بەرنامەی ڕاوێژ دووشەمە ٢٠-ی نیسانی ٢٠٢٦، وتوێژ لەگەڵ ڕامیار حوسێنی لێکۆلەرەوەی زمان، فەلسەفەو شارستانییەتی یۆنان، باس و شڕۆڤەی هێندێک چەمکی تیۆری و پڕاتیک

 

بەرنامەی ڕاوێژ دووشەمە ٢٠-ی نیسانی ٢٠٢٦، وتوێژ لەگەڵ ڕامیار حوسێنی لێکۆلەرەوەی زمان، فەلسەفەو شارستانییەتی یۆنان، باس و شڕۆڤەی هێندێک چەمکی تیۆری و پڕاتیک
حەسەن قازی: بینەرانی خۆشەویست بەخێربێنەوە بۆ بەرنامەیەکی دیکەی ڕاوێژ. لە ڕاوێژی  ئەمجارەماندا میوانداری دەکەین لە بەڕێز ڕامیار حوسێنی لێکۆلەرەوە لە زمان، فەلسەفە و شارستانییەتی یۆنان،لەم بەرنامەیە دا ئێمە باسی هێندێک چەمکی تیۆری و پڕاتیک دەکەین. وەکوو چەمکی تەمامییەتی ئەرزی، ئەوەی کە
" ئێرانییەت " چییە ؟ چلۆناتەتی بەناو کردنی کورد لە ئێران. زۆر زۆر بەخێر بێی بەڕێز حوسێنی.
ڕامیار حوسێنی: زۆر سپاس
قازی: لەوەڕا دەست پێ بکەین، لەبەر ئەوەی بەڕێزت یەکەم جارە لە بەرنامەی ڕاوێژ دا بەشداری دەکەی و وەکوو لێکۆلەرەوەیەکی زمان، فەلسەفە و شارستانییەتی یۆنان، پێم خۆشە لە سەرەتاوە ئەگەر بە کورتیش بێ هێندێک لەمەڕ ئەو لێکۆڵینەوانەت بدوێی. فەرموو!

حوسێنی: زۆر سپاس بۆ دەعوەتەکەتان پێش هەموو شتێک. ئەوەی ڕاستی بێت من لە شەش حەوت ساڵی ڕابردوو دا خەریکی لێکۆڵینەوە بووم لە سەر بە گشتی دەتوانین بڵێین شارستانییەتی یۆنان، کە دیارە بە شێوەیەکی تایبەتی تر لەسەر فەلسەفە و لە سەر زمانەکەی زیاتر لێکۆڵینەوەم کردوە و بەشێکی ئەگەر کەمێک تایبەتتر باسی بکەم لە سەر چەمکی شێعر [پیسی بە یۆنانی]  و پێوەندی ئەو لەگەڵ پۆلیتیکی یا سیاسەت. هاتووم هێندێک لێکدانەوەم کردوە و کارم کردوە باز ئەو دوو چەمکی سیاسەت و شێعرییەتەش، جوزئیتر  لەسەر دووچەمکی تر وەک سوڕئالیزم و ئانارشیزم  واتە تێزە گشتییەکە ئەوە بوە کە شاعیرەکان یەکەمجار گڕامێر ئەشکێنن، ئەو شێوازە ڕوانینە بۆ زمان ئەشکێنن لە مێشکیان دا، لە نا وشیاریان دا و ئەمە لە مەکتەبی سوڕێالیزم  کە بزووتنەوەیەکی ئەدەبی  سیاسی بوو لە یۆنان لە دەیەکانی ١٩٣٠ بەملایەوە دەستی پێکرد، دیارە رەفیقیش بوون لەگەڵ ئاندرێ برێتۆن و ئەو کەسانەی کە لە فەڕانسەوە بەهەر حاڵ دەستیان پێکرد لە پاریس و لەPlace Blanche   ی پاریس کە کۆ ئەبوونەوە لەوێ ئیدەکانیان هێنا هاتن لە یۆنان لە سەر ئەوە تەشەنەیان دا و کەسێکی زۆر سێنتێری ئەمە ئاندریاس ئاسێبێری کۆچ کە من لەسەر ئەمە کارم کردووە و هەندێ شتیشیم بەکوردی تەرجومە کردووەتەوە، ئەم بۆ خۆی مامۆستای دەروونشیکاری بوو، دەروونشیکار بوە بۆ خۆی و سورێئالیزمیشی هێناوە و من ئەو پێوەندییەم  بەررەسی کردوە کە چۆن ئەمانە دواتر وەکوو بزووتنەوەی سیاسی دەردەکەون و لە بزووتنەوە سیاسییەکەشدا ئەچنە پاڵ کۆمۆنیزم، بەڵام تا کاتێک لە زەمانی ستالین گوشار بۆ سەر نووسەران و ڕۆشنبیر دەست پێ دەکا لە نێو خۆی حیزبی کۆمۆنیست دا، و دیاریشە ئەکسەری مۆدێلە کۆمۆنیستەکان هێندێک لە نێو خۆیان دا توند بوون ئەوان دێن بەرەو ئانارشیزم و منیش لەوێوە دێم کە ئەمانە پێشتر  ڕێئالیزمیان وەکوو ڕاستییەکی ئەدەبی ئەو کاتە شکاندوە بۆیە دواییش نەیانتوانی چوارچێوەی کۆمۆنیزمەکەش قەبووڵ کەن و هاتوونەتە دەرەوە.
بە گشتی ئەوە بەشی سێنتێری کارەکەم بوە لەم لێکۆڵینەوانە و دواتریش هاتوومەتە سەر بەشێک لێکۆڵینەوە لە سەر دوو سێ چەمکی تایبەت وەکوو گەرانەوە بۆ سەر کارەکانی فیلسۆفێکی کۆنی باستان ئەرەستوو و تێکەڵی ئەو لەگەڵ کەسێکی نوێ فیلسۆفێکی هاوچەرخی بە نێو کاستێرۆیادیس، هاتووم لێکۆڵینەوەی ئەوەم کردوە کە پۆلیتیکی ئەبێ بەچی و بۆچی ئەم پۆلیتیکییە لە زمانە ئوڕووپاییەکاندا تەرجومە نەبووەوە، لای خۆمان ئیستا دەیکەن بە سیاسەت بەڵام
قازی: یا ڕامیاری، ڕامیار
حوسێنی: ڕامیاری بەڵێ. [پێدەکەنی] و ئەمە بەشێکە بە ڕاستی لە پۆلیتیکی بەو شێوەیە کە خودی چەمکەکە دێت، دوایی چەمکی دێمۆکڕاسی وئاوتۆنۆمی کە ئەمانە کاسترۆیادیس کاری کردوە لە سەریان و تێزێکی زۆر گەورەی هەیە ئەڵێ لە سەدەی چواری پێش مەسیحەوە دێمۆکڕاسی نەبوە لە هیچ کوێ لە دنیا و ئەوە ئیدیعایەکی گەورە بوو و من کەمێک لەسەر ئەوانە لێکۆڵینەوەم کردوە بە گشتی.
قازی: باسی مەسەلەی زمانت کرد. ئێمە دەزانین لە زمانی یۆنانی دا هێندێک ڕێفۆرمی زمانی کراوە، دەتوانین باسی یۆنانی کۆن و یۆنای تازە بکەین. دەکرێ هێندێک لە سەر ئەوە بدوێی، ئەوەی ئەو گۆڕانە بە چ شێوەیەک بووە، ئایا جیاوازییەکی زۆر هەیە لە ڕووی تێگەیشتنەوە ئەوە چۆناوچۆنە؟ دەقەکان، ئەو دەقانەی لە کۆنەوە ماون وەچەی ئێستا لێیان تێ دەگا یان لێیان تێ ناگا؟

