وتوێژ لەگەڵ دوکتور مراد بەتوول (ڕۆحی) وانەبێژ، دیپارتمانی مێژوو، لە کوینز یوونیڤێر سیتی، کینگستن، کانادا

 وتوێژ لەگەڵ دوکتور مراد بەتوول (ڕۆحی( وانەبێژ، دیپارتمانی مێژوو، لە کوینز یوونیڤێر سیتی، کینگستن، کانادا لەمەڕ تێزی دوکتورایەکەی: “Architecture of Domination: Imperialism, Infrastructure and the Territorialization of an Iranian Nation-State (1860-1928) 

  " مێعماری سوڵتە: ئەمپریالیزم ،ژێرخان  و قەڵەمڕەوسازی دەوڵەت – نەتەوەیەکی ئێرانی ( ١٩٢٨-١٨٦٠)
ئەم هەڤپەیڤینە ئێوارەی دووشەمە ١٠-ی ئووت بە ڕێگای پلاتفۆڕمی میتس ڕاستەوڕاست لە بەرنامەی ڕاوێژی ستێرک تیڤی دا بڵاو کراوەتەوە
حەسەن قازی: بینەرانی خۆشەویست بەخێربێنەوە بۆ بەرنامەی ڕاوێژ. لە ڕاوێژی ئەمجارەمان دا میوانداری دەکەین لە بەڕێز  دوکتور بەتوول یان دوکتور ڕۆحی کە ئێستا وانەبێژە لە کوینز یونیڤێرسیتی و لە مانگی ژانڤییەی ئەمساڵ دا لەو زانکۆیە لە کانادا ، لە دیپارتمانی مێژوو دا دوکتورای وەرگرتووە سەبارەت بە: " مێعماری سوڵتە: ئەمپریالیزم، ژێرخان و قەلەمڕۆ سازی دەوڵەت – نەتەوەیەکی ئێرانی (١٩٢٨-١٨٦٠).ئێمە زۆر خۆشحاڵین کە بەڕێزیان لەم بەرنامەیە دا بەشداریمان لەگەڵ دەکا. بەڕێز بەتوول ئەم کاتەت باش!
دوکتور مراد بەتوول (ڕۆحی): مامۆستا گیان، سپاس بۆ ئەو دەرفەتە سڵاوی تایبەتم هەیە بۆ خۆتان و هەر وەها بۆ بینەران و بیسەرانی ئەو پڕۆگرامە؛خۆشحاڵم لەگەڵتانم ئەمڕۆ.
قازی: زۆر زۆر سپاست دەکەم، پێش هەموو شتێک پێم خۆش بوو کە ئەم دەستە گوڵەت پێشکێش بکەین بە بۆنەی وەرگرتنی دوکتوراکەت بەڕێز مراد ڕۆحی و هەر وەها هیوادارم ڕۆژێک لە ڕووی تێکنیکییەوە ئیمکانی ئەوە هەبێ کە مرۆ بتوانێ بەو شێوەیەش دەستەگوڵ بنێرێ. هیوادارم ئەگەر ڕۆژێک ڕێگات لەم لایانە کەوت لە نزیکەوە دەستە گوڵەکت پێشکێش بکەین. دیارە ئەمن دەزانم بەڕێزت پێم وابێ لە شۆڕشی ژن ژیان ئازادی بەم لایەوە بێجگەلە ناوی فامیلی خۆت کە ڕۆحییە،' بەتوول'یش بەکار دێنی وا بزانم بەتوول ناوی دایکی بەڕێزتە. پێم خۆش بوو لە سەرەتای بەرنامەکەمان پێش ئەوەی کە باسی تێزەکەت بکەین و بچینە ناو ناوەرۆکی، باسی ئەوە بکەی چۆنە ئەو ناوە فامیلییە تازەیەت هەڵبژاردووە، یان زیادت کردووە لە ناوەکەی پێشوو؟ فەرموو!
بەتوول(ڕۆحی): زۆر سپاس بەڕێز قازی لە پێشدا مەمنوونم بۆ ئەو دەستە گوڵە جوانە. زۆر زۆر سپاس هیوادارم پێش ئەوەی کە گوڵەکە ویشکەوە بێتەوە ئیمکانی بینینی یەکترینمان بێ بە حزووری.سپاسی تایبەت بۆ ئەو دەستە گوڵە جوانە. لە پێوەندی لەگەڵ پرسیارەکەتان من بە پێویستی ئەزانم کە ئەوە ڕوون بکەمەوە ڕاستییەکەی. چون لە لە دوو دانە فامیلی نێو ئیستیفادە دەکەم؛ یەکێکی نێوی فامیلییەکە کە بە حوکمی ناسنامە و ئەوانە قاعیدەتەن وەکوو هەر کەسێک کە هەڵگری ناسنامەی ئەو وڵاتانە بێ نێوێکی فامیلی لە لایەن دەوڵەتەوە وەکوو شتێکی فەرمی بە سەری ئێمە دا تا حەدێکی زۆر دەتوانین بڵێین سەپێنراوە و یەکیش فامیلییەکە کە بۆخۆم پێم خۆشە لێی کەڵک وەربگرم. ئەویش هەر وا کە باستان کرد نێوی دایکمە. بەو بۆنەیەوە کە لە شۆڕشی ژن ژیان ئازادی یا شۆڕشی ژینا بە ڕاستی کاریگەرییەکەی فەقەت ئەوە نەبوو کە لە ئاستی سیاسییا چ پێش هات یا چ پێش نەهات، لە لحازی گرینگیشی بۆ تەئسیراتێکی ئیجتیماعی قووڵ و درێژی، کاریگەرییەکی وای لە سەر من هەبوو کە هەستم کرد پێم خۆشە لە نێوی دایکم وەکوو نێوی فامیلی ئیستیفادە بکەم و ئەوەش شتێکی بە ڕاستی نوێ نییە. من لە دەور و بەری خۆم، لە گوندەکەی خۆمان و تەنانەت دواتریش کە لە سەر ئەو پایاننامەیە کارم کرد، لە سەر مەسەلەن ناوچەی لوڕستان و ئەوانە کەسی زۆر هەن کە بە نێوی دایکیانەوە پێناسە دەکرێن،وە ئەوە شتێکی تا حەدێکی زۆر باو بووە لە چاند و کولتووری شوێنە جیاجیاکانا لەوانە ناوچەی زاگڕۆس و ئەو  شوێنانە. بەو بۆنەوە من حەزم کرد کە لە جێگەی ئەوەی کە فامیلییەک کە دەوڵەت لە سەر منی داناوە، لە فامیلییەک کەڵک وەربگرم کە بۆخۆم هەڵم بژاردووە و فەلسەفەیەکی سیاسی موعەیەنیشی لە پشتەوە هەبێ. بەڵام  لەبەر ئەوەی کە پێویست نیسبەت بەو کارانەی کە پێشتر مەشغووڵی بووم بەهەر حاڵ وەکوو ئایدێنتیتی یا هووییەتێک کە ئینسان لینکێک لەبەین شتەکانا بەرقەرار بێ  لە ئەو فامیلییە ڕەسمییەش کەڵک وەردەگرم هێشتا!

قازی: دیارە ئەوەی کە ئێوە باستان کرد لە ناوچەی موکریانیش عەشیرەتێک هەیە بە نێوی عەشیرەتی مەنگوڕ کە لە زەمانی کۆن دا بە کەڵەک و دۆڵاب  لە مەراغە زۆربەی پیاوەکانیان کووژراون ئێستا نێوی هەموو بەرە دایکەکان (بەرە بابەکان) بە نێوی دایکانە:بەرەی مرۆتێ، بەرەی زێنێ تا دوایی. وەکوو باستان کرد دیارە ئەوە لە کولتووری کوردیدا هەیە. زۆر سپاس بۆ ئەو ڕوون کردنەوەیە. ئێستا بێینە سەر تێزی دوکتوراکەتان کە لە مانگی ژانڤییە دا پێشکێشتان کردووە لە ساڵی ٢٠٢٦ بە ناوی " مێعماری سوڵتە: ئەمپریالیزم،  ژێرخان و قەڵەمڕۆ سازی دەوڵەت – نەتەوەیەکی ئێرانی ( ١٩٢٨-١٨٦٠) "، دیارە لە زۆر جێگا بۆ ساز کردنی ئەو بابەتە باسی بیری نەتەوەیی، زمان و بەربەرەکانی کراوە بەڵام پێم وایە ئێوە لە تێزەکەتاندا زیاتر کێشانی خەتی تێلگراف، جادەسازی، کەشتی هەڵم و گومرگ و ئەوە پێتان وایە ئەو هۆیانە بوون کە لەو مەودا زەمانییە دا ئەوەی کە پێی دەڵێن دەوڵەت نەتەوە ڕێک بخەن بەتایبەتی لە نێوان ئەو ساڵانە دا کە دیارە ئێوە لێتان کۆڵیوەتەوە. لەو زەمینەیە دا ئەگەر هێندێک شی بکەیەوە باش دەبێ فەرموو!
بەتوول (ڕۆحی): زۆر سپاس. لە ڕاستیەکەیدا ئەو پایاننامە یا ئەو تێزە نەتیجەی چەند ساڵ کاری پڕۆژەی پێ ئیچ دی یا کاری دوکتوری بوو لەو زانکۆیەی کە باستان کرد. کوینز یونیڤێرسیتی کە لە شاری کینگستن ە لە کانادا. پێش ئەوەی کە من ئەو پڕۆژەیە دەست پێ بکەم پێشتر کارێکم لە سەر میرنشینی ئەردەڵانەکان ئەنجام دابوو، پاش ئەوەی کە دەورەی کارشناسی ئەڕشەد  یا ماسترم لە زانکۆی عەلامە تەباتەبایی تەواو کرد. ئەو کارە بە شێوەیەک لە شێوەکان منی لە دیپارتمانی کۆمەڵناسییەوە لینک کردە دیپارتمانی مێژووەوە. چون من پێش پی ئێچ دی، لە دیپارتمانی کۆمەڵناسی دەرسم دەخوێند و لەو پڕۆژەیە دا بوو کە من گرینگی مێژوو زۆرتر بۆم دەرکەوت ئیدی لەبەر ئەوە ئەمن لینک کرام لە سەر ئەوە کار بکەم کە ئەو شتەی کە ئێستا پێی دەڵێن دەوڵەتی ئێران. سەرەتاکانی ساز کردنی بە چ مۆدێلێک بووە، بە چ شێوەیەک بوو ئێرانێک وەکوو دەوڵەتێکی سەرزەمینی، وەکوو نەیشن – ستەیت ێک کە ئێستە ئەیبینین لە ڕاستیدا چ جۆر پەیدا دەبێ. دیارە ڕوانگەی باو، نەزەرییەی غاڵب، ڕوانگەی غاڵب لە ناو موتالەعاتی مەڕبووت بە ئێران ئەوەیە کە ئێمە دەوڵەتێکی کۆنی ئێرانیمان هەیە لە کانتێکستی ئینگلیسی دا بە پێرشیا ناوی لێ دەبەن، لە متوونی فارسیشدا  بەو ناوەوە ئاماژەی پێ دەکەن. بەحسیان ئەوەیە کە ئێمە دەوڵەتێکی کۆنی ئێرانیمان هەبووە و ئەو دەوڵەتە کۆنە ئێرانییە لە فەراز و نەشیبگەلی جۆر بە جۆرەوە تێ پەڕیوە، گوزەری کردگە و ئێستا ئەو شتەیە کە خەریتەکەی، نەخشەکەی وەک پشیلەیەک ئەبینین. بەڵام ئەو دەولەتە کۆنە، قیدمەتەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ پێش ئیسلام بۆ ئیمپڕاتووری هەخامەنشی و کێ و کێ و ئەوانە بەڵام وەکوو دەوڵەت وەکوو نەهادی ستەیت و جیا لەوە وەکوو نەشناڵ ئایدێنتیتی وەکوو شوناسێکی نەتەوەیی کە ئەو دەوڵەتەی ڕاگرتووە ئەمە شتێکی نەگۆڕ بووە لە هەزاران ساڵی پێشەوە تا ئێستا هەر هاتووە و هەر ماوەتەوە و ئەوانە.
دیارە لە موتالەعاتی جەدید دا ڕەخنە لەو بۆچوونانە گیراوە، لە لحازی دیسکۆرسەوە، لە لحازی گوفتمانی کە چ جۆری ئەو ڕوانگەیە هەڵەیە و فڵان و فیسار، بەڵام لە لحازی تاریخ نووسییەوە، یانی تۆ مێژوویەک بنووسی کە نیشان بدەی کە چ جووری ئاوا ڕوانگەیەک نیسبەت بەو مێژووە ڕوانگەیەکی هەڵەیە و ئێمە ناتوانین قسە لە دەوڵەتێکی پەیوەستەی موتەداوم بکەین لە گوزەری قەرنگەلی موختەلیفا و لە نیهایەتا ئێستا کە مەسەلەن نێوی ئێرانە.
قازی: زۆر باشە، ئێستا ئەگەر دەکرێ هێندێک بە کورتیش بێ باسی ئەوە بکەی ئەو کارانەی کە کراوە بۆ جادە سازی، و کەلکوەرگرتن لە کەشتی هەڵم یانی ئەو هۆکارانەی کە لەو سەروبەندی دا ئەو وەزعەی لێ کەوتووەتەوە.

