ئەو تێکۆشانە سەر کەوێ.بۆ وێنە ئەوەی من لە باشووری کوردستان دیتم، بە تایبەتی ئەوەی کە دوای دەستێوەردانی ئەمریکا لە عێڕاقێ  لە ساڵی ٢٠٠٣  خولقاندوویە، زۆر ڕێکخراو و کۆمەڵەی ژنان ساز بوون ، نەک ئەوەی هەموویان خراپ بن  بەڵام هەموویان  ڕێکخراوی ئەوتۆن  کە بە پێی زێهنییەتی  نیولێبڕاڵی ساز کراون. وەک ئەوەی ئەمریکا  گەلی عێڕاقێ ئازاد بکا.  جۆرج بووشیش ئەوەی دەگوت . جا بۆیە زۆر ڕێکخراو هاتوونە مەیدانێ و زۆربەیان ڕێکخراوی ژنانن ، بەڵام ئەگەر مرۆڤ چاو لە کار و چالاکییەکانیان بکا  دەبینێ هەموویان پڕۆژەی جیاوازی یان سەر بە حکوومەتن  یان دە دەست پارتییە سیاسییەکان دان.  و هەمیشە  ئاستەنگی دروست دەکەن بۆ ئەوەی ژنان بۆخۆیان  لە کۆمەڵ دا گۆڕانکاری گەورەتر ساز بکەن.  یانی  ئەو پرۆژەیانە هێندێکیان سەرنج دەدەنە ئەو زەبروزەنگەی بە دژی ژنان دەکرێ بەڵام گۆڕانکارییەکی ڕادیکاڵیان ناوێ. ئەو سیستمەی ئێن جی ئۆ یە هەر وەک دەوڵەت چاو لە کۆمەڵ دەکا ، بۆیە من دەتوانم بڵێم ئەوەی کە سەرنجی منی ڕاکێشا لەو ڕێکخراوانە دا ئەوەیە زۆر لەو ژنانەی باشووری کوردستان کە کاریان تێدا دەکەن  خۆیان لە کۆمەڵ بە جیاواز دادەنێن.
قازی: مەبەستت ئەوەیە لەگەڵ ئەو ژنانەی کە کاریان بۆ دەکەن و دەیانەوێ بە پیل داوخوازەکانیانەوە بچن و پشتگیریان لێ  بکەن بە بەشداری خۆیان گیروگرفتەکانیان چارەسەر ناکەن ، بەڵکوو وەک ڕزگارکەریان ڕەفتار دەکەن؟
دیریک: ڕاستە وایە، ئەوەش لە بەر شێوەی تێڕوانینە لە مۆدێرنیتە. گۆیا  کوردستانێکی مۆدێڕن، کوردستانێکی پێشکەوتوو  مەجبوورە وەک ئەو جۆرە ڕێکخراوە ئێن جی ئۆیانە ، وەک سیستمی ناونەتەوەیی کار بکا.بەڵام ئێمە دەبینین ئەو شێوازە ناتوانێ  کۆمەڵ دا شتێکی ئەوتۆ بگۆڕێ  بە تایبەتی لە بەر ئەوەی سیستم هەر سیستمی کاپیتالیستی یە  زوڵم و زۆرداری دەکا لە ئینسانان و ئابوورییان لە دەست دەردێنێ ناتوانن گۆڕانگارییەکی ڕادیکاڵ بکەن ئەو جۆری کە ئێمە لە ڕۆژئاوای کوردستان دەیبینین.