حوسێنی: یەک شت کە زۆر زۆر جالبە ڕووی داوە لەمەڕ زوانی یۆنانی بەڵام لە هیچ زمانی تردا ڕووی نەداوە ئەویش ئەوەیە هەر لەکۆنەوە تا ئێستا ئەو زمانە نەشکاوە دیالێکتیکی دیکەی لێ دروست بێ وەکوو لاتین کە شکا فەڕانسەیی و ئێسپانیایی لێ دەر هات یان وەکوو بنەماڵە زمانە جێرمەنییەکان کە بشکێتەوە نێو هولەندی و ئەوانە، ئەمە خۆی ڕاگرت و هەر لە کۆنەوە تا ئێستا بە دووسێ دەورە دا تێ پەڕێوە، کە دەڵێین دەورەی کۆن یانی پێش لە مەسیحییەت و پێش ئەوەی کە مەسیحییەت لە ڕێی کلیساوە ببێ بە شتێکی سیاسی، بوونێکی سیاسی.
ئەو دەقانەی ئەو کات لەگەڵ ئێستا بە ڕاستی ناتوانی، ئەگەر نەتخوێندبێت، یانی یۆنانی کۆن ئەگەر فێر نەبی ناتوانی ئێستا لێی تێ بگەی هەرچەند یەک زمانە بەڵام بە گشتی ئەتوانین بڵێین  دوو جار سادە کراوەتەوە وئەمە بە دوو دەستەبەندی گشتی دادەنێن لە دەورانی بیزانس هەتا دەوڵەتی یۆنان دروست دەبێ لە ساڵی ١٨٢١، ئەوەی ڕاستی بێت پێیان ئەوت " کاتارێووسا" ئەو شێوە لە زوانی یۆنانییە کە زۆر لە خەسڵەتە کۆنەکەی ڕاگرتبوو، چ لە باری گرامێرەوە، چ لە باری سینتاکس و جوملەبەندییەوە.
بەڵام دواتر شاعیڕێک بە ناوی " سێفێریس " کە بەقەولێک دەتوانین بڵێین نووری شێخ ساڵح یا مامۆستا گۆرانی ئەدەببیاتی یۆنانی یە کە شێوازێکی نوێی یۆنانی داهێنا و لە خەسڵەتە کلاسیکەکە دەری خست وەکوو شاعیر بەڵام بۆخۆی وەکوو سیاسەتکاریش سەفیر بوو، سەفیری یۆنان بوو لە ئینگلیستان، لە فەڕانسە، بۆیە یەکەم تەرجومەکانی ئیلیۆتیشی کردوە. ئەم بزووتنەوەیەک ڕێک ئەخا پێی ئەڵێن سێفێریست بە ناو خۆی، ئەم بزووتنەوەیە بۆ سادە کردنەوە و ستاندارکردنەوەی زمانی یۆنانی بوو و ئەو کارەی ئەو کردی پێیان ئەوت
 " دێمۆتیکی" کە دژی ئەو" کاتارێووسا" ئەوان ئەیان وت موحافەزەکار بوون ئەیان وت دەبێ زمانەکە پەتی بکەینەوە، ڕای بگرین با هەر لە کۆن بچێ، ئەم وتی نا ئەبێ بە جۆرێک ستانداردی بکەینەوە کە لە زمانی خەڵک بچێ وا ئێستا قسەی پێ دەکەن. و هەر واش ئەوان سەرکەوتن و ئەتوانین بڵێین ئێستا لە ١٩٤٠ بەملایەوە زوانێکیان پێش خستووە کە هەر ئەو جۆرەیە کە لە خیابان قسەی پێ ئەکرێ هەر ئەوەش تەدریس ئەکەن. ئەمە جیایی زۆر هەیە لەگەڵ پێشووەکان، هەندێ شت ڕاگیراوە با بڵێین وەکوو ئیستیلاح لە ڕۆژ دا.
قازی: ئەو ڕێفۆرمە لە ئۆرتۆگرافی، یانی لەخەت و ئەوەشدا کراوە؟
حوسێنی: بیکەن بە لاتین یانی؟
قازی: نا، ئەلفوبێی یۆنانی کە لە کۆنەوە بووە هیچ ئاڵوگۆڕی تێدا کراوە لە نیشانەی دەنگەکاندا؟
حوسێنی: ئەوە باسێکی زۆر تازەی ئێستایە، هێشتا زۆر تازەیە لەیۆنان. هەندێ کەس ئەڵێن ئەبێ سادەی بکەینەوە چون پێنج  / ئی/ یان هەیە ئەم ئیانە هەر یەک دەنگە بەڵام پێنج عەلامەتی جیای هەیە، پێنج کۆدی جیای هەیە. کێشەیەک بۆ ئەوە هەیە کە سادە نەکراوەتەوە. کێشەکە ئەمەیە ئەم ئی یانە، ئۆشیان هەیە، ئۆ میکڕۆن، ئۆمێغا ئەمانە ئەگەر سادە بکرێنەوە هەموویان بکرێن بە یەک ئۆ یا یەک ئی ئیستیدلالەکە ئەوەیە کە ڕیشەی وشەکانمان لێ ئەشێوێ، چون ئەو ئی یانە مانایەکی تایبەت ئەدەن بە ئێستاش، پەیوەستە و ناکرێ سادە بکرێتەوە لەوە زیاتر. بەڵام لە ئاستی تۆن دا، بڵێم حەڕەکەی عەڕەبی، ئەوەیان هێندێکیان لا بردووە بەڵام ئێستا هەر وشەیەک تۆنێک ئەخوات. لەوە زیاتر سادە نەکراوەتەوە.
قازی: ئێستا تەرکیزی لێکۆڵینەوەکەت لە سەر چییە، لەسەر چی چڕ بوویەوە؟
حوسێنی: ئێستا لەسەر وێژمان زیاتر، یانی ئەوەی کە زمان چۆن کاریگەری دائەنێ لە سەر بوونی سیاسیمان لە ئێستا دا بە کورتی.
قازی: زۆر باشە ئێستا بێینە سەر بابەتەکانی دیکەی بەرنامەکەمان ئەویش ئەوەیە هێندێک پێوەندی پەیدادەکاتەوە بە لایەنی فەلسەفی. چەمکێک هەیەلە ئێستای ئێراندا لە هەمبەر کوردەکاندا، ئەو هێزانەی کە غەیری کوردین بە مانای زیاتر ناسیۆنالیزمی ئێرانی لە بەرانبەر کورد دا بەکاری دێنن ئەویش چەمکێکە بە ناوی تەمامییەتی ئەرزی و لەو پێوەندییەش دا وێژمانێک یان دیسکۆرسێک هەیە بە ناوی " ئێران شەهری" کە مێژوویەکەی دەبەنەوە کۆن یانی کاتێک باسی  ئێرانشەهری و ئێرانییەت و شتی وا دەکەن لە زەمانی حازر و ئێستا دا نین لەسەر بنەمای هێندێک نەزەرییە دەیبەنەوە زەمانی ساسانیان و پێشووتر. جا ئەگەر یەک یەک باسی ئەوانە بکەی. یەکەم لە مەڕ تەمامییەتی ئەرزی کە دیارە دەو ساڵانەشدا لە پێوەندی لەگەڵ ئەو شەڕەی کە لە ئۆکراین هەیە لە نێوان ڕووسیە و ئۆکڕایندا، لە پێوەندی لەگەڵ دوڕگەی کرێمەدا کە لە پێوەندی لەگەڵ قانوونی نێونەتەوەییدا زۆر باسی دەکرێ چونکە زەمانێک بووە سەر بە ڕووسیا بووە ، دوایە لەساڵی ١٩٥٤بە ڕێنوێنی خرۆشچۆف کراوە بە بەشێک لە ئۆکڕاین و ئێستا ئەوە جوێ بۆتەوە و مافی دیاریکردنی چارەنووسی بەکار هێناوە. یانی ئەو چەمکە لە سەدەی ١٩وە لە پێوەندییە نێونەتەوەییەکان و ئەو دەوڵەت نەتەوانەی کە دروست بوون هاتووەتە گۆڕێ. بەڕێزت ئەو تەمامییەتی ئەرزییە لە جوغڕافیای ئێراندا چۆن بە ناو دەکەی؟
حوسێنی: ڕوانگەیەکی گشتی وا هەیە کە من دژی ئەوێستم ئەوەیە کە ئەڵێت هەرچۆنێک بێت ئێستا ئێرانێک هەیە، با ئەمە دێمۆکڕاتیزە بکەین و ئەمە تەواوە ئیتر. بەڵام من پێم وایە ئەمە گەر بنیادەم قووڵتر لێی بڕوانێت تێ ئەگەین کە بە ڕاستی ناکرێ باس لە بنەماکان نەکرێ، ئەم شتانەی کە ئێوە وتتان، باس لەو بنەمایانە نەکرێت و ئێمە بێین بڵێن ئینگار ئێمە هەر دیوکمان هەیە با ئەمە دێمۆکڕاتیزە بکەینەو.
ناکرێتەو، بۆچی بەخاتری ئەوەی کە وێژمانێک هەیە هەر ئەو جۆرەی ئێوە وتتان. ئێرانییەت بۆ من زیاتر وێژمانە. دیارە مەسەلەن کەسانی تر ڕەنگە لە بواری ئابووری سیاسی سەیری بکەن، کەسانی تر لە باری ترەوە سەیری بکەن بەڵام من وەکوو خۆم ئیحساس ئەکەم  وێژمانی ئێرانییەت ئەگەر قسەی لە سەر نەکەین دێمۆکڕاسی ڕوونادا لە ئێران، شایەد ئەمەش ئیدیعایەکی گەورە بێ من ئەیکەم بەڵام  بۆچییەکەی ئێستا ئەچینە سەر ئەوە. لە یۆنانی کۆن دا فەیلەسووفێک هەیە کە کەمتر ناسراوە چون لای خۆمان زیاتر ئەرەستوو یان ئەفلاتوون یا پلاتۆن ناسراون، زیاتر لە سەر ئەوانە کار کراوە بەڵام کەسێک هەیە کە ئەفلاتوون خۆی دیالۆگێکی نووسیوە بە ناوی " دیالۆگی کراتیلۆس". دیالۆگی کراتیلۆس دیالۆگێکە لەو سەبکی دیالۆگانەی کە ئەفلاتوون ئەی نووسی کە هەمێشە لە نێوان کەسانێک بوو لەگەڵ سوقرات دا.
ئەم کابرایە لەوێدا تێزێک دێنێتە گۆڕێ کە ئەمە دواتر حەتتا کەسانی وەکوو فوکۆ و بۆردیۆش دەگەڕێنەوە سەر ئەوە.
باسەکە لە سەر ناوە. ئەڵێ ناو، ناوەرۆک دیاری ئەکات. ئەرەستووش لە شوێنێکا باس ئەکات ئەڵێت ناونان لەتۆ، من چۆن ناوی ئێوە ئەنێم، ئێوە چۆن ناوی من ئەنێن ئەوە ئەبێتە هۆی ئەوەی کە تۆ چۆن من دەرک بکەی و من چۆن تۆ دەرک ئەکەم. یانی من ئا لەئەوێوە ئەیگەڕێنمەوە سەر ئێرانییەتەکە. ئەوەی ڕاستی بێت پێش ئەوەی کاپیتالیزم دروست بێت مەنتقێک هەبوو کە لای خۆمان زۆر درەنگتریش هات، ئەوە بوو کە کیشوەرگوشاییان پێ ئەوت. کیشوەرەکەمان گەورە ئەکردەوە، خاکێکیان ئەگرت ئەچوونە مەنتقەیەکی تر، ئەو مەنتەقەیە لە بەر هێندێک هۆکار، هەمیشەیش چونکە ئیمپراتورییەکان گەورە بوون شتێکی مەرکەزی تا شۆڕشی فەڕانسە بەدوا ئەو سێترالیزمە نەبوو، لە ئێرانیشا لە سەفەوییەوە وردە وردە دەست پێ ئەکات، لە ڕەزاخانا ئیتر تەواو دادەمەزرێ.  شێوازی کارەکە ئەوە بووە ئەچوونە شوێنێک ناوچەیەکیان ئەگرت، لەگەڵ ڕەئیسی ئەو ناوچە؛ ئێستە ئەو ناوچە ناوی خۆی بوو، ناونیشانی خۆی بوو، مێژووی خۆی بوو ئەهاتن معامەلەیەکیان ئەکرد. مەعامەلەکەش ئەوە بوو کە سەرباز و خەڕاج بدەن تەواو. یانی پێوەندییەک نەبوو کە ئێمە ناو لەیەک بنێین، بۆخۆت ناوی خۆت هەبوو، ئیمپڕاتوورییەکە ئەهات مەعامەلەکان ئاوا بوو.