بەتوول(ڕۆحی): تەنێ من شتێک لەسەر ئەو بەحسەی پێشوو ئیزافە بکەم کە من لەو تێزە دا دا گەرەکم بوو ئەوە نیشان بدەم، وتم لە لحازی دیسکۆرسیڤەوەوە بەحس کراوە کە چ جۆری کانسێپتی ئێران و دەوڵەتی ئێران و ئەوانە شتێکی نوێ یە و ئەو بەحسانە بێ بنەمایە کە ئێرانێکی کۆن هەبووە، بەڵام گەرەکم بووە کە بەشێوەیەکی کانکریت نیشان بدەم کە ئەو ئێرانەی کە ئێستا هەیە چ جۆری دروست دەبێ، چ جۆری ساز دەبێ و بەو بۆنەوە من هەوڵم داوە بە جێگەی ئەوەی کە تەمەرکوزم لە سەر ئایدێنتیتی بێ، لەسەر کولتوور بێ، لەسەر زمانی فارسی بێ یان شتانی فەرهەنگی بێ، هەوڵم داوە کە تەمەرکوزم لە سەر گۆڕانکارییە مادییەکانی دروستکردنی دەوڵەت بێ. یانی مادییەتی ئەو دەوڵەتە چییە کە ئیستە ناوی دەوڵەتی ئێرانە و چ جووری دروست بووە. لە تاریجێکی موعەیەن دا نیشان دەدەم کە ئەو دەوڵەتە، بە شێوەگەلی موشەخەس، لە سەر بنەمای تەحەولاتی مادی موعەیەن شتێک بە ناوی دەوڵەتی ئێران لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٩وە دواتر وردە وردە پێک دێ.
جا ئێستا باسی ئەو ژێرخانانەی کە باستان کرد، یانی مەجمووعەیەک لە ژێرخانە کە لە حدوودی ١٨٦٠وە بەرەو پێش بە شێوەیەکی سیستماتیک ئەو سازوکارە حوکمڕانییەی کە پێشتر هەبووە تووشی گۆڕانکاری ڕادیکاڵی دەکا یانی موتەحەولی دەکا لە دەروونەوە.

بەشێک لەو گۆڕانکاریانە، یان بەشی زۆری ئەو گۆڕانکاریانە هیچ پێوەەندی بەوەوە نییە مەسەلەن کە لە ناوخۆی ئێران چی دەگوزەرێ، یا لە ناوخۆی مەمالیکی مەحرووسەی قاجار دا چی دەگوزەرێ. بەشی زۆری ئەو تەحەولاتە ڕەبتی بە تەحەولاتی دوو دانە ئیمپراتووری بریتانیا و ڕووسییەوە هەیە کە لە شومال و لە جنووبەوە بە شیوەی جۆراوجۆر باعیس دەبن کە تەحەولاتێکی ئابووری و سیاسی و شتی جۆراوجۆر ڕوو بدات و ئەو تەحەولاتە وەکوو فشارێک دێتە سەر مەمالیکی مەحرووسە کە مەمالیکی مەحرووسە لە ناوەوە تووشی گۆڕانکاری دەکا.
دواتر دەتوانین بچینە سەریان موشەخەس ئەو ژێرخانانە باس بکەین بەڵام گشت شتەکە ئەوەیە کە ئێمە مەجمووعەیەک ئینفراستراکچر یا ژێرخانمان هەیە. ئەو ژێرخانانە بە هێزی دوو ئیمپراتووری ئەمپریالیستی دروست دەبن.
قازی: ئێستا ئێوە باسی چەمکی مەمالیکی مەحرووسەتان کرد، دیارە مەمالیک جەمعی مەملەکەتە و هەر دووکیان بە ڕەچەڵەک پەیڤی عەڕەبین کە ئەوە لە زەمانی قاجارەوە بە کار هاتووە و وا بزانم تا سەردەمی مەشڕووتییەتیش لە کاتی ڕاگەیاندنی بەکار هاتووە و دوایە بەکار نەهاتووە. ئێستا بەشێک لەو میلەتانەی کە لە چوارچێوەی ئێستای ئێران دان داوخوازی نەتەوایەتییان هەیە، داوخوازی ئەوەیان هەیە مافەکانیان، مافە سەرەتاییەکانیان جێ بەجێ بێ و دابین بکرێ وەکوو دەستاوێژێک، وەکوو ڕێفرێنسێک باسی ئەوە دەکەن کە ئەو وڵاتە لە زەمانێکدا ناوی " مەمالیکی مەحرووسەی ئێران " بووە و لەوە نەتیجە وەر دەگرن کە ئەوانە بەش بەش بوون و هەر یەکەی ویلایەتێک بوون بە سەری خۆیان. بەڵام تا ئەو جێگای کە ئێمە دەزانین ئەو مەمالیکە ڕاستە لەوانەیە ڕاستەوڕاست گرێ نەدرابن بە تاران یان پێتەخت بەڵام ئەگەر باج و خەراجێکیشیان دابێ داویانە بەو شایەی کە لە مەرکەزێک لە تاران یا لە ئیسفەهان یا لە شوێنێکی دیکە بووە. یانی دە ڕاستیدا ئەو مەملەکەتە دەو چوارچێوەیە دا بە مانای ئەیالەت یان ویلایەتی ئەم سەردەمەیە. بەڕێزت لە تێزەکەتدا ئەو 'مەمالیکی مەحرووسە' یانی دەور دراو و پارێزراو چۆن شی دەکەیەوە؟ فەرموو!

بەتوول(ڕۆحی): ئەوە زۆر پرسیارێکی گرینگە و ئێستاش ڕۆژانە بە هەزاران لەوانەیە؛ پۆستی سۆسیال میدیایی و لە مەس میدیای فارسی و ئێرانیدا ڕۆژانە سەدان گوزارش و تەحلیل دێتە دەرێ و بەکگراوندو پشتی سەحنەی ئەو  گوزارش و رێپۆرت و تویت و چووزانم ئەو بەحسانەی کە بەشی زۆرینەی چەپ و ڕاستی ئێرانی ئەوە دەکا ئەتوانێ بەکگراوندی ئەو شتانە زۆر تێک بدا. بەو بۆنەیەوە کە فەهمی عموومیcommon sense ی ئێرانی ئەوەیە کە ئێمە دەوڵەتێکمان هەبووە، دەوڵەتێکی یەک دەستمان هەبووە ئێستا ئەو دەوڵەتە ناوی قاجار بووە، مەسەلەن فەڕز کەین  لە لحازی efficiency حوکمڕانییەوە ئەو جوورەیەکە دەوڵەتی ڕەزا شا هەیبوو ئەو بەو شێوە نەبوو و ئەوانە. بەڵام لە نیهاتا ئەوان موعتەقید بەوە هەن کە ئێمە یەک شتی یەک دەست و یەکگرتوومان بە ناوی دەوڵەت بووە وە قاعیدەتن هەر ناویشی لێ دەنێن ئێران.