قازی: ئەوەی کە تۆ لە پڕاتیک دا دیتت لە ڕۆژئاوای کوردستان ، بە تایبەتی سەبارەت بە خەبات لە پێناو یەکسانی جێندر  یانی یەکسانی جینسییەتی چۆن بوو. هەم بە دیتنی ئیمپێریکی تۆ ، دیارە تۆ بە سەمپاتییەوە تەماشای وەزعەکەت کردووە بەڵام بە گشتی چۆنی دەبینی؟ بە پێی بۆچوونی تۆ لەوێ ژنان چەندە لە بەڕێوەبردنی ئەرکی خۆیاندا سەرکەوتوو بوون؟

دیریک: لە ڕۆژئاوای کوردستان ، ئەو پارادایمەی کە ئێستا لەوێ هەڵدەسووڕێ و دادەمەزرێ، ئەو سیستمە واتە خۆسەری دێمۆکڕاتیک ، ئازادی و تێکۆشانی ژنان  و وەکوویەکی جینسییەتان وەک پرێنسیپێک دەبینێ . بۆیە ئەوەندەی کە ژن بتوانێ خۆی ئازاد بکا، ئەوەندەش  دێمۆکڕاسی ناو کۆمەڵ بەرەوپێش دەچێ. لە پراتیک دا  ساز کردنی کێئۆپڕاتیڤان، ساز کردنی کۆمۆنان  یانی مێکانیزمی جۆر بە جۆر ساز کراون بۆ ئەوەی ژنان بتوانن بۆ خۆیان خۆیان بناسن و خۆیان دەرببڕن، خۆیان بپارێزن، ئابووری خۆیان پێکەوە نێن  و بە شێوەی خۆیان  بتوانن بڵێن  بۆ ئێمە ئازادی ئەمەیە. نەک ئەوەی لە دەرەوە ڕا پێناسە بکرێن. دیارە ئەوە پێواژۆیەکی زۆر دژوارە.  ئێمە باسی گٶڕینی سیستمێکی قووڵ و دوور دەکەین . مرۆڤ ناتوانێ بڵێ حەوت ساڵ تێپەڕیوە و ئێستا هەموو شت باشە. نا ئاستەنگی زۆر هەن بۆیە لەگەڵ ئەو ژنانەی من قسەم کرد  هەمیشە دەیانگوت ئەوە تازە دەستمان پێ کردووە و گۆڕانکاری هێدی هێدی دەکرێ، بە پەروەردە، بە ئەوەی کە میدیای خۆسەری ژنان دەور بگێڕێ .  زۆر شتی ئاواش هەن. وەک من گوتم لە باشووری کوردستانیش حەولدانی زۆر گەورە هەیە ، لە تێکۆشانی ژنان دا بەڵام سیستمێک سەردەست و زاڵە کە ناهێڵێ ژنان گۆڕانکاری ڕادیکاڵ بکەن.
 قازی:  ئەو کۆسپ و ئاستەنگانەی  لە سەر ڕێی بزووتنەوەی  ژنان لە ڕۆژئاوا هەن ، ئی هەرە مەزنیان چن؟
 
دیریک: پێم وایە ئاستەنگی هەرە گەورە زیهنییەت بێ ، نەک هەر لە  ڕۆژئاوای کوردستان بەلكوو لەهەموو بەشەکانی کوردستان و لە هەموو جیهانیش ئەو زەبروزەنگەی کە بە زەبروزەنگی هەرە ئاسایی دادەندرێ  لە دژی ژنانە . کولتووری ئوڕووپاش ئاوایە ، لە فیلم و میدیایان دا زەبروزەنگ و زۆرداری لە سەر ژنان  وەک شتێکی ئاسایی و تەبیعی یە. تا ئەوجێیەی دەگەڕێتەوە سەر ڕۆژئاوا ئێمە باسی بارودۆخێکی تایبەتی دەکەین ، باسی کۆمەڵێک دەکەین کە تواندراوەتەوە، بووەتە قوربانی شەڕ و زوڵم و زۆرداری بێ سنووری دیتووە لە ژێر حوکمی ڕێژیمی سووریا دا ، بۆیە ڕەگ و ڕیشەی زەبروزەنگ لە کۆمەڵ دا قووڵە .
ئەمن سەرنجم دا کە  گرانایی حەول و تێکۆشانی خۆیان  لە سەر پەروەردە وگۆڕینی زیهنییەت وهێز وەبەرنانی ژنان داناوە. بۆ وێنە فەرق و جیاوازی چاوڕاکێش  لە نێوان ئەو دوو سیستمانە دا  هەیە. وەک ئاماژەم پێ کرد ئەو  سیستمەی لە باشووری کوردستان هەیە  دەیەوێ حکوومەت ، قانوون  یان  ڕێکخراوەی  دەرەوەی کوردستان گۆڕانکاری ساز کەن ، واتە پێشەڕۆژ و چارەنووسی ژنان  دەسپێرێ بە دەرەوەی وان ، بەڵام لە ڕۆژئاوا  باوەرییەک بە سیستمی دەرەوە یان چاوەڕوانی لە دەوڵەتان وپیاوان نییە. ئەگەر ژن بییەوێ گۆڕانکارییەک ساز بکا، دەبێ بە هێزی خۆی ئەوە بکا.