بەڵام دواتر کە ئیدەی دەوڵەت – میللەت دروست ئەبێت ئێمە ڕیوایەت دروست ئەکەین. دەست ئەکەین بە ڕیوایەت دروست کردن و بۆ من ئەوەیە کە گێڕانەوە بۆ ئێمەی کوردی ڕۆژهەڵات ئەگەر بابەتەکە ڕاستەوخۆ بێنمەوە سەر ئێران و کوردستان ئەوەیە کە چون کوردستان خوب چوار تیکە کراوە بەو مانایەیە کە چوار بەرخوردی جیاوازیشی  لەگەڵ کراوە لە سێنترەکانەوە، جگە لە نێونەتەوەییش.
جا ئەگەر ئێمە زۆر ورد بینەوە بێینەوە سەر ڕۆژهەڵات و ئێران من پێوەندی ئەو دوانە نەک بۆ هەموو کوردستان، بەڵام پێوەندی ئەو دوانە وەکوو گرینگترین و فەلسەفی ترینی کێشەی کە من دەیبینم کێشەی وێژمانی یە، کێشەی گێڕانەوەیە، چۆن ئێمەیان گێڕاوەتەوە و ئەمە چۆن بوە.
لە نەزەری مندا ئەوەیە قاجار کە تەواو ئەبێت چون ئەو خاکە هەر جیا ئەبۆوە کوتمان مەنتیقەکە ئەوە بوە، هەتا تورکەمەن چای و دواتریش هەر لێی جیا ئەبۆوە. بەڵام لە شوێنێک بەو لاوە ڕەزا خان دێتەسەر کار ئەوەی ماوەتەوە لە ١٩٣٥ بەو لا لە پێرژیاوە ئەیگۆڕن بۆ ئێران. من ئا لێرە ئەوێستم و ئیحساس ئەکەم ئێرە بۆ ئێمە زۆر گرینگە، لەبەر ئەوەی ئێران وشەیەکی خونسا یا بێلایەن نییە. ئێران وشەیەکە ئەگەر بگەڕێینەوە دواوە ئەمە ئیرجاعێک بوە بە بەستێنێکی گەورەی جوغڕافیایی ئەم بەستێنە گەورە جوغرافیاییە ناوی ئێران بوە، لەو مانایە دا هەموو کەس ئەتوانێ لە هیندەوە تاکوو تورکیا هەموو ئێرانی بێ. بەڵام ئەمان هاتن ئەمەیان دابەزاندە سەر خاکێکی مۆدێڕن. یانی کێشەکە ئەوەیە کە تەمامییەتی ئەرزی وەکوو هەنجارێکی مۆدێڕن سەیر ناکرێ، لەم گێڕانەوەی ئێرانشەهرییەکە دا هاتوە لینکێکی داوە لە ئاریا و ئەمانەوە هەتاکوو ئێستا. ئینگار ئەم دەوڵەت میللەتە وا دروست کراوە، ئەم تەواوییەتی ئەرزییە ئینگار تەبیعییە، هەر لە ئەوەڵەوە وا بوە. بەڵام ئەمە بەڕاستی دوورە لە ڕاستی وەختێک سەیری ئەکەین وە بۆ من ئەمە چی کراوە لەم گێڕانەوەیە دا هاتوە هێندێک مێژووی هاوتەریبی خۆی لەگەڵ فارسا، لەگەڵ خەڵکی ترا کە لەم ناوچەیەدا ژیاون لەو جوغرافیایە دا بوون هاتوە مێژووی سەربەخۆی ئەوانی کۆمپرێس کردوەتە ناو مێژوویەکی واحیدەوە بە ناو ئێرانییەت.
قازی: با لێرە ئیستێک بگرین، لێرە دا دوو پرس دێتە گۆڕێ یەک ئەوەی کە بەڕێزت ئەوت بەستەوە بە چوارچێوەی ئەو جوغرافیایەی کە ئێستا پێی دەڵێن ئێران و مەسەلەی کورد. ئایا کورد بوون بە مانای ئەو ئاگاهی و جیا لەویدیکەی ئێستایە یا لەو زەمانی دا کە ئەو پڕۆسەیە بووە، یانی دەوڵەت نەتەوە خەریکی چێ بوون بووە لە ناوچە دا ئەو ئاگاهییە لە نێو ئەو بەشە کوردە دا هەبوە وەکوو کورد؟ مەبەستم ئەوەیە ئەوە چۆن شی دەکرێتەوە ئایا بە مێعیار و پێوەری ئێستا شی دەکرێتەوە یان بە بۆچوونی بەڕێزت ئەوە لە تاریخدا ئاوا هەبووە بەڵام لەبەر وەی باڵانسی هێز بە لای دیکەدا شکاوەتەوە، تەمامییەتی ئەرزی و هێشتنەوەی کورد لەو چوارچێوەیە دا بە دوور لە داوخوازی خۆی بووە؟
حوسێنی: نەزەری من ئەوەیە کە ئێرانییەت وەکوو وێژمانێک هاتوە بە سێ لایەن نەهادسازی کردوە، گێڕانەوەی دروست کردوە ئەم گێڕانەوەش دواتر دەروونی بۆتەوە. پێشتر وا نەبوە خانی لە قەڕنی حەڤدە بەر لە شوڕشی فەڕانسەش باسی وڵاتی کوردستانی کردوە ئەو جۆرەی کە ئێستا ئەزانین بەو مۆدێلەی ئەو وەختەی خۆی. بەڵام من پێم وا نییە کە ئەمە تەبیعی بوە. نموونەش هەیە لە مێژوو دا ئەگەر بنیادەم سەیری بکات. من پرسیارێک دەکەم، پرسیارەکە بە سەروسەکوت سادە بە نەزەر دەگات بەڵام ئەوەی کە ئەگەر ئێمە ئێرانی بووین، لە مانای ئەو چوارچێوەیە دا، لەو چوارچێوەی تەواوییەتی ئەرزییە دا، بۆچی ئەم بزووتنەوە کوردییە ناوێستێت؟ بۆ چی بو وێنە کەسێک وەکوو قازیی محەمەد کۆمارێک دروست ئەکات کە خەریکە هەستییەکی سیاسی موستەقیل کە پێشتر کۆمپرێس کراوە لە ناو ئێرانییەکە خەریکە کۆمار ڕائەگەینێ و ئەمە تازەیە، و هێشتا سەد ساڵیشی بەسەر دا نەچوە، هەشتا ساڵە. ئەمە چی بوو دروستە نەهادەکە دروست کرا بوو وەکوو ئێران، بەڵام گوفتمانەکەی هێشتا لە ڕێی نەهادەکانییەوە دەروونی نەببۆوە، کەوا بوو دیارە ئەمە بە زۆری کراوە. ئەم تەواوییەتی ئەرزی یە، و ئەمەش مۆدێلێک بوو،چونکوو ئەوانی تریش ئەڵێن هەموو جیهان وا بوە. بەڵام کێشەکە ئەوەیە بە نیسبەت کورد چونکوو نەتەوەیەکی فرە چەشن و بەربڵاو و گەورە بوە و چوار تیکە کراوە ئەم ڕاستییە زۆر سەختە دابشارێت. جیاوازییەک کە من دای ئەنێم لە بەینی تورکییە و ئێران ئەوە بوو کە تورکییە ڕاستوخۆ وتی نیت. لە ئێران ئەمە مانووپیلە کرا، ئەمە هات گوتارێکی ئاوای دروست کرد کە ئەمە تەمامییەتی ئەرزییە بۆیە تەقەدوسیشی پێ ئەدا. چونکوو ئەگەر ئێمە قەبووڵی بکەین، ددان بەوە دا بێنین کورد نەتەوەیە، بەلووچ نەتەوەیە، فارس نەتەوەیە، نازانم تورک نەتەوەیە، خودی نەتەوەی ئێرانەکە کۆلاپس ئەکات، بە قەول تێک ئەشکێت وەکوو وێژمانێک کە ئەمان سەد ساڵە پووڵی تێدا خەرج ئەکەن.
قازی: بەشێک لە پرسیارەکەت جواب نەداوە ئەویش ئەوە بوو پرسیم ئەو دەمی ئەو کوردە کە ئاوا دابەش بوە، لە زەمانی ئیمپڕاتوورییەکانیشدا، بەشێکی لە ئیمپڕاتووری پرشیا بووە، بەشێکیشی لە ئیمپراتووری عوسمانی. ئایا بۆ خۆی ئەو دەمی هەستی بە جیایی خۆی کردووە یان نا، مەبەستم ئەوەیە یانی هەستی پێ کردووە کە کوردستانی عوسمانی بەشێکە لە کوردستانی سەفەوی یا بە پێچەوانە؟ پێت وایە ئەو هەستە هەبوە؟
حوسێنی: لە ئاستی ڕۆشنبیراندا وەکوو خانی و ئەوان بووە، بەڵام لەو ئاستە ئەو کاتە نەبوە چونکوو ئەساسەن هێشتا ئیدەی دەوڵەت نەتەوە نەبووە، چون ئێمە نەتەوەمان لەگەڵ دەوڵەت – نەتەوە نابێ لێ تێک بچێ. ئەوە نەبێت کە مەسەلەن بڵێین ئەو وەختە دەوڵەتی کوردی وەکوو ئیدە لە ئاستی ڕۆشنبیرێک وەکوو ئەحمەدی خانی دا بوە پێشنیارەکەشی ئەوەیە ئەوە دوو کوردستانن جیابوونەتەوە بۆ ئێمەش شایەک دروست نەکەین بە مۆدێلی ئەو وەختە. شایەکمان ببێ و بیگرین و تەواو کوردستان یانی ئیدەکە بوە لە ئاستی ڕۆشنبیران دا.
بەڵام ئەو وەختە شوناسگەلێکی تر گرینگ بوە. زیاتر دینەکە گرینگ بوە و لە تەواو دنیاش دا وا بوە. یانی وردە وردە ئەمە دەست پێ ئەکا شتێکی نوێ یە دەوڵەت – میللەت. بەڵام لە ئێران دەوڵەت – میللەتەکە کێشەکەی ئەوەیە کە دەوڵەت – میللەتێک بە ناو ئێران ئەوە هەنجارێکی مۆدێڕنە، دروست کراوە وەکوو ئەوە وایە کە من ئەڵێم مەسەلەن سمکۆی شکاک، سمایل ئاغای شکاک تەواوی ئێرانی بگرتبایە ناوی نابا کوردستان و ئەو وەختە فارسی بکردایە بە کورد بە زۆر وە ئێستا جەماعەتی فارس بیان وتیایە خۆتۆ ناوی هەمووت ناوە کوردستان خۆ من ناتوانم غەیرەز ئەوە بم. یانی ئەوان هاتوون ئەوەڵ چوارچێوەکەیان دیاریی کردوە و دوای ئەم چوارچێوەیە دیسان کۆدگوزارییان کردۆتەوە. یانی ئەوەی کەسێک کە نەتەوە بوو نیشانەکانیشی دیار بوو هەتا ١٩٤٥، ١٩٤٦ داوای وڵاتی سەربەخۆی خۆی دەکرد حەتتا لە ناو ڕۆژهەڵات و ئێرانییەتەکەشدا. ئەمە تەبدیل بوە، باز کۆدگوزاری کراوە بە کەمینەیەکی کولتووری.