بەڵام ئێمە ئەگەر لە ئەوەڵا لە لحاز فەرمییەوە چاو لە داستانەکە بکەین شتێکمان بە ناوی مەمالیکی مەحرووسەی ئێران نییە. دروستە نەقشە هەیە مەسەلەن ئی ١٧٢٢ یە عوسمانییان کێشاویانە وە لە سەری نووسیویانە  مەمالیکی مەحرووسەی ئێران، بەڵام هیچکام لەو دەسەڵاتانەی چ سەفەوییە بێ، چ پاشتر زەند یا مەسەلەن ئەفشار یا دواتر قاجار بێ ئەوانە خۆ بە حکوومەتەکەی خۆیان نەیانگوتووە مەمالیکی مەحرووسەی ئێران. حکوومەتەکەی خۆیان نێوی بنەماڵەکەی خۆیان بووە، مەمالیکی مەحرووسەی قاجار بووە، مەمالیکی مەحرووسەی سەفەوییە بووە و فڵان. دەر نەتیجە ئێمە لە لحازی فەرمییەوە شتێکمان نییە بە ناوی مەمالیکی مەحرووسەی ئێران. ئەوە زۆرتر نێوێکە کە بەشێوەیەکی cultural لە نێو ئەدەبییاتی فارسی دا هەیە بەڕاستی. تەنانەت ئەدەبییاتی عەڕەبیش کە زۆرینەی تێکستی ئەو سەردەمە بەو زمانە بەرهەم هاتووە خوب  وشەی ئێرانمان هەیە ئەوە کەس ناتوانێ نکووڵی لێ بکا. لە دەورانی میانەش دا ئەو شتانەمان هەیە بەڵام ئەوە نێوێکی کولییە بۆ پانتاییەکی فرەتری جوغرافیایی تا ئەوەی کە ئێشارە بە واحیدێکی سیاسی موعەیەن بکات.
مەمالیکی مەحرووسە چییە؟ مەمالیکی مەحرووسەی قاجار، ئەلبەتە مەمالیکی مەحرووسە هەر ئەوە نییە بۆ قاجار ئیستیفادەی لێ کرابێت، بە عوسمانیانیشیان هەر گوتووە مەمالیکی مەحرووسە، ئیمپراتوورییەی گورگانییەکانیش لە هێند دا ئەوانیش لەفزی مەمالیکی مەحرووسەیان هەبووە. مەمالیکی مەحرووسە لێرە دا فرەتر لەوە کە ئیشارە بە نەزمێکی سانتڕاڵ بکا کە لەو سێنترەوە مەجمووعەیەک واحیدی ئەیالەتی لە فۆڕمی مەسەلەن فێدارلیستی دا پێکەوە گەیشتوونەتە یەک نەوع ئەرەنجمێنتێکی سیاسی. فرەتر لەوە کە ئیشارە بە شتێکی ئاوها بکات ئێشارە بە نەوعێک نەزمی سیاسیی پیچیدە دەکات کە بە ڕاستی بە بڕوای من کاری تاریخی باش لە سەری نەکراوە و پێویستە زۆر کاری تاریخی دەقیقتر لەسەری بکرێ تا ئێمە بتوانین تەوزیح بدەین کە خودی نەزمی مەمالیکی مەحرووسە چ جۆری بووە.
مەمالیکی مەحرووسە ئەتوانێت مەسەلەن فەرز کەین لە تاران ئەو پاشایە حوکمی بڕوا تا دەروازەکەی تاران ، بەڵام تۆ کە لە دەروازەکەی تارانەوە ئەچیتە دەرەوە گوندێک پەیدا بکەی لە ناو چۆڵ و دۆڵێک بێ کە ئەسڵەن حوکمڕانی و ئاوتۆریتەی شای قاجار بە ڕەسمییەت نەناسن. جا چ بگاتە ناوچەگەلێک وەکوو بەلووچستان، وەکوو کوردستان، وەکوو لۆرستان وەکوو ئەو شوێنەی کە ناوی عەڕەبستان بوو ئێستا کردوویانەتە خووزستان. ئێمە لە تەک نەزمێکی زۆر زۆر پیچیدە دا ڕووبەڕووین کە ئەو نەزمە پیچیدەیە هەر بەیس و ئەساسی لە سەر خودگەرانییە، لەسەر ئاوتۆنۆمی یە. و ئەساسی ئەو ئاوتۆنۆمیشە فرەتر هەڵئەگەڕێتەوە بۆ تەوانایی دەوڵەت. یانی کاپاسیتی دەوڵەت وەکوو نەهاد. کاپاسیتی دەوڵەت وەکوو نەهاد زۆر زۆر لاوازە. بەو ئەندازەیە لاوازە کە وەکوو مساڵ ئێمە عەڕەبستانمان هەیە وەکوو میرنشینێک کە لەو دواییانە  دەزانین ئاخرین میریشیان خەزعەل بووە و ئەمە بە شکڵێکی فۆرماڵ لە ژێر هەر ئەو چەتری مەمالیکی مەحرووسە دا بووە و ئێران یانی قاجار لە تارانەوە حاکمێکی تەعیین دەکرد کە بڕوات بۆ عەڕەبستان لەو حەلە وەکووحاکمی ئێرانی لەوێ دابنیشێ بەڵام ئەو حاکمە شتێکی کاریکاتۆری بوو، هەر شتێکی فۆرمالیتە بوو ئەسڵەن قودرەتێکی ئەوتۆی نەبوو، قودرەتە ئەسڵییەکە لە دەستی ئەو کەسانە دا بوو کە لەو ناوچەیە دا حوکمیان دەکرد. وە ئەو کەسە ئەسڵەن چ جۆری ئەڕۆیشت کە بگاتە عەڕەبستان. یانی ڕێگە نەبوو خۆ لە تارانەوە بڕوا تا ئەگاتێ. پێگەی حکوومەتی لە شووشتەر بوو  وە لە تارانەوە ئەو حاکمە نەی دەتوانی موستەقیم ڕێک بڕوا تا ئەگاتە شووشتەر. ئەو ئەهاتە کرماشان لە کرماشانەوە ئەچووە ناوچەی عوسمانی، لە بەغداوە ئیحتیمالەن بە کەشتی بریتانیاییەکان لە دەجلەوە ئەهاتەوە خوارەوە بەسرە، لە بەسرەوە دووبارە ئەگەڕایەوە هەتا ئەچۆوە شووشتەر. و بۆ ئەوەش کە بگاتە شووشتەر.
 مەسەلەن من کەیسی بەو جوورەم هەبووە کە حاکمێک کە لە لورستانا ئەبێ ئینتیخابی ئەکەن، ئەوە تەنانەت پێش لە شەڕی جیهانی یەکەمیشە. حاکمێک کە بە ڕێکەوت لە لورستان ئەبێ ئینتیخابی ئەکەن بڕوات ببێ بە حاکمی عەڕەبستان جا ئەو حاکمە ناتوانێ بڕوات فاسڵەی ئەو شوێنیەی کە دەبوو بڕوا تا بگاتە شووشتەر مومکینە کەمتر لە دوو سەد کیلۆمیتر بێ بەڵام ناتوانێ بڕوات سەفەرەکەی بۆ شەش مانگ ئەخاتە دواوە کە لە تەک کۆچی هاوینەی یەکێک لە عەشاییرەکان بروات کە بگاتە ئەو شوێنەی کە حکوومەتی هەیە.
 مسالێکی ترمان هەیە ئیحتیشاموسەلتەنە کە یەکێک لە حاکمانی ئەردەڵانە لە سەروبەندی ساڵی ١٩٠٠ و ئەوانە دا، ئەو حاکمە لە بیرەوەرییەکانی خۆیدا خۆی دەنووسێت کە ئەڵێ من سەربازانی حکوومەتیم ناردووە کە ماڵیات لە ئیلی جاف بستێنن بەڵام ئیلی جاف ئەو سەربازانەیان گرتووە ئالفیان پێ دووراندوون. یانی کاپاسیتی دەوڵەت ئەوەندە لاواز بووە، یانی قودرەتی دەوڵەت ئەوەندە لاوازە کە هەر وەکوو شتێکی فۆرمالیتەیە، قودرەتە ئەسڵییەکە و دەسەڵاتە ئەسڵییەکە لە دەستی کەسانی دیکەیە کە لە سەر ئەرزی واقیع لە ڕاستیدا خەریکن بەڕێوەبەرایەتی شتەکان دەکەن و ئەو ساختارە ئەوە نییە کە لە مەرکەزەوە نەزمێک هەبێ ئەو نەزمە بە شێوەیەکی هایرارکیکاڵ لە سەرەوە بێ بەرەو خوارەوە و لە بنەوە گشتی ئەمانە گرێ باتە یەکەوە.
 هەر ناوچەیەک ئەرنجمنتی تایبەتی خۆی هەیە، هەر ناوچەیەک تەنزیمات و  ڕەوابیتی قودرەتی خۆی هەیە کە مەجمووعەی ئەو شتانە لە نەهایەتدا مەمالیکی مەحرووسە پێک دێنن. کە ئەو مەمالیکی مەحرووسە زۆرتر نەزمێکی کۆنفێدراڵە، بەو مەعنایە کە تۆ شتێکی سانتراڵت نییە کە لە سیستمێکی فدرالیستی دا هەر ئەیالەت یا ویلایەتێک بەر ئەساس تەقسیم قوایەکی دەقیق ئەو جوورە بن و ئەو جوورە نەبن. ئەو مەناتقە هەر کامێکیان ئاۆتۆریتەی ئەو شای قاجارەیان قەبووڵ ئەکرد. ناوچەی وا هەبوو دەوڵەت هێزی هەبوو  بڕوات ماڵیاتی لێ بستێنێ هەر ساڵ، ناوچەی واش هەبوو  بۆ دە ساڵ و پازدە ساڵ یەک دانە مەئمووری دەوڵەتی نەی ئەتوانی ڕووی  تێ بکا  و خەڵک ماڵیاتیان بە دەوڵەتی مەرکەزی نەدەدا. دەر نەتیجە دەوڵەت لە ئەوها کانتێکستێکا زۆرتر شتێکی لاوەکی و  فۆرمالیتەیە، شتێکی nominal ە بە ئیستیلاحە ئینگلیزییەکەی. شتێکە کە فەقەت وەکوو ئاوتۆریتەیەکی نۆمیناڵ هەیە بەڵام لەسەر عەڕزی واقیع شتانی دیکەن کە ئاوتۆریتەی واقعییان هەیە. و ئەو نەزمە پیچیدەی مەمالیکی مەحرووسە  زۆر زەحمەتە کە بیتێری سانتراڵی بکەیتەوە و ئەو سانتڕاڵ کردنی نەزمی مەمالیکی مەحرووسە بە دەستی خودی ئێلیتی ئێرانی ڕووی نەدا، بەدەستی خودی ئێلیتی قاجاری ڕووی نەدا  کە ئەوە لە دواتر دا باسی دەکەین، فەقەت نوقتەی موهیم ئەوەیە کە ئێمە بزانین مەمالیکی مەحرووسە مەجمووعەیەکی پیچیدە لە سازوکارگەلی سیاسی جواروجۆرە. لە کوردستان دا بە شێوەیەک بووە، لە لوڕستان دا بەشێوەیەک، لە بەلووچستان، بە شێوەیەک. بۆ وێنە لە ئیسفەهان بە شێوەیەک و ئەم مەجمووعەی پیچیدە و ئەوانە، خاڵی مەرکەزی ئەو داستانە ئەوەیە کە دەوڵەت هێزێکی وەهای نییە. ئەگەر چاو لە تاریخی دوور و درێژی ئەو شوێنەی کە ئێستا ناوی ئێرانە بکەین پایتەخت لە ئەردەوێڵەوە ئەچێتە تەبرێز، لە تەبرێزەوە تێ بۆ  قەزوین لە قەزوینەوە ئەچێ بۆ مەشهەد، لە مەشهەدەوە تێ بۆ شیراز لە شیرازەوە دووبارە ئەگەڕێتەوە ئەچێتەوە بۆ تاران. خوب ئەم جێگۆرکێی پایتەختە چ بە ئێمە نیشان ئەدا؟ نیشان ئەدا کە دەوڵەت شتێکی زۆر لاوەکی و ناسەرەکییە، بۆ وێنە تۆ ناتوانی شەو بخەویت و سوبحە هەستی  لەندەن ئەو پایتەختە بیبەیە شارێکی تر لە بریتانیا، ئەوە ناکرێ. ئەوەندە ئینستیتووشنی قەبە و گەورەی هەیە کە تۆ ناتوانی جێ بەجێی کەی. بەڵام لە نەزمی مەمالیکی مەحرووسەی قاجار یا سەفەوی یا هەر شتێک لەو نەزمە دا دەوڵەت ئەوەندە ئینستیتووشنی قەوی نییە کە نەتوانن جێ گۆڕکێی پێ بکەن. بۆیە بە ڕاحەتی پایتەخت لێرە و لەوێ ئەڕوات. 
قازی: زۆر باشە ئێوە لە تێزەکەتاندا بە پێچەوانەی تاریخی ڕەسمی  کە دەگوترێ، لەو دەورە زەمانییە دا دەڵێم یانی لە ساڵی ١٨٦٠ تا ١٩٢٨ لە دەورەی قاجار و شای یەکەمی سیلسیلەی پەهلەوی ڕەزا خان کە دوایە بوو بە ڕەزا شا باسی ئەوە دەکرێ کە ئەوانە قوربانیی دەستی ئەمپریالیزمی بریتانیا وڕووسیا بوون بەڵام ئێوە وای بۆ دەچن  کە جۆرێک ئیشتراکی پەرژەوەندی هەبووە دە نێو ئەوانە دا، یانی بۆ ئەوەی کە ئەوانە بتوانن لە سەر دەسەڵات بمێننەوە بە شێوەیەک لە شێوەکان هاوکاری ئەو هێزە کۆلۆنیالیستیتانەیان کردووە . ئێمە لە باری هووییەت سازییەوە ئەوە جوان دەبینین کە ئەو فکری ئێرانی کۆن و ئەوە شتێکە کە ناسیۆنالیستە ئێرانییەکان ئەو فکرەیان لە ئۆریانتالیستی ڕۆژئاوایی وەرگرتووە و هێناویانە شكل و شەمایلێکی ئێرانییان پێ داوە. لەو زەمینەیە دا ئێوە مەسەلەکەتان لە تێزەکەتاندا چۆن لێکاڵا کردووەتەوەبە تایبەتی  لە ناوبەری ئەو ساڵانەیدا کە ئێوە لێتان کۆڵیوەتەوە؟
بەتوول (ڕۆحی): یانی هەر وەک کە خۆشتان ئاماژەتان پێ دا لە لحازی فکرییەوە ئەو شتانەی کە ڕۆژهەڵاتناسەکان لە قەڕنی ١٩ دا زۆرتر ئەو ئەدەبییاتەیان تەولید کرد، دواتر ناسیۆنالیزمی ئێرانی دێ و ئەو ئەدەبییاتە هەڵئەگرێت وەکوو بنەمای فکری پڕۆژەکانیان دای دەنێن.
عەرزم کردن وەختێک کە مادییەتی دەوڵەت لەبەر چاو بگرین یانی کارمان بەوە نەبێ  لە لحازی دیسکورسیڤەوە لە مێشکی بۆ نموونە فڵان نوخبەی دەورانی مەشرووتە دا چی گوزەراوە و چی نەگوزەراوە. کارمان بەوە بێ کە ئەو دەوڵەتە مادییەتی چ جۆری بووە لە سەر عەرزی واقیع دا چۆن هەڵسووڕاوە. وەختێک کە چاو لەو مادییەتە دەکەین دوو دانە شت زۆر زۆر گرینگە و بەرجەستە دەبێتەوە، کە هەر دووکیشیان بە پێچەوانەی فەهمی عموومییەکە کە لە سەر ئێران هەیە. ئەو فەهمی عموومییە هەم لە بەینی خەڵکی ئاسایی دا هەیە و هەم لە ئاکادێمییە جۆراوجۆرەکانی داخڵی ئێران و دەرەوەی ئێرانیش ئەو فکرە هەیە ئەوە بازتەولید دەبێتەوە. یەکێک لەو فکرانە ئەوەیە کە ئەمپریالیزم هات و ئەو حکوومەتەی لاواز کرد، ئەوەی کرد، تیکە تیکە خاکی لێ داپچڕاند، موداخەلەیان کرد، حکوومەتی قاجاریان زەلیل کرد.
یەکێک لە تەسویرەکانی تر ئەوەیە ئەوانەی کە لە نەزمی ئامووزشی ئێراندا دەرسیان خوێندووە، هەر لە دەورانی ئیبتیدائییەوە تا دەگاتە پایانی دەبیرستان مەجمووعەیەک نەخشە پێمان نیشان دەدرا، نەخشەگەلی تاریخی ئی ئێران، مەسەلەن لە دەورەی هەخامەنشییەوە دەستی پێ دەکا، نەخشەیەکی زۆر زۆر گەورەیە جا هەر لەبەرەوە دێ ئیمپراتووری جۆر بە جۆر  و نازانم چی و چی ئەمانە ، و هەر دێ و چکۆلە ئەبێتەوە و چکۆلە ئەبێتەوە تا دەگاتە ئەو نەخشەیە کە ئێستا شکڵی پشیلەیە ، و ئەلێن ئینگار ئیمپراتوورییەکی ئێرانی بووە لە زەمانێک، لە هێندەوە کە ئەگاتە کوێ و کوێ، وەلێ هەر دێ و چکۆلە ئەبێتەوە تا دەبێتە ئەو شکڵی پشیلەیە. ئەمە تەسویری دووەمە. تەسویری ئەوەڵیش ئەوە بێت کە ئیران زەلیلی دەستی نازانم فڵانە.
بە بڕوای من ئەو دوو دانە هەر دووکی دەقیقەن پێچەوانەکەی دروستە. یەک، دەوڵەتی ئێران مەحسوولی موستەقیمی  موداخەلاتی ئەمپریالیستییە لە  ناوچەکە دا، یانی بێ هاتنی ئیمپڕاتووری بریتانیا و بێ هاتنی ئیمپراتووری ڕووسیا  و بێ موداخەلاتی ئەمپریالیستی ئەوان دەوڵەتێک بەو شکڵ و فۆڕمە کە ئێستە ئێمە هەمانە لە ئێران دا نێوی دەوڵەتی ئێرانە، دەوڵەتێک بەو شکڵ و شەماییلە نەی دەتوانێ شکڵ بگرێ، بە تایبەتی دەوڵەتێکی سانتڕاڵی بەو شێوەیە کە ئێمە ئێستا ئەیبینین، و دوو، ئەگەر ئێمە نەخشەکە بێنینەوە پێش چاوی خۆمان دەوڵەت لە ئێران دا لە درێژایی سەدەی ١٩ دا  لە جیات ئەوەی کە چکۆلەوە بێ گەورە بۆتەوە یانی مەسەلەن دەوڵەتی قاجار حەوزەی حوکمڕانی، حەوزەی ئیقتیداری فەقەت مەناتقێکی چکۆلەی دەورو بەری شارە گەورەکانی مەرکەزی ئێرانە، بەڵام هەر دێینە بەرەوە هەر گەورەتر ئەبێتەوە حەوزەی دەسەڵاتی گەورەتر ئەبێتەوە تا لە نەهایەت دا  ئەتوانێت ئەو نەخشەیە کە ئێستا شکڵی پشیلەیە پڕی کاتەوە، یانی پڕی کاتەوە بە ئینستیووشنگەلێک، بە نەهادگەلێک کە لە ناویدا دەوڵەت دابمەزرێنێ، دەوڵەت تەئسیس بکا.  دەر نەتیجە ئەو ڕوانگەیە کە هەم قاعیدەتەن فکری ڕاستی ئێرانی و هەم فکری چەپی ئێرانی کە ئێران بە زەلیلی دەستی ئەمپریالیزم ئەزانێت، بە نەزەر من ئەوە دروست نییە، دروستترەکەی ئەوەیە ئێمە چاو لەوە بکەین کە ئەو ژێرخانانەی کە ڕووسیە و بریتانیا لە ئێران دا دایان نا، چ جووری بوون باعیس ئەوە کە تاران بتوانێت حوکمڕانی بکات بە سەر بەلووچستان دا، تاران بتوانێت حوکمڕانی بکات مەسەلەن بەسەر کوردستان و عەڕەبستان و کوێنە و کوێنە دا، وە ئەو ژێرخانانەن کە دەوڵەتی ئێران تەئسیس دەکەن و دەوڵەتی ئێران دروست دەکەن.
ئەزانم ئەو جیاوازییەی بەینی مادییەت و ئیدە جیاوازییەکی ئابستڕاکتە لە ئەرزی واقیعدا شتەکان بەو شێوەیە جیا ناکرێنەوە لە یەک، بەڵام بەرگی بەرەندەی ناسیۆناڵیزمی ئێرانی ئەوەیە کە داییم ئەچێ تێکستی  ڕووناکبیرەکانی دەورەی مەشڕووتە و چەند ساڵێک پێش  مەشڕووتە دەخوێنێتەوە، ئەوان لەو حەنە قسەی ئیمپڕاتووریەکی ئێرانی دەکەن، قسەی چووزانم فڵان و فیسار دەکەن و وا ئەزانن کە چون ئەوان قسەی ئیمپراتوورییەکی ئێرانی دەکەن و قسەی دەوڵەتێکی ئێرانی دەکەن دەرنەتیجە لە سەر ئەرزی واقیعیش مەسەلەن شتێکی بەو شێوە هەبووە.
لە حاڵێکدا ئەو تەولیداتی فکری و فەرهەنگییەی کۆتاییەکانی سەدەی ١٩ و سەرەتاکانی سەدەی بیستەم  شتێکە و سازوکاری دروستکردنی دەوڵەتی موتەمەرکزی تێریتۆریاڵ لە ئێراندا شتێکی دیکەیە کە من لە پایاننامەکەم دا هەوڵم داوە نیشان بدەم  کە ئەو تەحەولاتە چ جۆری بووگە تیکە تیکە ئەو مەمالیکی مەحرووسەیەی لکاند بە یەکەوە و لە نەهایەت دا لە جیات ئەوە ئەگەر لە پێش چاو بگرین لە لحازی تاریخییەوە ئەڵمانیش لە قەڕنی ١٩ دایە کە دەبێتە چت، لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٩ دا  کە وردە وردە ئیتر، ئەبێتە دەوڵەتێکی یەکگرتوو. لە پڕۆسەیەکی توولانیدا  کە ئاینوونگ ی پێ دەڵێن. یا مەسەلەن لە ئیتالیاش بە هەمان شێوە، ڕیزۆر جیمەنتۆی پێ دەڵێن، لە لەحازی زەمانییەوە لە تەک ئەو شتانەی کە لە زەمانی قاجار دا روو دەدا کەم و زۆر وەکوو یەکن بەڵام مەسەلەن لە نموونەی ئەڵماندا، خۆ ئەوان نەهاتن دەوڵەتێکی موتەمەرکز دا بنێن، لێی دەن هەموو شتێک ساف کەن و غەلتەکێك بخەنە مل باقی شتەکانا سافی کەن و دەوڵەتێکی موتەمەرکز دابنێن.
بەڵام لە نموونەی قاجار دا وە دواتر لە نموونەی ڕەزا شا وەختێک ئیدامەی پەیدا کرد، ئەمان هاتن ئەو نەزمە جەدیدە نە بەر ئەساسی بازئارایی ئەو ڕەوابیتە کۆنە کۆنفێدڕاڵەی کە هەبووە، بەڵکوو بەر ئەساسی ئەوەی چتێک وەکوو ئەوەی تەسەور کەن، تۆ شتێکت هەیە لە سەر عەرزی واقیع، ئەو دەم بێی و بیکوتی لە نەوەوە چتێکی تر دروست کەیتەوە. یانی بە پارچە کانکریتێک بخەیتە مل ئەوە دا، لە ژێر ئەوە دا هەموو شتێکی بفلەقینیتەوە، جا ئەو دەم لە سەر ئەو زەوینە مردووە چتێکی دیکە ساز بکەیتەوە کە نێوی دەوڵەتی ئێرانە ئەوەی کە ئێستا هەیە.
لەبەر ئەوە من موعتەقیدم دیسان بگەڕێمەوە بۆ سەر ئەو نوختەیە، تەوەجوهکردن بە تەحەولاتی مادی دروستبوونی ئەو دەوڵەتە سانتڕاڵەی ئێران زۆر چت ئەخاتە پێش چاومان کە سیرفەن خوێندنەوەی تێکست و ڕۆزنامە و چووزانم ئەوەی کە فڵان ڕووناکبیری دەورەی مەشڕووتییەت چی گوت و چی نەگوت ئەوانەمان پێ نیشان نادا.
قازی: لە ئەدەبییاتی سیاسی دا زۆر باس کراوە کە ڕەزا شا ئینگلیستان هێنایە سەر تەخت و هەر ئینگلیسییەکانیش لایان برد. ئێوە پێتان وایە ئەو بۆچوونە، ئەو نەزەرییە تا چەندە ڕاستە؟
بەتوول(ڕۆحی): راستییەکە لە سەر ئەو بابەتە من لێکۆڵینەوەم نەکردووە بەڵام لەو حەدە دا کە من خوێندوومەتەوە دیارە بریتانیا قورس و قایم لە پشت سەری دروست کردنی دەوڵەتێکی بەهێز بوو لە پاش شەڕی جیهانی. موشەخەسەن لە ساڵی ١٩٢١وە بەرەو پێش بریتانیا نیهایەتی هەوڵی خۆی ئەدا کە کەسێکی کارامە لە تارانا بگاتە قودرەت و تەوانی ئەوەی هەبێ کە نەزمی ئێران ڕابگرێت و لەو لایشەوە شووڕەویش هەمان سیاسەتی بوو . بە دەلاییلی موختەلیف. دەلاییلیان موختەلیف بوو بەڵام هەدەفەکەیان، ئامانجەکەیان یەک بوو، هەر دووکیان ئەیانویست دەوڵەتێکی effective ی مەرکەزی لە ئێراندا دروست بکرێ کە ئەو دەوڵەتە لە لایەکەوە شووڕەوی فکری دەکردەوە دەبێتە لەمپەرێک لە بەرانبەر ئەمپریالیزمی ئوڕووپا و ئەوانە دا و لەولایشەوە بریتانیا دەوڵەتێکی موئەسیری بەو شێوەیە ئەویست کە وەکوو  لەمپەرێک لە موقابیلی نفووزی کۆمۆنیسمەوە بەرەو خوارتر ڕابوەستێ. بەڵام ڕاستییەکەی من زۆرتر لەوەی کە چاوم لەو نەرەتیڤە سیاسییە بی کە ڕیوایەتی سیاسی پاش شەڕی جێهانی یەکەم ساڵی ١٩٢٠ و ١٩٢١ و ئەوانە چ بێت . چاوم لەوە بوو کە مەسەلەن لە ١٨٦٠وە بەرەو پێش چ تەحەولاتێک ڕوو دەدا، کە ئەگەر ئەو تەحەولاتە نەبایە قەت شتێک دەوڵەتێک بە ناوی موتەمەرکز و سانتڕاڵی ئێران دروست نەدەبوو.
یەکێک لەو تەحەولاتە تێلگڕافە، بەرلەوەی کە تێلگراف هەبێت لە تارانەوە چ جووری حوکمیان ئەکرد؟ مەسەلەن پەیامێکیان ئەنارد بە ئەسپ سوارێک دا چەند ڕۆژێک دەبوو بە ڕێگاوە بێ تا بۆ نموونە بگایشتبا بە کوردستان. یا مەسەلەن ئەگەر بەرەو  بەلووچستان بڕۆین تا نێوەڕاستەکانی ١٨٥٠ بەرەو  پێش حوکمڕانی قاجار هێشتا نەیتوانیوە لە کرمان بەرەو خوارتریش بڕوات. بەڵام وەختێک کە تێلگڕاف دێ، تەسەور کەن لە سەرەتاکانی ١٨٦٠وە تێلگڕاف واریدی ئێران دەبێ و تێلگڕاف ڕەبتیشی بە خودی قاجار و ئێرانەوە نییە، تێلێگڕاف پێوەندی بەوەوە هەیە کە ڕاپەڕینێکی گەورە لە هیند دا ڕووی داوە، سەربازەکان دژ بە بریتانیا ڕاپەڕیون و بریتانیا ئیحتیاجی هەیە کە ئیڕتیباتێکی خێراتری لەگەڵ مەراکزی فەرماندەهی خۆی بێت لە هیند دا.
 پێش ئەوەی تێلگڕاف هەبێت بە چەندین مانگ توولی ئەکێشا کە پەیامێک بڕوایەتە هیند و بگەڕیایتەوە بۆ هیند لە تەریق ڕێگای دەریایی وئەوەوە. بەڵام کە تێلێگڕافیان دا نیا ئەوە هات بوو بە عەرزی چەند سانییە، لە چەند سانییە دا  توانیان پێوەندی بکەن. جا بۆیە ئەوان هاتن لە لەندەنەوە خەتی تێلێگڕافیان کێشا. یەکەم خەتی تێلێگڕاف لە ناوچەی قەسر شیرین بوو، یانی لە عوسمانییەوە هات گەیشتە بەغدا، لە بەغداوە هات بەرەو ناوچەی خانەقین و قەسر شیرین. لە قەسر شیرینەوە بەرەو تاران لە تارانەوە بچێ بەرەو بووشێهر و لەوێشەوە  بەرەو هیند بڕوات و ئەمە لە ئەواییلی ١٨٦٠وە بوو. پاش دوو سێ دەهە کە چاو لێ دەکەن تەواوی ئێران سیمکێشی ئەکرێ، یانی تەواوی مەمالیکی مەحرووسەی قاجار یا ئێران هەرکامێکیان بە کار بێنین سیمکەشی ئەکرێت. وەختێک کە سیمکەشی ئەکرێت ئەڵێن ناسرەدین شا بەیانان کە لە خەو هەڵدەستا، چ جووری ئێستا ئێمە ئەوەڵ گووشییەکەمان (تێلێفۆنە دەستییەکەمان) باز ئەکەین، ئەوەل کارێک کە بیکەین بەیانیان وای فای ڕۆشن ئەکەین تا بزانین دنیا چ خەبەرە، ناسرەدین شا ئەوەڵین کاری کە بیکردایە بەیانیانان هەڵدەستا ئەڕوا تێلگڕافخانە، لە تێلگڕافخانەوە هەواڵی ڕۆژانەی ئەبیست کە لە دەورادەوری مەمالیکی مەحرووسەوە بۆی دەهات و قاعیدەتەن سەریعیش جوابی ئەدایەوە.
قازی: دیارە ئێوە لە تێزەکەتاندا باسی لورستانیش دەکەن کە ئەو جادەو مواسەلاتی کە بەرەو ئەوێ چووە بۆ ئەوەی بەو ڕێگایە دا خوزستانیش بە تاران ببەسترێتەوە. ئەوەش دەزانین کە عەشیرەتەکان لە ناوچەی لوڕستان زۆر بەهێز بوون و ئەو زولم و زۆری، بە تایبەتیش مەشهوورە لە زەمانی ئەمیر ئەحمەدی و ئەوانە شێوەی ژیان و پێکهاتەی کۆمەڵایەتی لەوێ لە بەین بردرا و دوایە نەفی بەلەد کردن و گرتنی زۆرێک لە سەرۆک عەشیرەتەکان. لەمەڕ لوڕستان لە تێزەکەتاندا چتان گوتووە؟ فەرموو!
بەتوول (ڕۆحی): پایاننامەکەم پێنج فەسڵە، دوو فەسڵی لە سەر لوڕستانە، یانی بابەتێکی زۆر زۆر گرینگ بوو و بە نەزەر من  تێشک خستنە سەر لورستان زۆر ئەتوانێت بنەمای ڕوانینی ئێمە نیسبەت بە دەوڵەتی ئێران بگۆڕێ بە شێوەگەلی جۆراجۆر.  لە مەرحەلەی ئەوەڵدا پێش هەموو شتێک ئێمە لە لوڕستان لەگەڵ جوغرافیایەکی سیاسی ڕووبەڕووین کە لە هیچ شوێنێکی دیکەی "مەمالیکی مەحرووسە" من بەو شێوە نەمبینەوە. ئەگەر نزیکترین ناوچەی جوغڕافیای سیاسی و کولتووری بۆ لوڕستان لە نەزەر دا بگرین ناوچەی بەختییاری ئەگەر وەکوو پێوەر وەکوو موقایسە لە بەرچاو بگرین، ئەمانە دوو دانە جوغڕافیای سیاسی کاملەن موتەفاویتن.
ئێمە لە ناوچەی بەختییاری ئیلخانێکی موتەمەرکیزمان هەیە کە لە ١٨٦٠وە بەرەو پێش یەک دانە ئیلخان حوکم دەکات بە سەر تەواوی بەختییارییەکاندا کە ئێلێکی زۆر زۆر گەورەن لەو مەنتەقەی زاگڕۆس دا. بەڵام ئێمە لە لوڕستان دا شتی ئەو جۆرەمان نییە، لە لوڕستان دا ئێمە چەمکێکمان هەیە بە ناو " تووشماڵ "، تووشماڵ یانی خانی چکۆڵە و لە لوڕستاندا ئێمە کانسێپتێک بە ناوی ئیلخان مان نییە، یانی ئیلخان بەو مەعنایەی ناوچەی بەختییاری یا  لە ناوچەی موکریان و ئەوانە دا ئەگەر هەبێ. بەو مەعنایە کەسێک نییە کە ئاوتۆریتەی ئەو کەسە بتوانێت حوکم بکات بە سەر تەواوی عەشاییرێک کە هەن لە ناوچەی لوڕستاندا، تووشماڵمان هەیە تووشماڵیش لە واقیع دا وردە خانێکە کە حوکمی مومکینە بەسەر یەک دوو بنەماڵەی دەوروبەری خۆیدا بڕوات، وە زۆرتر لە واقیعدا  تەسمیمگیری سیاسی یا جیدییەکانی ئەو ناوچەیە لە ڕێگای دروستکردنی مەجلیس و فۆرمی شوورایی یەوە بەڕێوە دەچێ و ئەوە بۆ ئوڕووپاییەکانیش هەم جێگەی سەرسووڕمان بووە و هەم جێگەی عەسەبانی بوون.
یەکەم ریپۆرتێک کە من چاوم لێ کردووە هی حدووود ١٨٢٠ و ئەوانەیە، ئەگەر هەڵە نەبم ئێستە دەقیق لەسەر تاریخەکەی، وە ئەوە ریپۆرتی ژەنەڕالێکی  کۆمپانی هێندی شەرقییە، هی بریتانیا کە ها لە خزمەتی داو و دەستگای قاجار دا، حاکمی کرماشان ئەو دەم حوکم ئەکاتە مل لوڕستان و ئەوانە، لەتەک حاکمی کرماشان دا ئەڕوات بۆ لوڕستان بۆ کۆ کردنەوەی ماڵیات و ئەوانە و ئەو ئەو حەنە تەوسیفێکی زۆر دەقیق ئەکا لە موناسەباتی ئەو عەشاییرەی کە لە ناوچەی ڵوڕستان هەبووە. ئەڵێ ئەوانە ئاوتۆریتەی کەسێکی سانتراڵ ئە بەو شێوە قەبووڵ ناکەن، بۆ هەر کارێک کە ئەبێت، هەر تەسمیمێکی سیاسی کە لەو ناوچەیە دا هەبێت مەجلیسێک دروست دەکەن، شوورایەک پێک دێنن کە ئەبێ هەموو عەشێرەتەکان بەشداری کەن لە ناویدا و بڕیاری ئەو مەجلیسە ئەبێتە قسەی نەهایی، وا نییە کە حاکمێکی قەبە هەبێت کە ئەو بڕیارێک بدات و هەموو قەبووڵی بکەن. بەو بۆنەیەوە لوڕستان دەردی سەری ئەساسی دروست ئەکا هەم بۆ بریتانیا و هەم بۆ دەوڵەتی قاجار چون فەزای سیاسییەکەی لەو حەنە ئەوە نییە کە من بچم سمێڵی ئەو حاکمە چەور کەم، شتێکی پێ بدەم و ئیدی مەردمەکەم بۆ موتیع بکا، و هاوکاتیش لوڕستان وەکوو زنجیرەیەک کێفستانییە کە ها لە بەینی تاران و عەڕەبستان دا، تاران و خووزستان دا. خوب تاران پێویستی بەوەیە کە ڕێگە دروست کا بڕوا بەرەو عەڕەبستان. مەسەلەن نەجمولمولکی ئیسفەهانی لە ساڵی ١٨٨١ دا  ناسرەدین شا دەینێرێ کە بڕوات ڕیپۆرتێ لەو مەنتقە بێنێتەوە. نەجمولمولک ئەڵێ لە بیرەوەرییەکانیدا، لە کتێبەکەی دا  ئەڵێ ڕێگەمان نییە لە تارانەوە بۆ عەڕەبستان، بۆ ئەهواز و ئەوانە. تا زەمانێک کە ڕێگە دروست نەکەین عەڕەبستان وەکوو دەوڵەتێکی سەربەخۆیە، وەکوو وڵاتێکی سەربەخووە و بەشێک لە ئێران نییە، هەر بە فۆرماڵیتە بەشێک لە ئێرانە. جا ئەو وەختە ئەڵێ ئەو جادە لە کوێوە ئەڕوات لەناوچەی بەختییاری و لوڕستانەوە ئەڕوات کە بۆ ئێمە ناکرێ ئەو جادەیە دروست کەین و ئەبێ ئەو جادە دروست کەین. بریتانیاییەکان هەوڵی زۆریان دا؛ کاتی ئەوە نەبوو من باسی پڕۆژەگەلی ڕاهسازی بکەم، ڕووسەکان لە شومالەوە کە جادەیان دروست ئەکرد، بریتانیاییەکانیش  هەولیان  ئەدا لە رەقابەتی ئیستیعماری دا جادەی خۆیان دروست بکەن. یەکێک لەو جادانە جادەیەک بوو کە قەرار بوو لە دێزفوولەوە بڕواتە لوڕستان یانی  "خورماوا"، لە خورماواشەوە بڕوات بەرەو سوڵتان ئاباد کە ئێستا پێی ئەڵێن ئەراک و لەوێوە بەرەو تاران. ئەوان لە بانەوە ئەو جادەیانەیان کێشا تا گەیشتە سوڵتان ئاباد یا ئەراک، لە جنوونیشەوە کە ڕێگەی کاروون و ئەوانە بوو  و کردبوویانە کەشتیڕانی و ئیمتیازی ئەوانەیان هەبوو تا شووشتەر ئەهات و ئەو فاسڵەیە کە حدوودی نازانم دەقیقەن ئێستا، ٢٥٠ کیلۆمیتر یا زیاترە، ئەو فاسڵەیە مابووەوە و بریتانیا حدوود دوو دەهە و نیم، حدوود بیست و پێنج ساڵ زیاتر  هەوڵی دا کە ئەو جادە بکاتەوە، ئێستە و ئێستەش نەیتوانی، هەوڵی زۆر دا، ڕیپۆرتی جواروجووری لە مەنتەقە کۆ ئەکردەوە، یانی ئەیجنتی جواروجۆری ئەنارد، کۆنسوولخانەی باز ئەکرد، مەسەلەن موشەخەسەن لە دێزفوول و نازانم ئەهواز و ئەوانە کۆنسوولخانەی تایبەتیان دای نیا بۆ ئەوەی کە بڕۆن ڕیپۆرت جەمۆ بکەنەوە تا بزانن کێ لەو حەنە قسەی ئەڕوات کە بڕۆن سمێڵی ئەو چەور کەن بۆ ئەوەی کە ئەو جادەیە دروست بکەن. حەدی ئەقەل چوار پێنج تەرحی جۆراوجۆریان کۆ کردەوە، یانی ئیمتیاز و ئەوانەیان لە دەوڵەتی قاجار وەرگرت کە ئەو  جادەیە دروست کەن، بەڵام ئەوە هەر نەکرا هەتا ڕەزاشا هات دروستی کرد.
قازی: ببوورە کاتمان کەم ماوە، پێم خۆش بوو  لە دواییشدا ئەو پرسیارە بکەم بە بۆچوونی بەڕێزت گرینگی پەیامی ئەم تێزەی ئێوە بۆ تێگەیشتنی بارودۆخی سیاسی و هاوکێشە سیاسییەکانی ئێستا لە ئێران بەگشتی و بە تایبەتی کوردستان چۆن شرۆڤە دەکەی؟
بەتوول (ڕۆحی): زۆر بە کورتی لەمەڕ لوڕستان بڵێم لە دەورەی ڕەزاشا دا  بە شیوەیەکی زۆر زۆر خەشن و بێڕەحمانە ئەو  جادە دروست کرا کە ئەگەر دەرفەت هەبایە من باسم دەکرد کە چ جووری بوو، بەڵام با هەر لەسەر ئەو بابەتە لینکی کەمەوە بە سوئالی نیهائیتانەوە.
بۆ گرینگە ئێمە ئەو تاریخە بزانین؟ وەختێک سەرهەڵدانی مانگی بەفرانباری ساڵی ١٤٠٤-ی هەتاوی لە ئێران دەستی پێ کرد یەکێک لە یەکەم شارگەلێ کە پەرچەمی شێر و خورشیدی سەلتەنی بەرز کردەوە خورماوا (خوڕەم ئاباد) بوو. خوب چ شتێک باشتر لەوە بە ئێمە نیشان ئەدا  کە ئەگەر ئەو خەڵکە بەڕاستی تاریخی ناوچەی خۆیانیان بزانیبایە هیچ وەخت نەدەچوون شتێکی بەو شێوەیە ئەنجام بدەن. یانی ئەوانە نازانن کە ڕەزا خان چ جووری غەڵتەکی خستە مل لوڕستانا، لە هیچ شوێنێکی تری ئێرانا بە ئەندازەی لوڕستان جینایەت نەکراوە لە پڕۆسەی دەوڵەتسازی لە ئێران دا. جینایەتێک کە لە لوڕستان دا کراوە بە ڕاستی زەمانی دەوێ و مێژوونووسی دەقیقی دەوێ کە بڕوات ئەوانە نیشان بدا لە کوشت و کوشتاری عەشاییرەوە بگرە، چووزانم لە دزین و تاڵانی مەڕ و ماڵاتیان بگرە تا لەجێی خۆ هەڵکەندنیان و دەر کردنیان.
بەشێکی گەورە لەو شەڕە سیاسییە کە ئێمە ئیمڕۆ  وەکوو نەتەوە پەراوێزخراوەکانی ئێران هەمانە لەگەڵ مەرکەز ڕەبتی هەیە بەوەوە کە ئێمە فەهمێکی تاریخی دروستمان نییە کە دەوڵەتی ئێرانی چ جووری دروست بووە و لێکۆڵینەوە مێژووییەکان بەو شێوەیە نیشان دەدەن کە ئێمە نەزمێکی کۆنفێدڕاڵمان هەبووە و ئەو نەزمە کۆنفێدڕاڵە نابوود کراوە و ئەگەر گەرەکیان بێ چووزانم سازوکارگەلێک لە ژیان لەو مەنتەقە دا  دروست بکەنەوە ڕێگەکەی لە تەریقی مشتی ئاسنی  دەوڵەتی مەرکەز خوازەوە ناڕوات، هەڵبەت ئەگەر ڕێگەیەک هەبێ بۆ دروستکردنی ئەو شتە، ئەوە باسێکی دیکەیە. بەڵام تیشک خستنە سەر ئەو مێژووە،کە لە گوزەری ئەو مێژوویەوە دەوڵەتێکی سانتڕاڵی تێریتۆریاڵی وەکوو ئێران دروست دەکرێ قەتعەن دەلالەتی سیاسی زۆر ڕادیکاڵی هەیە بۆ ئەوەی کە ئێمە لە حاڵی حازر دا چۆن چاو لە سیاسەتی ڕۆژ بکەین لە ئێران دا.