قازی:  یانی بە بۆچوونی تۆ ئەو باوەڕی بە هێزی خۆ  لە ڕۆژئاوا بە تەواوی لە ژنان دا پێک هاتووە؟ یان ئەوە پڕۆسەیەکە کە دەستی پێ کردووە؟
دیریک: ئەوە پڕۆسەیەکە، پێواژۆیەکە، وەک پێشتریش ئاماژەم پێ کرد زۆر ژن هەن پەروەردەیان نییە ، دەرفەتی ئەوەیان نەبووە لە دەرەوەی چواردیواری ماڵێ کار بکەن ئیستا زۆر هەل و دەرفەتیان بۆ ساز بووە، نەک هەر بە پێی قانوون ، بەڵکوو گەلێک ڕێکخراو و کۆمەڵەش ساز بوونە.هەڵبەت  تێکۆشانی یەپەژە ش دەورێکی زۆر گەورەی گێڕاوە و کۆمەڵ دەتوانێ ببینێ کە ژنی کورد دەتوانن هەموو شتێک بکەن. داعش زەبروزەنگ بە دژی ژنان وەک چەكێک بە کار دێنێ و  بە تایبەتی بەرخوەدان و خۆڕاگری ژنان شوێنی خۆی لە سەر کۆمەڵ داناوە  و ئێستا دەتوانین بڵێین یەک و یەک هەموو ژنان  بۆیان دەرکەوتووە کە چارەنووسیان ئەوە نییە کە ببنە قوربانی زەبرو زەنگ و زەبرەوزەنگ لە چارەی ئەوان نەنووسراوە.   
قازی: باشە، ئیمپاورمنت، یانی هێزوەبەرنانی ژنان، ڕاهێزاندنی ژنان  ئەوەی ژن خاوەنداری بکەن لە مافی خۆیان چۆن هەڵدەسووڕێ؟ باسی پەروەردەت کرد، باشە ئەوە چۆن بەڕێوە دەچێ؟  هەم  لە لایەن ژنان خۆیانەوە وهەم لە لایەن  بزووتنەوەوە کە بەجۆرێک فێمینیستی یە؟
دیریک :  حەوڵ و تێکۆشانێکی زۆر دەدرێ، ئینسانان زۆر خۆیان ماندوو دەکەن ، بەڵام ئەو کارە سەبر و  حەوسەلەی دەوێ . جگە لە پەورەردە ، دەوری ڕاگەیاندنیش زۆر گەورەیە، بۆ نموونە میدیای خۆسەر  دەڵێن ئێمە دەمانەوێ دیتنی کۆمەڵ بگۆڕین یانی خەباتێکی تایبەتی لەو پێناوە دا هەیە.لە ناو کۆمۆنەکان دا کۆمۆنی خۆسەر هەن کە لەواندا ژنان خۆیان حەول دەدەن چارەسەری بۆ ئەو گیروگرفتانە بدۆزنەوە کە دێنە پێشێ یانی کاتێک ڕووداوێکی بە زەبروزەنگ ڕوو  دەدا.  ئێستا  ژنانی ڕۆژئاوای کوردستان گەیشتوونە ئاستێکی ئاوا کە دەزانن هێزێک هەیە ،هێزی خۆسەری ژن لەوێ دەیانەوێ سیستمێکی ئاوا ساز کەن ، سیستمی خۆسەری ژنان.مەسەلە هەر هەبوونی ڕێکخراوە و حەڕەکەت نییە بەڵکوو سیستمێکیش ساز بووە.
قازی: ئەو ئیمپاورمنت ( ڕاهێزاندن) بە چ شێوەیەک هەڵدەسووڕێ؟
دیریک: لە ڕووی سیاسی ، کۆمەڵایەتی و ئابووری . و کێئۆپراتیڤی خۆسەریش هەن.
قازی: ئەو سیستمی هاوسەرۆکایەتی یەی کە هەیە شتێکی ڕاستەقینەیە یان شکڵی یە؟  یانی ئەو پیاوەی کە دێتە ناو ئە سیستمە قەبووڵ دەکا ژنێک وەک ئەو بڕیار بە دەست بێ؟
دیریک: بە گردبڕی پیاوی ئاواش هەن کە ئەو سیستمە قەبووڵ ناکەن.  و وەک باسم کرد گۆڕینی زیهنییەت پێویستە. بەڵام میکانیزمی وەک قانوونی ژنان، یان سیستمی هاوسەرۆکایەتی و پشک دان بە ژنان هەن، بەڵام بۆ ئەوەی ئەوانە هەر شتی شکڵی و ڕەمزی نەبن پێویستی بە گۆڕانکاری قووڵتر هەیە.