یانی وەختێک کەمینەی کولتووری بین ئاستی بوونی سیاسییەکەمان دا ئەبەزێت. چون ئەبین بە کەمینەیەکی سروشتی ئینگار هەمیشە ئێمە کەمینە بووین و نەتەوەیەک هەیە بە ناوی ئێران کە ئێمە کەمینەکەیین. بەڵام ئەمە دوورە لە ڕاستی.
قازی: ئا بەڵام دیارە کەمینەبوونیش بۆ خۆی جێگای مشتومڕ و موناقەشەیە بەڕاستی. یانی لایەنەکەی دیکە مومکینە ئەتۆی پێ کەم بێ بەڵام ئەتۆ بۆخۆت زۆری. وای دەبینی بەڕێزت؟
حوسێنی: دەقیقەن. چونکوو ئەوەش وتمان ئەگەر کورد و تورک وعەڕەب و بەلووچ و مازەندەرانی و گیلەک ئەمانە هەموو کەمینەن ئەی زۆرینەکە کێیە؟ زۆرینەکە بە نەزەری من وێژمانی ئێرانییەتە کە ئەسڵەن وجوودی نییە، لێرە دا بەحسەکە زیاتر مێژوویی فەلسەفییە تا بە ژمارە بێ، بە ژمارە حەسابی بکەین. و ئەمە ناکۆکیش دروست ئەکا مەسەلەن من بۆخۆم هەمێشە ددان بەوە دا دێنم کە کوردستان چوار تیکەیە، دەبێ چوارجاریش تەماشای کەی بەڵام  ئەگەر یەکجار تەماشای ئەکەی کورمانجی زمان وەکوو ئەکسەرییەتی ناو کورد وان، بەڵام لە نێو ڕۆژهەڵات کەمینەن بە نیسبەت کوردەکانی تر. دیارە ئەم سنوورانە تازەن.
قازی: ئەگەر وای حیساب بکەی دیارە  ئەو گرووپە زمانییەش دە نێو خۆیدا ئەگەر بە نیسبەت گرووپێکی زمانی دیکە لە باری تێعدادەوە کەمتر بێ، بەڵام لە نێو خۆیدا هەر زۆرایەتییە. یانی ئەوە جێگای موناقەشەیە.
حوسێنی: چونکە ئەو کەمینە بوونەکەیان بۆ ئەوەی ئێرانییەتەکە نەشێوێ دروست کردووە. شتێکی تر کە کردوویانە ئەوەیە لە وەختی خۆیدا کاتێک ئەمارەتە کوردییەکان لە شەڕی بەینی عوسمانی و سەفەوی دا بەشدارییان ئەکرد لە ناو ڕیوایەتی ئێرانی دا وەکوو مەرزبانی باش ئیستفادەیان لێ کردوون. بەڵام لە مێژووی فەرمی دا ئەسڵەن لە هیچ کوێیەک دا ناڵێ کە زمانێک بوە بە ناو کوردی، شێعری کوردی بوە، ئەمارەتی کوردیمان بوە، ئەوانە خۆسەری خۆیان بوە، ئەمانە باس ناکات. تەنێ لە شوێنێکدا  ئەو ڕەوتە تەبیعییە وا دروستی کردوە لە ئیڕانییەت و بەکار دێت دێ ئەیانکاتە قارەمانانی مەرز.
قازی: دیارە لە هێندێک وڵات لە پێوەندی لەگەڵ دروست بوونی دەوڵەت – نەتەوە بۆ وێنە لە وڵاتانی ئوڕووپایی لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هێندێک جیاوازی هەیە بۆ وێنە  هەر لەم وڵاتەی بێلژیکدا سێ چوار نەتەوەی تێدایە بەڵام  لە شێوەی بەڕێوەبردنی ڕا سەڕە ڕای ئەوەی کە سیستمەکە پادشایی یە، فێدێڕاڵییە، دیارە لەوێش خەبات کراوە و دەشێ نەتەوەیەک  لە نەتەوەیەکی دیکە باڵادەستتر بووبێ، بەڵام لە قۆناغی ئێستا دا  کابرای شارومەند هەست بە زۆرداریی زمانی ناکا لەسەر خۆی چونکوو زمانەکە ئازادە، پاڕڵمانی خۆی هەیە و بەزمانی خۆی زانکۆی هەیە. لەوانەیە کێشەی دیکە هەبێ وەکوو کێشەی ئابووری و ناوچەیەک لە ناوچەیەکی دیکە دەوڵەمەندتر بێ. بەڵام وەک باست کرد لە جێگایەکی وەکوو ئێران ئایا ئەو پێوەرە نێونەتەوەییانە دەکرێ بەسەریدا تەتبیق بکرێ؟
حوسێنی: نا ئەو موقایەسە کردنانە زۆر زەحمەتە چونکوو ئەگەر ئێمە حەتتا بڵێین کەمینەین، ئەوەش قەبووڵ کەین؛ کە من قەبووڵم نییە ، دیسان دەچینە سەربەحسێکی تر کە من ئەو بەحسەم هێشتا پێ هەر ئەوەیە کە هەر لە ئەوەڵەوە گوتم دژی دەبمەوە. جیاوازییەکە ئەوەیە فەڕانسە هات ئەیالەتی بریتۆنی گرت کە زمانەکەیان لاتینیش نییە ئەوێی گرت ناوی نا کەمینەی فەڕانسەیی چون پێشتر وڵاتەکەی دیاری کرد بوو وەک مەرزەکەی، بەڵام دواتر وەک فەڕانسەییەک مافەکانی پێ دا وەکوو کەمینە نەیهێشتەوە. لە ئێران ئەوەش نەکراوە. یانی تۆی کردوە بە کەمینە، دوورە لە ڕاستی، لە ئاستی دووەمیش دا وەکوو کەمینەیەکیش لەگەڵتدا بەرخوردی نەکردوە. هەوڵی داوە لە لایەکەوە ئینتگرەیەکی ناقیست بکا، بە زمانی فارسی بە زۆر کە کردوویە بە زمانی مەشڕووعیەت، تۆ ئەوەش فێرئەبی تێکەڵیش ئەبی، ئەچی بەڵام هەتا ئاستێکە. بەڵام میسالێک بوو کەسێک دەیهێناوە دەیگوت دە لە سەد موسوڵمانی سوننی مان هەیە، وەختێک لە قانوون ئەساسییەکە نووسراوە کە سەرۆک کۆمار هەر دەبێ شیعە بێ ئەوە یانی تۆ هەر لە هەوەڵەوە خەڵکەکەت لەیەک دابڕیوە. لەگەڵ ئەوەشدا ئینتیزاریان هەیە کە ئێمە لە چوارچێوەی ئێرانییەتەکەدا ئێمە خۆمان هەر وا قەبووڵ بکەین. بەڵام بەنەزەرم ئەوە کێشەی ئەو کۆدگوزاری یانەیە، بۆچی مەسەلەن باس لە نەتەوەی فارس ناکەن ؛ کەمینەس، زۆرینەس، ماجەرای چییە؟ بۆیە ئەو فیلسۆفەی باسم کرد کراتیلۆس  زۆر جوان ئەو کاتە باسی کردوە کە ناو، ناوەرۆک و ئەوەی کە چۆن سەیرت ئەکەن دیاری ئەکات.
قازی: بەڵام لەبەر ئەوەی کە بە زۆر یان هەر شێوەیەک ئەو دەسەڵاتە دامەزرا بێ، سەرەرای ئەوەی کە ساڵی ١٩٧٩ شۆڕشێکی جەماوەری کرا و دواتر ئیسلامی سیاسی بەسەری دا زاڵ بوو، بەڵام کە دۆخ دەگاتە هێرشی دەرەوەیی و قەومانی شەڕ دیسان ئەو ئێرانییەت و ورووژاندنی هەستی ناسیۆنالیستی دێتەوە ڕوو بۆ وێنە دەبینی لە شەڕی دوازدە ڕۆژەی ساڵی ڕابردوو و لەو شەڕەی دوایی پەلاماری ئەمریکا و ئیسراییل بۆ سەر جمهووری ئیسلامی دیسان مەسەلەی ئێرانییەت زاڵ دەبێ بەسەر لایەنی دینی دا و دێتەوە گۆڕێ.
حوسێنی: ئەوە بەحسێکی جالبە ، ئەچێتەوە سەر بەحسی بە دەروونی بوونinternalization  بۆچی لەبەر ئەوەی کە، بۆیە وێنەی قازیی محەمەد و ئەوانیشم هێناوە ئەوان ئەو وەختە لەو فکرە دا نەبوون، ئێرانییەت لە جێدا بۆیان گرینگ نەبوە. بە قەولێ لە ١٩٦٧ هێندێک گەردش گەری ئوڕووپایی بە کابرای سیمنانی دەڵێن هاتووین بۆ ئێران کابرای سیمنانی هەر نازانێ، کورد هەر هیچ، نازانێ ئێران لە کوێیە. یانی سیمنانییەکە بۆ خۆی نازانێ ئێران کوێیە. دەروونی بوونەکە ئەوەیە کە  وەختێک ئێمە نەهادمان دروست کرد، گێڕانەوەیەکمان دروست کرد لە ڕێگەی مەدرەسە و ئامووزش و خوێندنگە و لە زانکۆ و لە تەواوی جیهەتەکانە و لە ژیانی ڕۆژانە دا ئەمە دەبێتە هۆی ئەوە کەم کەم ئەو باوەڕە دەروونی بێتەوە وەکوو شتێکی تەبیعی نیشان بدرێت و وەکوو میساڵ ئاوای لێ دێت بە تایبەت دوای ١٩٩٠کان لە ئێران هێندێک لە منداڵە کوردەکان دەستیان بەوە کرد کە فارسی فێری دایکوباوکی خۆیان بکەن، چون ئینگار ئیدی لە ڕووی دەروونییەوە قەبووڵیان کرد بوو کە ئەمەیە ئیتر خوێندەواری و سەواد یانی زمانی فارسی، مەشڕووعییەتە ئەبێ ئەوە فێر بی، ئەم دەروونی کردنەوەیە شتێکی تر ساز دەکا چون دەروونی کراوە باوەڕمان پێ کردوە چونکە نەیانهێشتوە هیچ وەخت وێژمانێکی تر بێت  ڕیوایەتێکی ترت بۆ باس بکا.
بۆیە شتێکی تریش لە بەرانبەری دا دروستە وەختێک ڕۆژئاوا پێش دێت لە باکوور، و باشوور و ڕۆژهەڵاتیشەوە ئەچن ئەوەش بەحسێکی تر ئەگەر وا بێ ئەم کوردە وەکوو نەتەوەیەک یا نەتەوەی کوردە یا نەتەوەی ئێرانییە ناتوانێ هەر دووکی پێکەوە بێ چونکوو ناکۆکی هەیە ئەوەیە بۆ من بابەتەکە.