قازی: زۆر سپاست دەکەم بەڕێز دوکتور مراد بەتوول، دوکتور ڕۆحی بۆ بەشداریت و ئەوە دەستە گوڵەکەشت لە لای من پارێزراوە، کاتێکی خۆش
بەتوول (ڕۆحی): سپاس بەرێز قازی، سپاس بۆخۆتان و دەست ئەندەر کارانی بەرنامە و بۆ بینەرانی ئەم بەرنامەیە.
قازی: بینەرانی خۆشەویست، بەم شێوەیە دەگەینە کۆتایی بەرنامەی ئەمجارەی ڕاوێژیش، تاکوو  ڕاوێژێکی دیکە لای ئێوەمان خۆش
 -----
تێبینی ئەم بەرنامەیە ئێوارەی دووشەمە ١٠-ی ئووتی ٢٠٢٦  ڕاستەوخۆ  لە تێلێڤیزیۆنی ستێرک بڵاو کراوەتەوە و چەند جار پیشان دراوەتەوە. دەکرێ ڤیدێئۆی ئەم بەرنامەیە لە مەکۆی ڕاوێژ لە تۆڕی کۆمەڵی یوتیوب بە ڕێگەی ئەم لینکەی خوارەوە تەماشا بکەن.
https://youtu.be/nk2NAhhuRGc?si=qd5fo2wu1H1dnpe5