قازی: کاتمان زۆر نەماوە ، هەر ٦-٧ دەقیقەمان ماوە ، ئەتۆ لە تێزەکەت دا دەڵێی لە ماوەی ساڵێک لێکۆڵینەوەی قووڵی ئێتنۆگڕافیک لە کوردستان  لە ڕاستی دا کۆکراوەیەکی بەڵگانت ساز کردووە یان زۆر فاکتت وەسەریەک ناوە وئەوە دەتوانێ چەمکی بە سیاسیی بوونی ژنان وەڕووخا. بە بۆچوونی تۆ تێزەکەت دەتوانێ چ دەورێک لە گۆڕانکاری دا بگێڕێ ؟ مەبەستم دەرئەنجامی تێزەکەتە؟
دیریک:لە سەر ئەوە دەکرێ بڵێم بە ڕاستی من بە چاوی خۆم دیتم  کاتێک کە ژنانی ئێزیدی مەجلیسی خۆیان دامەزراند یان ڕێکخراو و کۆمەڵەی جیاوازی خۆیان دامەزراند. من بە چاوی خۆم دیتم ژنان لە دێمۆکڕاسی ڕاستەوخۆ یان ڕادیکاڵ دا زیدەتر هێز و توانا پەیدا دەکەن چونکە دەبینین کەبە ئیرادەی خۆیان دەکرێ چ شوێنێک لەسەرکۆمەڵی خۆیان بکەن. مرۆڤ دەبینێ کە سیستمی دەوڵەتیی ئێن جی ئۆیان ناهێڵێ گۆڕانکاری ڕادیکاڵ بکرێن ، بۆیە کانکلووژن/ دەرئەنجامی  تێزی من ئەوەیە کە تەنێ بە ڕێگای گۆڕینی زێهنی ڕا گۆڕانکاری دەلوێ،  هەر بۆیەش خەباتی ژنۆلۆژی  ئەوەندە بە قیمەتە بە ڕاستی.   چونکە ژنۆلۆژی  تێ دەگا و دەبینێ کە بەرلە هەموو شت پێویستە  ڕوانگە و دیتنی کۆمەڵ  بگۆڕدرێ. ئێمە ناتوانین وەک دەوڵەت کۆمەڵی خۆمان شرۆڤە بکەن. ئێن جی ئۆ بوون بە تەواوی ئاوایە چونکە ناهێڵێ گۆڕانکاری بکرێ و لەوبارەیەوە من دەتوانم بڵێم بەرخوەدانی ژنانی کورد هەر بەردەوامە. ئێمە لە تێکۆشانی لەیلا گوێڤەن یش دا دیتمان  کە ئەگەر تیوری و پڕاتیک ببنە یەک ، سەرکەوتن مەیسەر دەبێ.
قازی: هیچ  پلانی ئەوەت هەیە تێزەکەت وەک کتێب بڵاو کەیەوە؟



 دیریک:  ئەرێ، هیوادارم لە ساڵی ٢٠٢٠ دا  وەک کتێب دەرکەوێ  و وەکوو تر کتێبە کە چیروک و بەسەرهاتی جیاوازیشی تیدا دەبێ. لایەنی پڕاتیکی زیاتر دەبێ لە ڕەهەندی تیوری بەو شێوەیە  ئەو پێواژۆیە و تێکۆشانی ژنان بەش دەکەم.  
میدیای  ئوڕووپایی بۆ وێنە هەمیشە دەیەوێ باسی مەغدوورییەت و بێچارەیی ژنان بکا ، ئەوەش سەرچاوەی لە ڕوانگەی ئۆریانتالیستییەوە ئاو دەخواتەوە ، بۆیە ئێمەی ژنی کورد بۆ خۆمان دەبێ بێینە مەیدانێ  و نەک هەر لێکۆڵینەوەکەی من،  زۆر ژن هەن دەیانەوێ مێژووی خۆیان بۆ خۆیان بنووسن ، دیارە ئەوە بە شێوەی هەرەوەزی باشتر هەڵدەسووڕێ. 