قازی: زۆر باشە ئێستا بگەینە سەر بابەتێکی دیکە ئەویش ئەوەیە کە دەزانین ماوەیەک لەمەو پێش یەکگرتنی هێزە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان یان ئەو جووری بۆخۆیان دەڵێن کوردستانی ئێران، یەکگرتنی ئەو شەش لایەنە جۆرە هەیەجان و خۆشییەکی دروست کردووە سەرەڕای ئەوەی کە شەڕ هەیە و نەهامەتییەکانی و ئەو پەلامارە مووشەکی و دڕۆنییانەی کە دەکرێتە سەر باشووری کوردستان، سەڕەرای ئەوانە ئەو یەکگرتن و هاوپەیمانییە لە ناو هێزە سیاسییەکاندا لە زۆر لایەنەوە هەم لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و هەم لە لایەن ڕووناکبیرانی کوردەوە پێشوازی لێکراوە و ئەوە بە دەسکەوتێکی باش نرخێندرا و دەبێ حەولی پتەوتر کردنی بدرێ و خەڵکی دیکەش، بە تایبەتی ئەوانەی کە سەر بە پارتییەکان نین و لە کۆمەڵگەی مەدەنی دا هەن بێنە ناو و یارمەتی بە پێشبردنی بدەن. چەنابت ئەوە چۆن دەبینێ و پێت وایە ئەرکەکانی ئەو هاوپەیمانییەی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران چییە لە قۆناغی ئێستا دا؟
حوسێنی: من لە پێشدا ئەوە بڵێم کە هاوپەیمانیی شتێکی نوێیە لە لای ئێمە، لە ڕۆژ‌هەڵات وگرینگییەکەشی ئەوەیە کە هەموویان هێزی ئیدێئۆلۆژیکن و بە پێی ئیدێئۆلۆژی تایبەتی خۆیان سەیری کوردستان ئەکەن. بەڵام ئێستا یەکیان گرتووە و ئەمنیش پێم وایە روویکەردەکەمان بە نیسبەت ئەو هاوپەیمانییە ڕوویکەردێکی با بڵێین ئەرێنی بێت و ئێستا نەک ئەوەی ڕەخنە لە حیزبەکان نەگرین؛ هەمیشە ئەبێ ڕێکخراوێک بەردەوام هاوتەریب ڕەخنەی لێ بگیرێ، بەڵام هاوتەریب کە ڕەخنە ئەگرین ڕەخنەکانمان ئەرێنی بێت و ڕێکاری ئەوتۆشمان هەبێ کە ئەو هاو پەیمانییە بەهێزتر بکرێت. ئەوەی ڕاستی بێت دروستکردنی حیزب لەگەڵ دروستکردنی هاوپەیمانی بۆ من جیاوازییەکی سەرەکییان هەیە ئەویش ئەوەیە ئێمە بۆ ئەوەی هاوپەیمان بین پێویست ناکا ئیدێئۆلۆژی و سیاسەت وەکوو یەک ببینین. وەک ئەوەی کە چرچیل و ستالین دادەنیشن پێکەوە  ڕوو بە هیتلێر ئیتیلاف ئەکەن. کە وا بوو لە هاوپەیمانیدا پێویست ناکا من لە ئێوە دا بتوێمەوە، ئێوە لە هێزی مندا بتوێنەوە. پێویست بەوەیە کە ئێمە هێندێک مینیمۆم مان هەیە لەسەر ئەم مینمۆمانە ئێمە هاودەنگین چونکە هەموو شت ئەگرێتەوە.
بەنەزری من بۆ ئەو هاوپەیمانییە من ئەمەم جارێکی تر لە شوێنێکی تر دا گوتووە کە ئەوەی ڕاستی بێت ئەم هاوپەیمانییە نوێنەرایەتی هەموو ڕۆژهەڵات ناکات و ئەمە با وا نەنێت کە ڕۆژهەڵات ببێ بۆ ئەوان، بە پێچەوانە بێت حیزبەکان بۆ ڕۆژهەڵات بن. بۆ ئەوەیش چونکە ئەمان هەنگاوی یەکەمین هەڵگرتوە و ئەم هەنگاوە زۆر گرینگە کە شەش حیزب بە ئیدێئۆلۆژی جیاوازەوە هاتوون هاوپەیمانییەکیان دروست کردوە. ئەو هاوپەیمانییە ئەبێ بەربڵاو بێتەوە ئەویش یانی کۆمەڵگای مەدەنی کوردستان؛ ئەم هاوپەیمانییە ئەبێ خۆی داوای بکات، بێن مولحەق بن بەم هاوپەیمانییە و ئێمە ڕێکار و مێکانیزممان دەوێ. ئێمە بۆ ئەو هاوپەیمانییە تەنیا مێکانیزمی کاتیشمان دەوێت بۆ ئەبەد نییە ئەو هاوپەیمانییە. ئەو هاوپەیمانییە ئەو جۆرەی لە هاوپەیمانی من تێ دەگەم  هاوپەیمانی ئەوەیە کە ئێمە لەسەر یەک مینیمۆم  بۆ هەدەفێکی کورت ماوە کار ئەکەین پێکەوە و مێکانیزمێکی کاتیش دیاری دەکەین لەبەر ئەوەی کێشە دروست نەبێت.
قازی: باشە ئەو مینیمۆمانە، ئەو لانی کەمانە، لانی کەمی گشتی کە پێت وایە ئەو هێزانەی کە ئێستا لە هاوپەیمانی دان و دەتوانن لەسەری یەکبگرن و لە ڕووی ئیدێئۆلۆژییەوە جیاوازی ناخاتە نێویان چییە، ئەو داوخوازانە چییە؟
حوسێنی: من پێم وایە هەر ئیدێئۆلۆژییەکمان هەبێ لە  کوردستان لە سەر سێ شت بە گشتی ئێمە دەتوانیبن هاودەنگ بین. کە ئەم سێ شتە بپارێزن، یەکێکە زمانە کوردییەکانە.
قازی: کاتێک دەڵێی زمانە کوردییەکان مەبەستت ئەوەیە کە کورد چەندین زمانی هەیە یان  چۆنە وا دەڵێی؟
حوسێنی: بەڵام من باوەڕم بە چەمکی دیالێکت و زمان و جیاوازییەکانی نییە من پێم وایە زیاتر مەسەلە ئەوەیە کە هەموویان زمانن و زمانی کوردین. بۆیە من چەمکی زمانە کوردیەکانم  پێ دروستترە چونکە سۆرانی هەر ئەوەندە زمانە، ئینگلیسی هەر ئەوەندە زمانە، هەورامیش هەر ئەوەندە زمانە کە ئینگلیسی زمانە، دەمێنتەوە بەحسەکەی کە چەندی پووڵی تێدا خەرج دەکەی.
قازی: باشە ئەگەر بێین و خوردی کەیەنەوە، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا دیارە هێندێک زانای زمانزان کاریان لەسەر ئەو بابەتە کردووە. ئەمساڵ بەردەستەکتێبێک بڵاو دەبێتەوە کە تێیدا جوان دیاری کراوە و زانایەکی نەخشەی زمانی هەیە یارمەتی کردووە و تەسبیت کراوە کە لە کام ناوچانە بە شێوەزارەکوردییەکان قسە دەکرێ، لە چوار ئوستانی ئەوەی دە ڕەسمییەت دا ئازەربایجانی ڕۆژئاوا یان ورمێ یە، سنە، کرماشان، ئیلام ، لە لورستان و هەر وەها لە هەمەدان و لە خۆراسان و باکووری ئێرانیش کوردیی ئاخێو هەیە. پێت وایە دەبێ ئەوانە کۆنکرێت بکرێ و هاوپەیمانی لەسەر ئەوانە یەک بگرێ، چون هەر چۆنێک بێ ڕەنگە تێندێنسی وا هەبێ و لە ناو حیزبە سیاسییەکانیشدا ڕەنگ بداتەوە کە بڵێن نەخێر ئەوە سۆرانی هەیە و بە سۆرانی دەنووسرێ و تەواو ئەوە چۆن شی دەکەیەوە؟
حوسێنی: من پێم وایە ئەوە لە درێژماوە کێشە دروست ئەکا چونکە گەورەترین کێشەیەک کە زمانە کوردییەکان بوویانە لە هەمبەر خەڵکی تر دا، زمانێکی تر هاتوە فرە چەشنییەکەی لە بەین بردوە یا هەوڵی داوە لە بەینی بەرێ، لە بەین نەچوە. من پێم وایە وەختێک ئەڵێین زمانە کوردییەکان ئەم ناوەندی هاوپەیمانییە لە جیاتی ئەوەی کە؛ چون یەک ڕەخنەی گەورەیان کە لەو کارنامەی دوو مانگە دا پێ واریدە، ئەوەی ڕاستی بێ بیڵێم قەید ناکا ئەوەیە کە زۆر جار وەکوو هاوپەیمانی هەڵسوکەوت ناکەن و ئەگەر بۆنەیەک بێ بە تاک و بەتاک ئەچن و من پێم وایە وەختێک بە تاک بچیت کەمینەیەکی ئێرانیت، بەڵام ئەگەر بە ناوی هاوپەیمانی بچیت وەک نەتەوەی ڕۆژهەڵات ئەچی.
قازی: دیارە شتێک بڵێم لێرە بۆ ئەوەی کە زەینی بینەرانیش لەگەڵمان بێ ئەویش ئەوە بوو حەوتوویەک لەوە پێش لە پارڵمانی ئوڕووپا لەبروکسێل دوو کۆبوونەوە هەبوو، دیارە دەعوەت کرا بوو لە چەند هێزی سیاسی کوردیی ڕۆژهەڵات و لە یەکێک لەو کۆبوونەوانە دا کە کاک مستەفای هیجری قسەی کرد وەکوو بەرپرسی یەکەمی حیزبی دێمۆکڕاتی کوردستانی ئێران لە بەشێک لە قسەکانیدا گوتی کە ئەمن بە ناوی هاوپەیمانیش  قسە دەکەم. یانی ئەو شتانەش هەیە تا ڕادەیەک.
حوسێنی: زۆر چاکە، من مەبەستم کۆنگرەکەی " برای آزادی ایران" لە لەندەن بوو. بەڵام وەکوو ناوەندی هاوپەیمانی وەکوو نەتەوەی ڕۆژهەڵات ئەوە دواتریش کێشەکانی تریش چارەسەر دەکا ئەگەر ئێمە وەک نەتەوە سەیری شتەکان بکەین. مەسەلەن ئێستا بەرنامەی ناوەندی هاوپەیمانی لە سەر زمانەکان ئەوە بوایە کە بیر لەوە بکەنەوە، میکانیزم دابڕێژن بۆ ئەوەی کە ئەم زمانانە لە کوردستان بپارێرێن چونکوو دوای ئەو هەموو هێرشە  کە کراوە لە سەری، هێرشی زمانی خۆی پاراستوە. زمانێک وەکوو هەورامی لە ڕۆژهەڵات ئەگەر تەماشای کەین چون ڕۆژهەڵات بۆ خۆی فرە چەشنە، ئەو فرە چەشنییە دەبێ ڕابگیردرێت، سۆرانی، کەلهوڕی، هەورامی، کورمانجی و لەکیش، ئەم پێنجانە من دەبینم شایەد ئیتریش هەبێ ئەبێ بەرنامەیان بێ لە نێو داوخوازییەکانیان بێ لە تاران لە کاتی خۆیدا ئەگەر لازم بێت. ئەوەی کە چوویتە ناوچەی هەورامان منداڵەکان ئەبێ بە هەورامی دەرس بخوێنن. 
قازی: ئەوە نوختەیەکە کە پێت وایە ئەو هێزانەی ناو هاوپەیمانی دەتوانن لەسەری یەک بگرن و بە پڕاتیکش، بە کردەوەش کاری بۆ بکەن. لایەنی دیکە چی؟
حوسێنی: دوای ئەوە ئەویتریان جەستەیە، یانی جەستە وەکوو تێخوێندنەوەیەکی فێمینیستیش، ئەوەی کە جەستەی ژنان و منداڵان و کوییرەکان بە تایبەت  پەلکە زێڕینە نەک هەر ئەوەی بپارێزرێن، ئەوان بۆ خۆیان خۆیان ئەپارێزن، بەڵام ئەبێ ببن لە ناو ئەو هاوپەیمانییە کە دەنگیان ببیسرێت. وە ئەمە وەکوو مرۆڤی کورد.
سییەمەکەشی ژینگە.
قازی: تکایە ئەوە هێندێک شی کەوە، بۆ وێنە لە چوارچێوەی ئەو پارتییە سیاسییەنەدا لە ناو لایەنگران و ئەندامانی ئەو پارتییە سیاسییانە دا ژن هەیە و ئەوانە هەموو هەیە بەڵام ڕەنگە ئەتۆ مەبەستت ئەوە بێ کە هێزێکی فێمێنیستی تایبەتی بێ و ئەویش ببێ بە بەشێک لە هاوپەیمانی؟ مەبەستت چییە؟
حوسێنی: مەبەستم ئەوەیە کە وەختێک ئەڵێم جەستە کە باسەکانی ئیدیئۆلۆژیک ناکاتەوە، زمان و جەستەیە تا ئێستا، ئەوەیە بلۆکێکی تر کە زیاد ئەبێت؛ چونکە من ئەوەم پێشتر نەوت گەرەکمە ئەوە کامڵ کەم کە ئەو ناوەندی هاوپەیمانییە دەبێ خۆی بەربڵاو بکاتەوە. ئەم بەربڵاوکردنەوە، یەک لەو شتانەی کە دەبێ بیپارێزێ زمانە، ئەویتر جەستەیە. ئەم جەستەیە ئەمەیە کە ئێمە ئەبێ بلۆکێکی سەربەخۆمان ببێت کە ئەم بلۆکی سەربەخۆیە وەکوو بلۆکی بابڵێین ژنان و پەلکە زێرێنە دێتە ناو هاوپەیمانییەکە، ئەتوانێ لەو کەسانە پێک بێ کە لە حیزبەکان دان و ئەندامی حیزبەکانن ئەوان دروستی بکەن و ئەوە ڕێگا دەکاتەوە بۆ ئەوانەش کە ئەندامی حیزب نین بێنە ناو ئەو بلۆکە و ئەوان بۆ خۆیان لە هەموو بڕیارەکاندا ببن چونکە هەر بڕیارێک بدەین بەهەرحاڵ جەستەشی بەر ئەکەوێت. ئەگەر قەرار بێ پێشنیارقانوونێک بنووسین، هەر پێشنیارێک بدەین  بۆ داهاتووی ئێران کە کورد دەبێ چی بکا ئەبێ ئەو مافانەشی تێدا بێ هەر ئەو جۆرەی کە ئێستا لە ڕۆژئاوا خەریکن لە دیمیشق بەحسی یەپەژە دەکەن و مەسەلەی ژنان بەحس ئەکەن. ئەبێ بناسرێت نەک وەک شتێکی گشتی ئەبێ زۆر تایبەت و بە وردی لەسەری بڕۆن ئەوە خۆیان لە نێو دا ببن و نەزەریان ببێ و ئەمەش کاری ناوەندی هاوپەیمانییە کە بەربڵاوی بکاتەوە و بانگیان بکا بێن.  
قازی:لایەنی دیکە
حوسێنی:لایەنی دیکە ژینگەیە بۆ من،ژینگە یان خاکەکە، ئەوەی کە زرێبار خراپ نەبێ چووزانم وە ئەوانە مەفاهیمێکی ئیدێئۆلۆژیک نین کە باری  ئیدێئۆلۆژیکیان هەیە بەڵام مەفاهیمی ئیدێئۆلۆژیک نین  وەکوو خۆیان. هەموو کوردێک ناوچەکەی خۆی و شار و دێهاتەکەی خۆی خۆش ئەوێ ئەگەر ناوەندی هاوپەیمانی بێت داوا بکا لە خەڵک  کە هەموو بێن لە بلۆکی جیاواز جیاواز  پەیوەست بن و تەنانەت ناوەکەشی بگۆڕن بیکەن بە ناوەندی هاوپەیمانی ڕۆژهەڵات و ئەم ناوەندی هاوپەیمانی ڕۆژهەڵاتە وەکوو  بلۆکێکی نەتەوەیی بچێت  ئەم داواکاری ئەم شتانە بکات لەگەڵ تاران،لەگەڵ ئازەربایجان، لەگەڵ هەر هێزێکدا کە قەرارە قسەبکا یان دیپڵۆماسی بکا  پێم وایە ئەبێت هێندێک بلۆکی تری پێ زیاد بێت و ئەم بلۆکانە لە چوارچێوەی حیزبی دێتە دەرەوە بەو مەعنا نییە کە  حیزبەکان ئەبێ هەڵشێونەوە، ئەمە بەو مانایە کە  حیزبەکانیش هەر کامێکیان ئەبن بە دەنگێک. ئەمە هێندێک مێکانیزمی کاتییە ، بە بێ ئەوەی کە بەحسی ئیدێئۆلۆژیک بێتە ناوی ،بەحسی زوانە و جەستەیە و خاکە بۆ من وەکوو شتی گشتی.
قازی: بۆ ئەوەی ئەو شتانە لە باری کردەییەوە بکرێن نەک هەر باری نەزەری، ئەو میکانیزمەی کە دەبێ ئەو هاوکارییە لەگەڵ دەرەوەی خۆی بکرێ بە چ شێوەیەک دەبێ؟
حوسێنی: لە  ڕووی میکانیزمی کردەوەییەوە من ئەتوانم پێشنیارێک بدەم ، پێشنیارەکەش ئەوەیە ئەم ناوەندە کاتێک  توانی خۆی بەربڵاو بکاتەوە  و خەڵکی تریش بێنە ناوی  ئەتوانێ لە پێنج کۆمیتەی گشتیدا  خەڵکەکە ڕێک بخا، یەکێکیان کۆمیتەی ماڵی بێت،بۆ کاروباری ماڵی، پێشنیارێک بدەم شایەد بە شۆخی بیگرن، سندووقێکی پارەمان هەیە ئەم سندووقی پارەیە  ئەتوانێت هەر لە کۆنسێرتی هونەرمەندە کوردەکانەوە کۆڵێک پارە  بێتە ناوی کە لە کاتی خۆیدا، هەر ئێستاش پێویستە  پارە بچێتە نێو ڕۆژهەڵات بۆ یارمەتی خەڵک  بۆ پاراستنی ئەو شتانە وا وتمان.
کۆمیتەیەکی ڕاگەیاندنی سەربەخۆ دروست کات  کە ببێ بە زمانحاڵی ئەم ناوەندە  و بە زمانە جیاوازەکانیش لەگەڵ خەڵک قسە بکا.کۆمیتەکەی تر ئەتوانین بڵێین با کۆمیتەی دیپڵۆماسی بێت کە ئەم کۆمیتە دیپڵۆماسییە ئەتوانێت لە ئاستی هێزە کوردییەکانی تری کوردستان  وەکوو یارمەتی و بەک ئاپ سەیریان بکات، لەگەڵیان نزیک بێتەوە لەگەڵیان قسە بکات، شتی زۆر تایبەتیان لێ داوا بکات  و موشەخەس و موعەیەن. کۆمیتەیەکی  تر  ئەتوانێ کۆمیتەی بەڕێوەبەری بێت کە دوایی وەختێک بەربڵاو بوەوە و بوو بە ناوەندێکی گەورە  بەشێک لەم ئەفرادە ئەتوانن ببنە بەشی بەڕێوەبەری ئەم کۆمیتەیە.بەم شێوە ئەکرێ مێکانیزمی کاتی دروست بکرێت   ئەگەر خواستەکەی ببێت، دروستکردنی مێکانیزمی کاتی بەڕاستی ئاسانترین بارەکەیەتی لە باری کردەییەوە بە نەزەرم.
 کێشەکە ئەوەیە کە لە باری فەلسەفییەوە نایکەین پێی نەگەیشتووین چونکە وەک کەمینە تەماشای خۆمان دەکەین و ئەمن پێم وایە ئەگەر وەکوو نەتەوە نەچینە دەوری مێز  بە کەمینە قسەمان لە سەر دەکەن.