شەهیدی ڕێگای ڕزگاری کوردستان عەبدوڵا مارف

   

تێبینی: ئەم بابەتە لەمەڕ شەهادەتی عەبدوڵا مارف ڕۆژنامەی کوردستان چاپی باکۆ بڵاوی کردووەتەوە  لە ئینترنێتیش دا بە هەڵکەوت تووشی وێنەیەکی نەمر عەبدولای ئیسحاقی ( ئەحمەد تۆفیق) هاتم  وەک لە دروشمی پشت سەری لە وێنەکە ڕا دەردەکەوێ  هەر بە بۆنەی شەهید بوونی عەبدوڵا مارف لە ڕێوڕەسمێکدا لە سولەیمانی قسە دەکا. ئەو وێنەیەی وی و ئەم بابەتەی ڕۆژنامەی کوردستان بەڵگەیە بۆ پێوەندی سەرکردایەتیی ئەحمەد تۆفیق و ئەو کوردانەی پاشماوەی جمهووری کە لە باکۆ چالاکیان کردووە.
لێرەدا بۆ هاسان خوێندنەوە بابەتەکەی ڕۆژنامەی کوردستان وەکوو خۆی نووسراوەتەوە و وێنەی ئەحمەد تۆفیقیشی لەگەڵ بڵاو دەکەمەوە. بەداخەوە ئەو کەسەم  بۆ نەناسراوە کە لەتەنیشت ئەحمەد تۆفیق ڕاوەستاوە
حەسەن قازی
تەمووزی ٢٠٢٦