قازی: ئێستا کە تۆ دوکتورای خۆت وەرگرتووە پلانت چییە، بە تایبەتی لە بواری ئاکادێمیک دا؟
دیریک:  دوای هاوینێ دەست بە کارێکی دیکە دەکەم. ئەمن درێژە دەدەم بە لێکۆڵینەوەی خۆم .من دەمەوێ زیاتر لەمەڕ  خۆسەری دێمۆکڕاتیک لە ناو کەمپەکانی کوردستان دا کار بکەم وهەر وەها سەبارەت بە حەولدانی عەداڵەت خوازی ژنانی کورد لە دوای داعش.
قازی: وەک دەزانی ئێستا لە دوای شکانی داعش  لە ووڵاتانی ئوڕووپایی هێندێک گیروگرفت ساز بووە، لەمەر وەزعی ئەو ژن و منداڵانەی لای داعش بوون و هەر وەها ئەوانەی لای داعش یەخسیر بوون . بڵێی ئەوانە بگەڕێنەوە ووڵاتەکانی خۆیان یان چۆن دەبێ ، تۆ چۆنی دەبینی ؟
دیریک : ئەوە شتێکی زۆر سەرنجڕاکێشە  چونکە ئوڕووپا نایەوێ دەوری خۆی قەبووڵ بکا، دەوری ئورووپاش هەبوو، نەك هەر لە شەڕ دا بەڵکوو لە بواری پێشوەچوونی ئیدێئۆلۆژی ش دا.  پشتگیری کردنی  ووڵاتانی وەک  تورکیا و عەڕەبستانی سعوودی  و کاری ئاوا لە لایەن ئوڕووپاوە. بۆیە ئێستا نایانەوێ  هاووڵاتییەکانی خۆیان کە ببوون بە چەتە بهێننەوە ووڵاتەکانی خۆیان،  دیسان ئەوەش دەچێتەوە سەر ئۆریانتاریسم . دەیانەوێ بڵێن  ئەوە نەریت ، ئەوە پاشکەوتوو بوونی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و ئێمە قەبووڵی ناکەین. دیارە ئەوە هەڵوێستێکی هەڵەیە و دەبێ ڕەخنەی لێ بگیرێ.
قازی:  کاردانەوەی ئەو گیروگرفتە لە ناو کۆڕوکۆمەڵی فێمینستی دا چۆن بووە؟


دیریک: شتی سەرنجڕاکیش ئەوەیە کە هێندە قسەی لە سەر ناکەن. کەس نایەوێ لەو مژارە نزیک بێتەوە.  ئێستا هێرشێکی زۆر دەکرێتە سەر دینی ئیسلام ، بەڵام ڕاستییەکیش هەیە نایانەوێ خۆڕاگری  ئەو ژنانەش کە لە هەمبەر ئەو ئیدێئۆلۆژیە شەڕیان کرد قەبووڵ بکەن ئەو ئیدێئۆلۆژییەی بە ناوی دین پاساوی بۆ کارەکانی خۆی دەهێناوە. دەبێ وەکوو فێمینیست زیاتر شی بکەینەوە ئیدێئۆلۆژی ئاوا چۆن ساز دەبن و تێکلآوی و بەستراوە بوونیان بە کاپیتالیزمەوە چۆنە.
قازی: زۆر سپاس دوکتور دیریک. زۆر سپاس بۆ بەشداریت لە ڕاوێژ دا. داوای سەرکەوتنت بۆ دەکەم لە هەموو بوارێک دا
دیریک : منیش سپاستان دەکەم                                         
قازی: بینەرانی خۆشەویست، بەم شێوەیە دەگەینە کۆتایی ڕاوێژی ئەمجارەشمان. تاکوو ڕاوێژێکی دیکە لای ئێوەمان خۆش
 تێبینی: ئەم هەڤپەیڤینە ئێوارەی یەکشەمە ٢-ی حوزەیرانی ٢٠١٩ لە بەرنامەی ڕاوێژی تێلێڤیزۆنی ستێرک بە کوردیی کورمانجی کراوە و بە شێوەی زیندوو بڵاو کراوەتەوە.بۆ دیتنی ڤیدێئۆی ئەم بەرنامەیە دەکرێ  سەری لاپەڕەی ڕاوێژ لە فەیس بووک  یان کاناڵی ڕاوێژ لە یوتیوب بدەن.