قازی:ئەمن پرسیارم نەماوە فەرموو ئەگەر پەیامێکت ماوە.
 حوسێنی:هەر ئەوە ئەڵێم یان نەتەوەی ئێرانمان قەبووڵە یان  ئەڵێین ئێران وڵاتێکی فرە نەتەوەییە، ئەگەر وڵاتێکی فرە نەتەوەییە، یەک لەو نەتەوانە نەتەوەی کوردە و باش وایە نەک  بە تاک و پەرەرەوازە بەڵکوو وەک بلۆکێکی نەتەوەیی بچێتە دەوری مێز کە ببێ بە  ئیلهامێکیش بۆ بلۆکی ئوستانی عەڕەبستان،ببێ بە بلۆکێک بۆ بەلووچستان،ببێ بە بلۆکێک بۆ ئازەربایجان کە ئەوانیش فێر بن  و ئە بەم شێوە  ئەو لامەرکەزییە کە نزیکترین و ئاسانترین شتە بۆ  ئایەندەی ئێران ئەتوانێ ڕوو بدا، بەڵام کورد توانایی ئەوەی هەیە چون ڕێکخراوە هێزی سەربازی هەیە  ئەتوانێ ئەو نموونە دروست بکات وەکوو بلۆکێکی نەتەوەیی  بچێتە دەوری مێز نەک وەکوو  فەردێکی ئێرانی، کەمینەیەکی نازانم کولتووری، قەومی و زمانی.
قازی: زۆر سپاست دەکەم بەڕێز   ڕامیار حوشینی بۆ بەشداریت لە بەرنامەی ڕاوێژ داوای سەرکەوتنت بۆ دەکەم.
حوسێنی: زۆر سپاس بۆ ئێوەش
قازی: بینەرانی خۆشەویست بەم شێوەیە دەگەینە کۆتایی ئەمجارەی بەرنامەکەمان، تاکوو ڕاوێژێکی دیکە لای ئێوەمان خۆش.
تێبینی: ئەو بەرنامەیە ئێوارەی دووشەمە ٢٠-ی ئاوریل ی ٢٠٢٦  ڕاستەوڕاست بڵاو کراوەتەوە. دەکڕێ بە ڕێگەی ئەم لینکەی خوارەوە ڤیدێئۆی بەرنامەکە لە کاناڵی یوتیوبی ڕاوێژ دا ببینن.
https://youtu.be/HfR_1uP1ZBU?si=X_frcjlgBcEYRBja