روژنامەی کوردستان
اورگانی حیزبی دیموکراتی کوردستان
ژمارەی ١٢٤٧ چووارشەممو  ٣١ خاکەلیوە ١٣٣٩
٢٠ آوریل ١٩٦٠

شەهیدی ریگای رزگاری کوردستان
عەبدوللا مارف

   پەلاماریک کە دەزگای جاسوسی " سازمانی ئەمنییەت " بە ئەسپاردەی شاو ئەمریکایی یەکان لە نیوەراستی پاییزی رابردو دا بو سەر کوردستانی هینا هەزار داغی نویی لە سەر داغەکانی جەرگی سوتاوی  نەتەوەی غەدرلیکراوی کورد زیاد کرد. لە نەتیجەی ئەو پەلامارە دا وەکو لە پیشدا راگەئاندراوە ژمارەییکی پتر لە هەزار کەس لەنیشتمان پەروەرانی کوردستان گیران و لە گرتوخانە هاویژران و ژمارەییک لە کاتی رەش بگیر دا بریندار بون و کوژران.
   ئەوا لە ژمارەی ئەوروکەی روژنامەکەماندا  وینەی هاوالی خوشەویست  و شەهیدی ریگای کوردستان و ئەندامی حیزبی دیموکراتی کوردستان عەبدوللا مارف بلاو دەکریتەوە. کاک عەبدوللا خەلکی دیی
" ئاردە مەردە" –ی مەلبەندی بانە بو. ئەو سالی ١٣١٣ لە خیزانی جوتیریک دا لە دایک ببو. ژیانی تال. زورویژی زۆردارانی خومالی قەمچی ژاندارمی شاو زولمی نەتەوایەتی هەر لە تەمەنی جەحیلیدا  ئەو لاوەی لە نیو تەم و مژی هەناسە ساردی و ناکامیدا شاردبووە. ئەو لاوە خاوین دلری کوردستان تی گەیشتبو  کە بە بی بەربەرەکانی رزگاری وەدەست ناهیندریت و هەر لە بەر ئەوەش ئەو ریگای بەربەرەکانی گرتە بەر. هاوال عەبدوللا ماەف بە تەجروبە لەوە حالی ببو کە تاقە ئالاهەلگری رزگاری کوردستان حیزبی قازی موحەممەد – حیزبی  دیموکراتی کوردستانە. لە بەر ئەوەش ئەو کورە شورشگیرەی کوردستان بە دلیکی خاوین و ئیرادەییکی نەبەز و ئیمانیکی مەحکەمەوە ببو بە ئەندامی حیزبی ئیمە.
   بەربەرەکانی لە نیوان روناکی و تاریکیدا، لە نیوان حەق و زورداریدا، لە نیوان عەدالەت و زولم دا هەتا دەهات  پەرەی دەگرت. شای خوینخوری ئیران بە گوترەی ئیرسیک کە لە سەلەفەکانی خوی وەرگرتووە تینو بە خوینی کوردانە. هەر بە گویرەی تەقازای ئەو ئیرسە گلاوە شا ئەسپاردی  کە بو سەر کوردان پەلامار بەرن و لە هیچ جنایەتیک بە پیچەوانەی کوردان نەپرینگینەوە. ئەوە بو کە پیاوەکانی شا لە کوردستان رو هاتن. هاوال عەبدوللا مارف ییکیک لەو رولانەی کوردستان بو  کە وەبەر گوللەی گەرمی دوژمنانی رزگاری کەوت.
  کاک عەبدوللا مارف لە کاتی پەلاماری مەمورەکانی شای ئیراندا گوللەی ویکەوت و بە توندی بریندار بو. بەلام دوستان و هاوالان ئەویان بە برینداری هەلگەرت [هەلگرت] و لە چنگ دوژمن رفاندیان. ئەو پیشمەرگە بریندارەی حیزبی ئیمە برا خاکی کوماری رزگاری عیراق. لەوی – لە باژیری سولەیمانی  خەلک  بو ساغ کردنەوەی ئەو کورە فیداکارە و بە ئامانجی خوش کردنەوەی برینەکانی ئەوەندەی لە دەستیان هات تیکوشان. بەلام برینەکەی هیندە کاری بو کە چارەی نەهات و نەهایەت لە بەرواری  ١١-ی خەزەل وەری سالی ١٣٣٨ – دا [ ٣-ی نۆڤامبری ١٩٥٩] کوری کول نەدەری کورد لە تەمەنی  ٢٥ سالیدا وەفاتی کرد . ژمارەییکی زور لە خەلک بە هەستی رزگاریخووازی و نیفرەت بە پیچەوانەی دەزگای بوگەنیوی شای ئیران  مەیتی هاوال عەندوللا مارفیان هەلگرت و لە " گردی سەیوان" لە نزیک شاری سولەیمانی لە نزیکی مەزاری شیخ مەحموودی قارەمان ناشتیان.
   وەلامی ئیمنە بو ئەو جینایەتەی شای ئیران و ئیستعمار کە تا ایستا کوردستانیان لە خاک و خوین گەوزاندووە بە تەنیا یەک شتە: بەربەرەکانی دەکەین تا ئەو  ریژتمە بوگەنیوە رزیوەی شایەتی و ئاغایەکەی ئیستعمار لە ئیتان سەرەونخون کەینەوە. ئەو خەلکە هەژارانەی ئیران لە ژیر چنگورکی  گورگان دەر بهینین. ئیمە  بەروحی خاوینی هاوال عەبدوللا و تەواوی شەهیدەکانی دیکەی ریگای تزگاری کوردستان سویند دەخوینەوە کە تا رولەی ئەوان نەکەینەوە و ئیتانیکی رزگار و کوردستانیکی رزگار دانەمەزرینین روژیک لە بەربەرەکانی کوتایی نەکەین و لەو ریگایە دا گیان و مالی خومان دریخی نەکەین.
                                                                     بژی نەتەوەی قارەمانی کورد!
                                                              سەربەرزی ئەبەدی بو شەهیدانی ریگای رزگاری!
                                                              مەرگ بو جەللادانی دەربار و نوکەرانی ئیستعمار!
                                                              بژی حیزبی سەربەرزی دیموکراتی کوردستان ! 

 

وتوێژی حەسەن قازی لەگەڵ بەڕێز دوکتور مەعرووف کەعبی مێژوو زان و توێژەر لە مەدرەسەی ئابووری لەندەن و پڕۆفسۆری میوان لەزانکۆی تۆکیو لە سەر کتێبەکەی: " کوردستان لە ژێر دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی دا"

وتوێژی حەسەن قازی لەگەڵ بەڕێز دوکتور مەعرووف کەعبی مێژوو زان و توێژەر لە مەدرەسەی ئابووری لەندەن و پڕۆفسۆری میوان لەزانکۆی تۆکیو لە سەر کتێبەکەی: " کوردستان لە ژێر دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی دا"

دووشەمە شەو ١٥-ی حوزەیرانی ٢٠٢٦

حەسەن قازی: بینەرانی خۆشەویست بەخێر بێنەوە بۆ بەرنامەیەکی دیکەی ڕاوێژ. لە ڕاوێژی ئەم جارەمان دا وتوێژ دەکەین لەگەڵ بەڕێز دوکتور مەعڕووف کەعبی کە مامۆستای مێژووی مۆدێڕنە و هەر وەها توێژەرەوەیە لە مەدرەسەی ئابووریی لەندەن و دیارە لە وڵاتی ژاپۆنیش لێکۆڵینەوە دەکا. مامۆستا کەعبی زۆر بەخێر بێی بۆ بەرنامەی ڕاوێژ.

دوکتور مەعرووف کەعبی: زۆر سپاس مامۆستا حەسەن زۆر خۆشحاڵم، زۆر سپاس بۆ ئەم دەرفەتە.

قازی: زۆر سپاست دەکەم. لەبەر ئەوەی بەڕێزت یەکەم جارە لەم بەرنامەیە دا بەشداری دەکەی پێم خۆش بوو ئەگەر ئیزنت لە سەر بێ بە کورتی بەڕێزت بناسێنم بە بینەرانمان.

بەڕێز مەعرووف کەعبی دوکتورای مێژووە لە زانکۆی سەنت ئاندرووس لە شاری سەنت ئاندرووس لە سکاتلەند و ئێستا توێژەری ئاکادێمییای بریتانیایە، توێژەری میوانە لە مەدرەسەی ئابووری لەندەن  LSE  پڕۆفێسۆری میوانە لە زانکۆی تۆکیۆ لە ژاپۆن بۆ توێژینەوە بیانییەکان و تا ئێستا دوو کتێب و چەندین لێکۆڵینەوەی  بە ئینگلیسی بڵاو کردووەتەوە، چەندین کتێبی توێژینەوە و بیرەوەریشی بە کوردی و فارسی بڵاو کردووەتەوە. لە ساڵێک لەمەو بەرەوە سەرقاڵی توێژینەوەی مێژوونووسی هاوچەرخی کوردی بووە کە ئاکادێمییای بریتانیا پشگیری ماڵی دەکا و بە زوویی سەمپۆزیۆمێک لە سەر مێژوو و مێژوونووسی کوردی لە ئێستا دا لە زانکۆی لەندەن بەڕێوە دەبا.
دیارە مامۆستا لە عەینی حاڵدا کە لایەنی ئاکادێمی زۆر گرینگە بەڵام بەڕێزت وەکوو تێکۆشەرێک لە بنەماڵەیەکی سیاسی و تێکۆشەرەوە دێی و دوو خوشکی بەڕێزت لە لایەن کۆماری ئیسلامییەوە لە ساڵی ١٩٨٠ تیرەباران کران هەر لەبەر ئەوەی کە ویستیان یارمەتی ئینسانی بە خەڵک بکەن چونکە هەر دووکیان وەکوو کادری دەرمانی کاریان دەکرد. پێم خۆشە لە سەرەتاوە هێندێک سەبارەت بەو ئەزموونە و شەخسییەتی خوشکەکانت بدوێی فەرموو.

کەعبی: زۆر سپاس بۆ ناساندنی کارەکانی من و هەر وەها ئاماژەش بەو ڕووداوە لە بنەماڵەی ئێمە. بەڵێ ڕووداوێکە کە کاریگەرییەکی یەکجار گەورەی لە سەر بنەماڵەی ئێمە هەبوو و هەر وەها لە سەر شاری سەقزیش. کەسانێک بوون کە لە خەستەخانەی سەقز کاریان دەکرد و دوای ڕووداوەکانی شۆڕشی ٥٧ یا ٧٩، شەڕ لە شاری سەقز لە هاوینی ٥٨ و ساڵێک دوای ئەوە ئەمان کاری دەرمانی خۆیان ئەکرد، دووهەم جار کە دەستگیر کران، لە دادگای خەڵخاڵی دا کە دادگاکانی هەمیشە زۆر کورت و تۆمەتەکانیشی ناڕەوا بوو، بەهەر حاڵ مەحکووم کران بە ئێعدام. بەڵام بیرەوەرییەک کە من هەمە، کە من تەمەنم کەم بوو و تەنیا منیش لە لای دایک و باوکم مابوومەوە ئەوەیە کە باوک و دایکمیان بانگ کرد بۆ سنە وە کوتیان کە ڕۆژی جومعە کە پێم وایە دەکاتە ٧-ی مانگی خەرمانانی ١٣٥٩بێت کە ئازادیان ئەکەن. بەڵام کە چوونە ئەوێ زۆر بە دلڕەقییەوە جلکەکانی کچەکانیان دابووە دەستی دایکم  کە دیارە ئینسان ئەتوانێ تەسەور بکا کە ئەبێ ئەو دایکە چ هەستێکی بووبێ لەو کاتە دا. بەڵام بە هەر حاڵ بوون بە کەسانێک کە لای خەڵکی شاری سەقز جێگەیەکی زۆر تایبەتییان هەیە. بە داخەوە دەیان ژن و کچ و کوڕی دیکەیش ئێعدام کران لە سەقز و لە شارەکانی تر بۆیە ئەم شارە و شارەکانی تری کوردەواری ئەو برینانەیان پێوەیە و هەمیشەش زۆر بەڕێزەوە دیارە باسی بنەماڵەی ئێمەیان کردوە، بەڵام ئێمە هەموو ئەو بنەماڵانەی کە کەسیان لە دەست داوە، کەسانی تریش کە خۆیان شەریکی غەم زانی دڵنیام ئەم بنەماڵە و بنەماڵەکانی تر هەستیان  بە تەنیایی نەکردوە و لەبەر ئەوە زۆر جێگای شانازییە کە ئینسان بەرپرسیارەتییەکی وای لە سەر شانە و بتوانێ کە ئەم بیرەوەرییانە  ڕابگرێ بۆ نەسلەکانی داهاتوو.
قازی: زۆر سپاست دەکەم بۆ بەشکردنی ئەو بیرەوەرییە دڵتەزێنە لەگەڵ من و لەگەڵ بینەرانی ئەم بەرنامەیە. ئێستا لەوە ڕا دەست پێ بکەین بەڕێزت لە ساڵی٢٠٢٥ یانی ساڵێک لەمەوبەر کتێبێکت بە زمانی ئینگلیسی بڵاو بووەتەوە بە ناوی " کوردستان لە ژێر دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی دا". دیارە ئەو کتێبە لە دەگمەن ئەو کارانەیە کە بەشێوەیەکی چڕ و پڕ لەمەڕئەو بارودۆخی کە لە کوردستان  هەبووە و دەسەڵاتی ڕێژیمی جمهووری ئیسلامی لە کوردستان، بە زمانی ئینگلیسی نووسرابێ، بۆیە من پێم خۆشە لەم بەرنامەیە دا ئێمە لە سەر ناوەرۆکی ئەو کتێبە ڕابوەستین و بەڕێزت هەم کتێبەکە بە بینەران بناسێنی و هەم ناوەرۆکەکەی هێندێک شی بکەیەوە. بە پێی دیتنی ئێوە ڕەوایەتەکانی شۆڕشی ١٩٧٩-ی زایینی یانی ئەو شۆڕشەی لە ئێران کرا باسی چ دەکەن و چ لایەنێک باس ناکەن؟ لە کتێبەکە دا ئەو بابەتەتان چۆن لێک داوەتەوە؟

کەعبی: زۆر سپاس، بەڵێ ئەمە کتێبێکی گرینگە بۆ باسکردنی مێژووی کوردستانی ڕۆژهەڵات لە شۆڕشی ١٩٧٩وە تا ئێستا و بەوەش دەست پێ ئەکات کە ئێمە چۆن ئەبێ شۆڕشی ٧٩ پێناسە بکەین یانی بۆچی ڕووی دا. دیارە ڕەوایەتەکان باسی چی ئەکەن، چی ناکەن، چەندین  ڕەوایەتی مێژوویی ئاکادێمیکی هەیە، ڕیوایەتی سیاسی هەیە  وە هەر وەها ئەو شتەی کە ئێمە ئەتوانین بڵێین حافزەی جەمعی یا بیری کۆمەڵایەتیش هەیە.
کتێبەکە ئەمە زەق ئەکاتەوە کە شۆڕشی ٥٧ شۆڕشێکی وەها مەزنە کە لەو کاتەوە هەتا ئێستا هەموو کەس هەوڵی داوە هۆکارەکانی ئەو ڕووداوە باس کات. لە نووسەران، توێژەرانی فەلسەفە، مێژوو زانان، کۆمەڵناسان، ئەدیبان و زۆرتریش ئەمە لە بەر ئاکامی ئەو شۆڕشەیە واتە کارەساتێک وەک هاتنە سەر کاری نیزامی کۆماری ئیسلامی کە بوە هەڵخلێنەری ئەوەی کە بۆچی شۆڕشێکی وا ڕووی دا لە ئێرانێک دا کە گۆیا بەرەو شارستانییەتێکی مەزن ئەڕۆیشت کەچی بڵێین ئەنجامێکی زۆر غەیری مەنتیقی لێ کەوتووەتەوە. ئەمە سەرگێژەیەکە بۆ زۆرێک لە  ئەو کەسانەی ویستوویانە هۆکارەکانی باس بکەن.
ئەگەر لایەنی توێژینەوەی ئاکادێمیکی بنێینە ئەو لاوە، ڕەوایەتی مێژووی سیاسی ئەمێنێتەوە کە لە ڕوانگای سیاسییەوە و بۆ پێکهێنانی بەدیلێکی سیاسی ئەیانەوێ رەوایەتێکی مێژوویی بخولقێنن. ئەوەی کە من ئەمەوێ ئاماژەی پێ بکەم ئەوەیە کە لانی کەم لە دە ساڵی ڕابردوو دا، لە دەساڵ لەوە بەرەوە ڕەوایەتێک خۆی دەرخستوە کە بەراوەردێکی ئێستا و زەمانی پێش شۆڕشی ٧٩ ئەکا. وە هۆکارەکانی شٶڕشی ٧٩ ( ٥٧) لە پیلانگێریی ئەمریکا پێناسە ئەکا و ئەوەی کە چەپی ئێرانی ناشوکر بوە بەو پێشکەوتنانەی کە لە ئێراندا لە حاڵی ڕوودان دا بوە. ئەمە لە لایەن تێلێڤیزیۆنەکانی " من و تۆ " و " ئیران ئینترنەشناڵ " بە چڕ وپڕی شوێن گیراون، دۆکیومێنتێرییان لەسەر ساز کراوە لە سەر یوتیوبیش هەیە.
بەڵام ئەم ڕەوایەتانە باسی چی ناکەن ئەمە گرینگە. باسی ئەوە ناکەن کە نیزامی سیاسی پێشوو، نیزامی سیاسی پەهلەوی و ئاکامی ئەو گۆڕانکارییانەی کە لە ژێر دەسەڵاتی ئەو نیزامە ڕووی داوە ئەوەیە کە ڕێگای بۆ شۆڕشی ٥٧ خۆش کردوە. دوای شەڕی دووەمی جیهانی سەیری ئەو ئاڵوگۆڕانە بکەن کە لە ئێراندا ڕووی داوە. ئێمە دەتوانین ئەوانە وەک شۆڕش وەک ئینقیلاب پێناسە بکەین. لە بواری ئابووری، لە بواری فیکری و ڕۆشنبیری، لە بواری میدیا؛ تێلێڤیزیۆن، ڕادیۆ، سینەما، لە بواری پەروەردە، پزشکی و زۆرێک بواری تر ئێوە ئەبینن کە بە ڕاستی ئاڵوگۆڕی زۆر بنەڕەتی کراوە لە کۆمەڵگای ئێرانی چەند دەیە دوای شەڕی دووەمی جیهانی. ئەمە لە ناوچەکە وایە و بە دڵنیاییەوە لە هەموو دونیا وایە، ئەگەر ئێوە هەر وڵاتێ هەڵبژێرن سەیری بکەن ئەبینن کە ئەو گۆڕانکارییە مەزنانە ڕوویان داوە. بەڵام چ شتێک ڕووی نەدا چاکسازی سیاسییە.
کتێبەکە بەمجۆرە ئەڕوانێتە شۆڕشی ٧٩ کە ئەمە شۆڕشێکی سیاسییە واتە جواب دانەوە بەو بۆشاییە ئەوەی کە نیزامی سیاسی پێشوو ئەو هەموو گۆڕانکاریانە کە کرا و نەسلێکی نوێ هاتە مەیدان لە کۆمەڵگای ئێرانی دا بەڵام ئەبینی دەوڵەت ئەبێتە خودی شا و مەجالی سیاسی ناخولقێنێ و یەکێک لەگرینگترین باسەکانی تر ئەوەیە کە ئیسلامی سیاسی چۆن پێک دێ. ئەم ڕەوایەتە سیاسییانە کە ئێمە یا کتێبەکە ڕەخنەی لێ ئەگرێت باسی ئەوە ناکات. ئیسلامی سیاسی ئاکامی ئەو نوێ سازییانەیە کە لە سەرەوە و دەوڵەتە سەرکوتگەرەکان کە ئێمە ئەتوانین پێیان بڵێین ناسیۆنالیستی سێکولار وەکوو ئێران، عێڕاق، میسر، تورکیا و ئەو وڵاتانەی تر لەو سەردەمە دا پێناسە ئەکرێن. ئەمانە بارودۆخێکیان ڕەخساند کە ئیسلامی سیاسی بتوانێ سەر هەڵبێنێ و ببێتە بەدیلی سیاسی و داوای حکوومەت و ئەمەش زۆر گرینگە لەم رەوایەتانە کە باسی ئەوە ناکەن کە ئیسلامی سیاسی ئیلزامەن پێویستی بە شۆڕش نەبوە. لە تورکیا کێ ئێستا سەروەری هەیە، ئیسلامی سیاسی زۆر بە هێزە، لە وڵاتانی تر، لە میسر لە پاکستان.
قازی: مامۆستا لەو پێوەندییە دا پرسیارێک دێتە گۆڕێ. پێت وا نییە دوای ئەو ئاڵوگۆڕانەی کە لە ئێران پێک هات دوای ساڵی ١٩٧٩ بەو لاوە و زاڵبوونی ئێسلامی سیاسی و هێژێمۆنی پەیدا کردنی دە چوارچێوەی سیاسی دا ئەوە تەئسیری هەبوە لە وڵاتانی دەوروبەریش؟ یانی ئەو نێهزەتی نوێی ئیسلامی کە لە وڵاتانی دیش پێک هاتووە ڕاستەو ڕاست لە ژێر تەئسیری ئەو ئاڵوگۆڕانە دانییە کە لە ئێران هاتە گۆڕێ؟
کەعبی: بە دڵنیاییەوە هەیە و شۆڕشی ئێران یەکەم شۆڕشی تێلێڤیزیۆنییە کە خەڵکی دونیا سەیری کردوە و ئەو کاریگەرییانەی لەسەر وڵاتانی دیکە. هەڵخڕاندنی بزووتنەوەکانی تر یەکجار گرینگە. ئەوە کە لە میسر ئەنوەر سادات ئەکوژرێ، ئیخوان ئەلموسلیمین بەهێز ئەبێت لە شوێنەکانی تر بە دڵنیاییەوە ئەمە بەوجۆرەیە، هیچ قسەی تێدا نییە. بەڵام  ئیسلامی سیاسی بزووتنەوەیەکە کە لە ناخی سەدەی بیستەمدا و لە ناخی ئەم ئاڵوگۆڕانەدا دێتە بەرهەم و ئەم حکوومەتە سەرکوتگەرانەی کە حکوومەتیان کردوە بە سەر ئەم وڵاتانە دا بەرنامەکانی ئەوان بەرپرسە لە سەر ئەوەی کە چۆن مەیدان دراوە بە ئۆپۆزیسیۆنێکی بەو جۆرە. من لە کۆتاییدا یەک شتیش بڵێم کتێبەکە شێوازێکی مێژوونووسی بەرجەستە ئەکاتەوە بۆ لێکۆڵینەوە لە سەر هەر ڕووداوێکی مێژوویی ئەویش ئەوەیە کە ئێمە ئەبێ سەرنج بدەینە سێ شت: هۆکارەکانی دوور ماوە، هۆکارەکانی کورت ماوە وە هۆکارەکانی خێرای ئەو ڕووداوە. کەسێک ئەتوانێ زۆر بچێتە دواوە بۆ تەوزیحی ئەوەی کە بۆچی ئەم شۆڕشە ڕووی داوە، کەسێک ئەتوانێ لە ڕووداوی کورت ماوە لە کوودەتای دژی موسەدیقەوە دەست پێ بکا و هەر وەها ئەو ڕووداوە خێرایانەی کە ئەنجامەکەیان بوو بە شۆڕشی ٧٩. قسەکە ئەوەیە کە بۆ پێناسە کردنی، شیکردنەوەی ڕووداوێک ئێمە ئەبێ لیستێکی زۆر زۆرتری ڕووداوەکانمان هەبێ تا ئەوەی کە خەتاکەی بنێینە سەر وڵاتێکی دەرەکی یا خو بڵێین چەپ وای کردوە فڵانەکەس ئەمەی کردوە. ئەمە ئەو شێواز و مەبەستەیە کە کتێبەکە شوێنی ئەگرێت.
قازی: ئێوە لە کتێبەکەدا باسی ئەوە دەکەن کە ڕووداوەکانی ساڵانی ١٩٨٠ کان، ئێوە دەڵێن لەو دە ساڵە دا بە جۆرێک  یان ڕووداوەکان لە بیر دەکرێن یان پێگەی سیاسی خەباتی کوردستان کەم دەکرێتەوە ئێوە ئەو لایەنانە چۆن باس دەکەن یانی چۆن دەکرێ ئەو بۆشاییانە، ئەو بەتاڵاییانە پڕ بکرێنەوە؟
کەعبی: زۆر سپاس بۆ ئەم پرسیارە و بۆ منیش زۆر گرینگە. لە کتێبەکەدا لە فەسڵێکدا بە چڕ و پڕی باسی دەیەی ١٩٨٠ ئەکا هەتا ١٩٩٠ کە گرینگترین ڕووداوی ئەو سەردەمە خەباتی چەکدارییە و هەر وەها شەڕی ئیران و عێڕاق، هەرچۆنێک بێ ئەمە بۆشایی چۆن پڕ ئەکاتەوە ئەوەیە کە کتێبکە ئەیەوێ ئەم تێگەیشتنە بدا بە خوێنەر کە دەیەی١٩٨٠ یەکجار گرینگە وەک بناخەیەک بۆ بەردەوامبوونی بزووتنەوەی سیاسی و نەتەوایەتی کوردستان.
خەباتی چەکداری فەزایەکی جوغرافی و سیاسی پێک هێنا بۆ بەردەوامبوون، بۆ بەقا، بۆ بەردەوامبوونی ئەم جونبشە سیاسییە. دیارە خۆی کتێبەکە زانیاری زۆری تێدایە لە سەر ئەوەی کە دەورگێڕەکانی چی بوون، حیزبەکان کامانە بوون، چ ڕووداوگەلێک ڕووی داوە. دیارە بە داخەوە مێژوونووسیی کوردستان یا مێژوونووسیی ئێرانی ئاوڕێکی باشی نەداوەتەوە لەم دەیەیە. زۆر هۆکار هەیە کە ئەتوانین باسی کەین بەڵام بۆ وێنە باسی ئەوە ئەکرێ کە بزووتنەوەی خودموختاری لە کوردستان لە ١٩٨٣ دا کۆتایی پێ هاتوە کە ئەمە هەڵەیە فاکتەکان شتێکی تر ئەڵێن و هەر وەها ئێمە ئەبێ ئاوڕێکیش لە لایەنی فکری و هونەری و ڕووناکبیری ئەو ساڵانەش بدەینەوە. چەندین حیزب چەندین بەرنامەی ڕادیۆییان هەبوە لە ڕۆژ دا ئەوەی کە من حیسابم کردوە بە بەرنامەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لانی کەم بیست سەعات بەرنامەیان بڵاو کردۆتەوە لە سەردەمێک دا کە ڕادیۆ و تیلێڤیزیۆنەکان لە دەستی دەوڵەتەکاندا بوو.  گۆڤاریان هەبوە، حیزبی وا هەبوە چەند گۆڤاری بڵاو کردۆتەوە تەنانەت ئەگەر ئاماژە بە بزووتنەوەی ژنان یا لەوانەیە کەسێک بڵێ بزووتنەوەی فێمێنیستی، ئەم سەردەمە مەجالێکی ڕەخساندوە بۆ بەردەوامبوونی ئەو جۆرە بزووتنەوانە. سەیری مۆسیقا و کاری ئەدەبی بکەن. ئەمانە هەمووی زۆر گرینگە بۆ بەردەوامبوون و هێشتنەوەی ناسنامەی کوردی و دیارە گۆڕانی ئەو ناسنامەیە. بەڵام ئەمانە خاڵگەلی زۆر گرینگن و ئەم کتێبەش دیارە نایهەوێ کە ئەو سەردەمە شکۆدار بکا، پیرۆزی بکا بە پێچەوانە زۆر ڕەخنەگرانە ئەچێت باسی ئەو ڕووداوانە ئەکا لە شەڕی نێوان حیزبەکان، لە هەڵسوکەوت لەگەڵ دیلی شەڕ، لە سەر زۆر شتی دیکە بەڵام ئەیهەوێ باسی ئەوە بکا کە خەباتی چەکداری بۆچی ڕووی دا، هۆکارەکەی چی بوو واتە نیزامی کردنی کوردستان و ئەگەریش ڕووی دا بەهەرحاڵ ئاکامەکانی چییە. هەمیشە کوردستانی ئێران لانی کەم تا ئەم دواییانە، ئیتر وا نییە بە خۆشییەوە، زۆر لە سێبەر دابوە کە شۆڕشی تێدا نییە، کە ئاڵوگۆڕی زۆری تێدا ڕوو نادا، ئەوەیە کە باسکردنی ئەو بابەتانە زۆر گرینگە بۆ وەی کە ئێمە بزانین کە لەم مێژووی چەندین دەیەی ڕابردوو دا چی ڕووی داوە.
قازی: ئەگەر دەکرێ بە کورتیش ئەوە باس بکەی لە کتێبەکە دا بەردەنگی بۆچوونەکانی بەڕێزت ئایا  مێژووی ڕەسمی یە یان نووسەرانێکی تایبەتی کە لە ڕوانگەی بەرژەوەندی دەسەڵاتی ئێرانی ڕا هەڵوێستیان دەربڕیوە.
کەعبی: ببوورە مەبەستت ڕەخنەکەی منە.
قازی: مەبەستم ئەوەیە کاتێک دەگوترێ باسی مەسەلەی کورد ناکرێ یان کەمڕەنگ دەکرێتەوە ئاماژە بە چ سەرچاوەیەکە، بەچ لایەنێکە؟
کەعبی: بەڵی ئەوە کە دەوڵەتەکان حیسابیان جیایە، بەڵام من مەبەستم بواری توێژینەوەی مێژوویی کوردستان و ئێرانە جا ئەوەی کوردستان، بڵێین کوردستانی گەورە بە هەموو ناوچەکانییەوە و مێژوو نووسی ئێرانی کە مێژووی شوێنێک وەکوو کوردستان وەک مێژوویەکی محەلی چاو لێ ئەکا کە ئەڵێ هەر بۆخۆیان گرینگە. یانی بە گشتی وایە ناڵێم هەموویان وا ئەڵێن. بەڵێ من ڕووی قسەکانم لە مێژوو نووسییە.  
 