The text of Mr. Abdollah Mohtadi’s speech,the leader and secretary general of Komala Party in Iranian Kurdistan at European parliament, Brussels. Monday April 15.2026

The text of Mr. Abdollah Mohtadi’s speech,the leader and secretary general of Komala Party in Iranian Kurdistan at European parliament, Brussels.
Monday April 15.2026

The  following debate was organized by the European Parliament’s Foreign Affairs Committee in association with the delegation for relations with Iran. 

The Chair: David Mcallister Mep, (Christian Democrat)
I now give the floor to Mr. Abdullah Mohtadi leader and secretary general of  Komala party of Iranian Kurdistan. Please

Ladies and gentlemen, honorable members of the European parliament, dear guests,

First of all thank you to foreign affairs committee and Iran delegation for inviting us here today, the topic that bring us together a free Iran is incredibly  important not just for the people of Iran, but for entire region end even the wider world. So thank you again for organizing this timely event.
Today when people talk about the Iranian regime they often think of armed proxy groups, missile and drones, targeting cities, businesses, hotels, refineries and energy facilities, setting entire region in fire. And its involvements in foreign wars,  but the truth is the main victims of this regime have always being the people of Iran themselves.
Long before this regime even fired a missile abroad,   it declared war on its people, it shut down the free press, banned the labor unions, violently crack down on women and imposed severe restrictions on their lives. It launched attacks on Kurdistan without any provocation and without any justification, creating scenes of terrible violence. Universities were taken over by armed militias and turned into places of repression and bloodshed. Regions like Turkmen Sahra  and Khuzestan were brutally suppressed. Thousands of activists, political, civil, women, and even teenagers were arrested, tortured and executed without any fair trial. In short this regime’s war against its own   people  started long before any conflict with the United Stated or Israel, and long before European citied became targets of its terrorist operations.
We should also remember that the attack on Kurdistan happened even before the takeover of US embassy in Tehran. That is exactly why the issues of freedom in Iran must not be over shadowed by the clouds of war, and pushed aside because of different opinions about recent conflict or because of criticism one might have of US policies.
Supporting freedom in Iran, supporting people’s movement for change, including their tight to change the system is what we truly expect from Europe.
So let us not keep complaining about atrocities of the past and concentrate on what a new free democratic Iran should look like. What we are looking for and what we have been fighting for is a democratic, pluralist, tolerant Iran, were no one single social group, no one single ethnicity or religion or political trend to dominate the power of the state, impose any exclusivity and therefore any dictatorship. What we need is a new constitution that respects diversity, pluralism and inclusiveness, embraces power sharing arrangements and commits to the rule of law, equal citizenship, human rights, freedom and democracy, peace and development, and thus makes Iran a reliable and responsible member of the international community. A free, democratic and pluralistic Iran, one that respects human rights and us built on a modern, forward looking constitution that recognizes among other things, the rights of Kurds and other nationalities in Iran can also become a reliable partner for peace and global development.
Long live freedom
بژی ژن، ژیان، ئازادی
Thank you

QandA
David Mcallister: Now I give the floor to Mr. Mohtadi

- As for the people rallying around the flag. Definitely this is not the case in Kurdistan, in Kurdish areas. But I have not seen any such things in the whole of Iran. So I think that is more a myth than a reality.
- The second thing is what Europe can as far as Iran is concerned? Two range of things, one putting more pressure, adopting tougher policy, tougher stands against the Iranian regime, be it economically, politically, diplomatically. Second helping the Iranian opposition getting united, facilitating this, facilitating the dialogue, providing forums for that; and U dare say however you might have some differences with the United States find ways as far as Iran is concerned, find ways to cooperate with them, to engage them also in this effort.
We in Kurdistan have managed to getting united , we have now alliance of Iranian Kurdistan political parties. We also as Kurds can play an important role,
significant role in getting the Iranian opposition united. We are committed to that and we will be partners for that.
That is why I ask the European Union   and this Committee to work on helping, assisting, facilitating unification of Iranian democratic opposition.

Thank you. 

وتەی بەڕێز مستەفا هیجری ڕێبەری حیزبی دێمۆکڕاتی کوردستانی ئێران لە پارڵمانی ئوڕووپا

وتەی بەڕێز مستەفا هیجری ڕێبەری حیزبی دێمۆکڕاتی کوردستانی ئێران لە پارڵمانی ئوڕووپا
دوای نیوەڕۆی چوارشەمە ١٥-ی ئاوریلی ٢٠٢٦
ئەو گەنگەشەیە لە پارڵمانی یەکێتی ئوڕووپا لە بروکسێل لەلایەن کۆمیتەی کاروباری دەرەوەی پارڵمانی ئوڕووپا بە هاوکاری دڵێگاسیۆن بۆ پێوەندی لەگەڵ ئێران ڕێکخراوە.
دەیڤید مەک ئالیستر بەڕێوەبەری کۆبوونەوە لە پارتیی دێمۆکڕاتی مەسیحی. ئێستا نۆرەی قسەکردنی بەڕێز مستەفا هیجری یە. فەرموو ماوەتان ٧ دەقیقەیە، بەخێر بێن.

سڵاوتان لێ بێ بەڕێزان، ئامادەبووانی هێژا، بەڕێزان ئەندامانی پارڵمان!
سەرەتا دەمەوێ سپاستان بکەم بۆ ئەم دەرفەتە، کە بانگهێشتنی ئێمە، لانی کەمی ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی.هیوادارم ئەوە هەنگاوێکی یەکەم بێ و لە کۆبوونەوەکانی دیکە دا ئێمە شاهیدی ئەوە بین کە ژمارەیەکی زیاتر لە هێزەکانی ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی بۆ باسکردن لە بیروبۆچوونی خۆیان لێرە دا کۆ ببنەوە.
ئەوەی لێرە دا ویستم بەزمانی کوردی قسەتان ئاراستە بکەم، لەو ڕاستییەوە سەرچاوە دەگرێ کە زمانی ئێمە زیاتر لە سەد ساڵە لە ئێران ئینکار کراوە و بە فەرمی نەناسراوە. واتە منداڵانی ئێمە ئیجازەی ئەوەیان نەبووە  کە بە زمانی دایکیی خۆیان بخوێنن و بنووسن. بەڵام ئەمن ئەوڕۆ لێرە بەو زمانەی قسە دەکەم  تاکوو بەشێکی پچووکم هەبێ لە خەبات بۆ  بە فەرمی ناسینی زمانی دایکیی خۆم.
بەڕێزان، ئەمە سێیەم جارە ئێرانییەکان بۆ بنیاد نانی دێمۆکڕاسی تێدەکۆشن، بەو مانایە کە خەڵکی ناو جوغڕافیای سیاسی ئێران لە هەوڵی بەردەوام دان بۆ گەیشتن بە ئازادی و ڕزگاری، بەڵام بەداخەوە تاکوو ئێستا سەرکەوتوو نەبوون. لە ڕوانگەی کوردستان و بە تایبەت  حیزبی دێمۆکڕاتی کوردستانی ئێرانەوە کە من نوێنەرایەتی دەکەم کێشەیەکی بونیادی لە ئێران هەیە ئەویش دەوڵەتێکی نامەدەنی، پاوانخوازە کە ڕێگای هەر چەشنە ئازادییەکی بەربەست کردووە.
لە ئێراندا دوو جار دەوڵەت لە ئاراستەی مەدەنی دەرچووە. جارێک پاش شۆڕشی مەشڕووتە کە لەوێدا نیزامی پاشایەتی دەوڵەتی کردە سیستمێکی پاوانخواز و جاری دواییش لە ساڵی ١٩٧٩ بەملاوە نیزامی ئایینی دەوڵەتی کردە کەرەستەی پاوانخوازی و ئایدێئۆلۆژیای خۆی. لە سەردەمی پاشایەتی ناسنامەی فارسی دەوڵەتی بەکار هێنا تاکوو هەموو فرەییەکان بسڕێتەوە تەنیا ناسنامەیەک، تەنیا زمانێک، تەنیا مێژوویەک و تەنیا کولتوورێک بەسەر ئەوانی تر دا بسەپێنێت و ئاسیمیلەیان بکات. لە کاتێکدا ئێران کە وڵاتێکی فرە زمان، فرە ناسنامە و فرە کولتوور و فرە مێژووییە. لەساڵی ١٩٧٩جارێکی دی ئێرانییەکان بە هیوای بنیادنانی سیستمێکی دێمۆکڕاتیک ڕاپەڕین بەڵام ئەمجارە دەوڵەت لەلایەن ئایینی شیعەی ویلایەتی فەقیهکۆنتڕۆڵ کرا و ئەویش هەوڵەکانی بۆ سڕینەوەی ئازادی و فرەییەکانی ناو ئێران خستە گەڕ.
ئەمڕۆ دەبینین دەوڵەتی ئێرانی تەنیا مەترسییەک نییە  بۆ ئێرانییەکان بەڵکوو مەترسییەکە بۆ هەموو جیهان. مۆدێلی ئێمەی کوردستانی بەر لە هەموو شتێک کۆنتڕۆڵکردنی پاوانخوازی ئەو دەوڵەتەیە. بە دیاریکراوی ئێمە دەمانەوێ دەوڵەت ژێر دەستی هاووڵاتی بێ، نەک هاووڵاتی ژێردەستی دەوڵەت. مێکانیزمی ئێمە بۆ ئەو شێوە لە حکوومەتە نیزامێکی دێمۆکڕاتیک، فێدراڵ و سێکولارە. لێرە دا هێز لە ناوەندێکدا کۆ نابێتەوە و دەتوانێ پاونخوازی دەوڵەت کۆنتڕۆڵ بکا. ئەوە بە تەنیا چارە دەبینین بۆ بونیادنانی ئێرانێکی دێمۆکڕاتیک، ئازاد و سێکولار کە لەوێدا ئێران ببیتە موڵکی هەموو دانیشتووانەکەی نەک موڵکی گرووپێک.
لە بەرانبەر ئەم داوخوازە دا رێژیمەکانی پاشایەتی و دوای ئەو کۆماری ئیسلامی بۆ پاراستنی تۆتالیتاریزم،  پاوانخوزی خۆیان ئەم داوخوازییە دێمۆکڕاتیک و پێشکەوتنخوازانەیان وەک سەربەخۆیی خوازی ئەو نەتەوانە لە قەڵەم داوە و بەو تاوانە سەدان هەزار کەسیان ئێعدام و زیندانی کردووە یان ناچاریان کردووە لە ژێر زەختی سەرکوتدا وڵاتی خۆیان بەجێ بێڵن و پەڕیوەی هەندەران بن. ئەوە لە حاڵێک دایە کە ئەزموونی دنیای پێشکەوتوو  نیشانی داوە کە ڕێزدانان بۆ جیاوازییەکان و بە ڕەسمی ناسینیان نەک هەر نەبۆتە هۆی دابەشبوونی وڵات بەڵکوو ڕاست بە پێچەوانە بەهێزترین ئامرازی یەکگرتوویی ئارەزوومەندانە و پاراستنی وڵات و نیشتمانن. یەکگرتوویی خاک و نیشتمان ئەو کاتە دێتە دی کە هەموو پێکهاتە جیاوازەکان لە بەڕێوەبردنی ئیدارەی وڵات و ناوچەکانی خۆیاندا بەشدار بن و بەو شێوەیە وڵات ببنە پێشەوە، نەک گرووپێک لە ژێر سەرکوت وزەبروزەنگ هەموو وڵات بۆخۆی داگیر بکا و باقی دیکە پەراوێز بخات.
بزووتنەوەی ئێمە پشتی بەو بەها مرۆڤانەوە بەستووە و دەیهەوێ بە پێچەوانەی دوو ڕێژیمی پەهلەوی و کۆماری ئیسلامی سەراسەری ئێران بە کوردستانیشەوە ببێتە مەکۆی سەقامگیری و پەیوەست بوون بە جیهانی ئازادەوە. لە بیرتان نەچێ کە کوردستان لانکەی بزووتنەوەی ژن، ژیان، ئازادییە. ئەم بەهایانە لای ئێمە پرێنسیپ و عەقڵییەتێکی بونیادین نەک دروشم. بزووتنەوەکەشمان لە خانەی ئەو بەهایانەوە خۆی پێناسە کردووە. هەر بۆیە ئێمە بیر لە چەوسانەوە، ناسەقامگیری و نەمانی ئاسایش ناکەینەوە بەڵکوو بۆ بەدیهێنانی هەوڵ دەدەین مەگەر ئەوەی جارێکی دیکە هەوڵی لەناوبردنمان بدەن.
لە کۆتاییدا بە ناوی هاوپەیمانی و بە تایبەتی حیزبی دێمۆکڕاتی کوردستانی ئێرانەوە سپاستان دەکەین بۆ ئەم دەرفەتە و لە دواییدا ئەگەر کات هەبێ دەکرێ دووبارە باسەکانمان درێژە بدەین. سپاس لە هەموو لایەک.
 
قسەکانی بەڕێز مستەفا هیجری لە بەشی پرسیار و وڵام دا
 لە قسەکانی یەکێک لە بەڕێزاندا ئەوە هاتبوو ئێوە دەتوانن یەک بگرن و پێکەوە یەکڕیز بن لە دژی ڕێژیمی کۆماری ئیسلامی ئێران؟ من دەڵێم بەڵێ ئەوە دەکرێ. ئێمە لە کوردستان ٦ حیزب یەکمان گرتووە، هاوپەیمانیمان پێک هێناوە، لەگەڵ دە دوازدە حیزبی نەتەوەکانی جیاوازی ئێرانی ئێمە ساڵەهایە کە هاوپەیمانین و پێکەوە خەبات دەکەین بۆ بەدەستهێنانی مافەکانمان کە پێشێل کراوە و گۆڕینی ڕێژیمی ئیسلامی ئێران.
بەڵام ئەگەر بمانەوێ ئەو یەکگرتنانە بەرینتر بکەینەوە پێویستیمان بە یارمەتی هەیە. یەکێتیی ئوڕووپا دەتوانێ لەو پێوەندییە دا یارمەتی بدا و زیاتر لە دەوری یەک کۆمان بکاتەوە بۆ وەی کە یەکگرتوویەکی بەهێزتر و بە تواناتر پێک بێنین بۆ وەی کە ئاڵترناتیڤێک لە نەتیجەی دا جێ بەجێ بێ.
- لە پێوەندی لەگەڵ هێرشی ئەمریکا و ئیسراییل بۆ سەر ئێران بەڕێزێک باسی وەی کرد کە ئەو هێرشە ڕەنگە خەڵکی ڕاکێشێ بۆ لای ڕێژیمی کۆماری ئیسلامی. من ئەوەتان پێ دەڵێم کە خەڵکی ئێران گەیشتووەتە نوقتەیەک کە بە هەموو شێوەیەک وە کۆمەگ لە هەموو لایەک وەربگرێ بۆ وەی کە ئەو حکوومەتە نەمێنێ. هێرش کردن، شەڕ کردن زەرەری هەیە بەڵام لەگەڵ ڕێژیمێک کە بە هیچجوور لەگەڵ خەڵکەکەی خۆی و لەگەڵ دونیا ئاشت نابێتەوە بێجگەلەوە ڕێگایەکی دیکە بۆ خەڵک نەماوە. چاو لێ بکەن ٤٥ ساڵە ئەو حکوومەتە لە لایەن ئوڕووپاوە، لە لایەن ئەمریکاوە موماشاتی لەگەڵ دەکرێ، حەول دەدرێ سیاسەتی بگۆڕی بەڵام، موقایەسە بکەن لەگەڵ ڕۆژەکانی ئەوەڵ تا ئێستا ئایا کۆماری ئیسلامی لەو بارەوە هیچ ئاڵوگۆڕێکی بەسەر دا هاتووە؟ ئایا مەترسی تێرۆریزم لە ئوڕووپا، تێرۆریزمی کۆماری ئیسلامی کەمتر بۆتەوە؟
-حەولی زۆر دراوە بۆ وتوێژ. ئێمە کوردستانی ئێران، هەموو حیزبەکان هاوپەیمان بوون بۆ وەی لەگەڵ کۆماری ئیسلامی دانیشین و داوخوازەکانمان لە ڕێگای وتوێژەوە جێ بەجێ بکەین، بەڵام کۆماری ئیسلامی لە جیاتی ئەوەی کە جوابمان بداتەوە هێزەکانی ڕێک خستەوە و هێرشی کرد بۆ سەر کوردستان و فتوای جیهادی دا لە دژی خەڵک. دوای شەڕی ئێران و عێراق لە ساڵی ١٩٨٩ کۆماری ئیسلامی بۆخۆی داوای کرد کە لەگەڵ ئێمە وتوێژ بکا. سکرتێری گشتی ئێمە ئەو دەمی دوکتور عەبدولڕەحمانی قاسملوو هات بۆ ڤییەن لەگەڵ نوێنەرانی بە ناو  دیپڵۆماتی ئێرانی دانیشێ بۆ حەلی مەسەلەکە بەڵام  لەسەر مێزی وتوێژ تێڕۆریان کرد. ٤٥ ساڵە ئەو ڕێژیمە لەگەڵ خەڵکی ئێران شەڕی هەیە، لەگەڵ دونیا شەڕی هەیە، ڕێژیمێک کە هیچ گرینگییەک بۆ  بیرو بۆچوونی ئەو سەردەمە دانانێ. مەسەلەی دێمۆکڕاسی، مافی مرۆڤ، و ڕێزدانان بۆ جیاوازییەکان لە نەزەر ئەو ڕێژیمەوە  ئیمکانی نییە چونکە ئیدێئۆلۆژییەکەیان ئیجازەیان پێ نادا و لەو مەیدانە دا تەنیا مەحکووم کردنی ئیقداماتی  کۆماری ئیسلامی ئێران هیچ تەئسیرێکی نەبوە، بۆیە ئەگەر لەبەر خەڵکی ئێرانیش نەبێ پێویستە ئوڕووپا بۆ ئەمن کردنی وڵاتەکەی خۆی، بۆ کەمکردنەوەی تێرۆریزم لە وڵاتەکەیدا، هاوکاری زیاتر و عەمەلی تر لەگەڵ خەڵکی ئێران بکا بۆ وەی کە ئەو ڕێژیمە نەمێنێ. چون تا ئەو ڕێژیمە بمێنێ هەرچەند لاوازیش بێ  لە سیاسەت و ئیدێئۆلۆژییەکەی خۆی، کە سیاسەتەکە لە سەر بنچینەی وی دامەزراوە دەست هەڵناگرێ.
ئێمە پێمان وایە کە ئێستا خەڵک لایەنگری لەو هێزە دەکا بە شێوەی عەمەلی، کۆماری ئیسلامی سەرکوت دەکا، هێرش دەکا بۆ سەر کۆماری ئیسلامی ئێران.زۆر بەجێ دەبێ کە ئوڕووپا لەگەڵ ئەمریکا پێکەوە ڕێگایەک ببیننەوە بە هاوکاری لەگەڵ هێزەکانی ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی کار بکەین بۆ ئەوەی کە ڕێژیمەکە نەمێنێ. سپاستان دەکەم