قازی: دەزانین کە دوای ماوەیەکی کورت لە ڕووخانی ڕێژیمی سەلتەنەتی لە ئێران شەڕێکی خوێناوی دەستی پێکرد لە نێوان دوو دەوڵەتی ئێران و عێڕاق و ئاکامەکەشی هەر دڵتەزێنی و دڵتاوێنی بوو بۆ کۆمەڵانی خەڵک لە هەر دوو بەری سنوور و هەر وەها دەزانین دوای ئەوەی کە ڕێژیمی سەلتەنەتی ڕووخا لە کوردستانیش گەڕی بارودۆخ ئاوای لێ هات کە نەتەوەی کورد بۆ پاراستنی خۆی ناچار بوو دەست بۆ چەک بەرێ و لە بەرانبەر پەلاماری حکوومەتی مەرکەزی دا ڕابوەستێ. لە کتێبەکە دا مەسەلەی شەڕی ئێران – عێڕاق و هەر وەها خۆ ڕاگری نەتەوەی کوردتان چۆن باس کردووە؟
کەعبی: زۆر سپاس بۆ ئەو پرسیارە. بابەتی شەڕی ئێران و عێڕاق بابەتێکی زۆر گرینگە و ئەمەش ئەبێ ببێتە بابەتێکی، پرسێکی توێژینەوەکان کە زۆر کەم ئێمە لەگەڵی ڕووبەڕوو ئەبین. کوردستان دوو شەڕی هاوکاتی تاقی کردوەتەوە لە دەیەی ساڵانی ٨٠. ئەوەیە لەو ڕووەوە سەردەمێکی زۆر دژوارە بۆ خەڵکی کورد، بۆمبارانەکان، تەنانەت بۆمبارانی شیمیایی شاری سەردەشت و ئەوەی کە ڕێژیم بە بیانووی گوتاری شەڕی پیرۆز و دژی کافر هێرشی کردە سەر خەڵکی کوردستان و ئەو شەری ئێران و عێڕاقی بەو جۆرە پاساو ئەکرد.
مێژووزانێک باسی ئەوە ئەکا کە کۆماری ئیسلامی لە ڕێگەی بانکی ئێحساساتەوە یا هەست و سۆزی گەنجانی ئەو وڵاتەوە هێزی بۆ شەڕی ئێران و عێڕاق تەرخان کرد ئێمەش ئەتوانین بەو جۆرە باسی ناردنی هێز بۆ کوردستان بکەین کە ئەمانە دێن لەگەڵ کافر دا شەڕ ئەکەن. تاقیکردنەوەی دوو شەڕی هاوکات ئەمە زۆر گرینگە وەکوو زانیارییەک بەڵام باسی زۆر شتی دیکەش هەیە کە گرینگن ئاماژە بە چەند نموونە دەکەم ئەویش ئەوەیە کە نیهادێکی وەکوو سپای پاسداران لە کوردستانە کە وەکوو نیهادێکی دەوڵەتی لێ دێ. کە دوایی و ئێستا ئەگەر نەهەموو ئابووری بەڵام  بەشێکی زۆری ئابووری ئێران لە ژێر دەستی سپای پاسداران دایە.
بابەتێکی تر ئاکامی سیاسی شەڕی ئێران و عێڕاقە بۆ دەیەی دوای خۆی، بۆ دەیەی ١٩٩٠ کە کێشەکانی ناو حکوومەت توندتر ئەکاتەوە. ئەوەی کە ئایا لە نێو لایەنی جۆر بە جۆری حکوومەت ئایا کامەیان قانوون یا ویلایەتی فەقیهتەقەدومی هەیە؟ وە بە دوای ئەوە دا ئێمە باسی چاکسازی ئابووری – سیاسی ئەمە دێتە گۆڕێ لە سەرەتای دەیەی ١٩٩٠ و  ئەنجامەکەشی ئەبێت بە سەروەری گوتاری چاکسازی و ئەو گۆڕانکاریانەی کە بە دوای دا دێ. لە کوردستان دا سەرەتای دەیەی ١٩٩٠ بە دوای شەڕی ئێران و عێڕاقە کە باسی بازسازی ئەکرێت، دووبارە چاک کردنەوەی وڵات بە دوای شەڕەکەدا ئەمە لە کوردستان دا چۆن ڕووی داوە کە زۆر بە ڕادەیەکی یەک جار کەم هەر لە ڕێگای ئەم جۆرە نیهادانە وەک سپای پاسداران و جەهادی سازەندەگییەوە نیوە و نیوەچڵ هەوڵیان دا کە گۆڕانکارییەکی ئابووری پێک بێنن کە زۆر زۆر کەمە. هەر چۆنێک بێ بابەتی شەڕی ئێران و عێڕاق بابەتێکی زۆر گرینگە، ئەو شەڕە لە کوردستان و ئەنجامەکانی لە زۆر ڕووەوە کە کتێبەکە هەوڵ ئەدا خوێنەر لەگەڵ ئەو بابەتە زۆرتر ئاشنا بکات.
قازی: زۆر باشە. لێرە دا پرسیارێک دێتە  گۆڕێ دیارە ئێوە وەکوو مێژووزان و مێژوو نووسێک وا بزانم وای بۆ دەچن کە مێژوو ئەوەیە کە ڕووی داوە نەک ئەوەی کە ئێمە دەمانەویست ڕوو بدا. بەڵام ئەگەر بێتوو لێکی بدەینەوە نازانین بەڕاستی ئەو خۆ ڕاگری چەکداری ئایا لە بەرژەوەندی کورد بوە یانی قازانجی بۆ کورد بوە یان لایەنی زەرەر و وەزەندی بۆ کورد زیاتر بووە. ئێوە پێتان وایە ئایا نەدەکرا خۆڕاگری کوردان بەشێوەیەکی دیکە بکرێ لەو سەردەمە دا؟
کەعبی: لەو سەردەمە دا ئەگەر ئێمە سەیری بەڵگەکان و فاکتەکان بکەین نەک وەکوو کەسانێک کە لە نزیکەوە یا لە دوورەوە ئەو ڕووداوانەیان بەش بەحاڵی خۆیان تەجروبە کردوە بەڵگەکان ئەڵێن نا، چونکە لە کوردستاندا لە سەردەمی شۆڕشی ١٣٥٧ (ی هەتاوی) ئێمە گەشەی کۆمەڵگای مەدەنی ئەبینین، بەشداری خەڵک لە سیاسەت لە زۆر ڕووەوە و بڵێین خەڵکی کورد خەریکە خۆی خۆی بە ڕێوە ئەبا. هەیئەتی نوێنەرایەتی گەلی کورد پێک دێت و هەموو ئەمانە. بەڵام نیزامیکردنی کوردستان هەموو ئەمانە لە بەین ئەبات و شەپۆلی ئێعدامەکان، سەرکوتی سیاسی بە ڕاستی چ ڕێگەیەکی تر ئەهێڵێتەوە کە ئەم خەڵکە بتوانێت بەرەنگاری خۆی یان مانەوەی خۆی حیفز کا بۆیە  خەباتی چەکدراری لە هەلومەرجێکی بەو جۆرەوەیە کە سەر هەڵدێنێ و ئیدامە پەیدا ئەکا. کتێبەکە موقایەسەیک ئەکا لە بەینی بزووتنەوەکانی زۆر بەشی دیکە دونیا. بۆ وێنە ساندێنیستەکان لە نیکاراگوێ، لە ئیرلەند، لە فەلەستین، شەڕی ڕزگاریخوازی لە ڤییێتنام، لە ئەلجەزایر لە شوێنەکانی تر. بە بەراورد لەگەڵ ئەمانە باسی ئەوە ئەکا کە  خەباتی چەکداری یا پێشمەرگایەتی لە ناو کورد دا ئەوە نییە کە گەیشتن بە ئامانجەکەی لە گرەوی چەک دایە، بە هیچ جۆڕێک وا نییە. بەڵام نیزامیکردنی فەزای گشتی و سەلب کردنی ئەم خەڵکە لە هەر جۆرە ڕێگایەک بۆ دەربڕینی ناسنامەی خۆی و مافی سیاسی، فەرهەنگی و دینی خۆشی، ئەمەیە کە ئەو بارو دۆخە پێک دێنێت کە ئەنجامەکەی ئەبێتە شەڕی چەکداری نە ئەوەی کە لە باری ئەخلاقییەوە بڵێین هەرچۆنێک بێ شەڕی چەکداری شێوەیەکی توند و تیژە و لەو ڕووەوە کەس حەز بە توندوتیژی ناکا. توندوتیژییە لە خوارەوە لە دژی توند وتیژی لە سەرەوە وەکوو بڵێین توێژەرێکی ئیرلەندی باسی ئەکا. ئێمە دەبێ بەو جۆرە بۆ شتەکە بچین تا ئەوەی کە بزانین ئایا لە باری ئەخلاقییەوە ئەمە دروستە چۆنە، مەسەلە تێگەیشتنە لە بۆچی دەست ئەبردرێ بۆ چەک.
قازی: ئێستا بە کورتیش باست کرد لە کتێبەکەدا ئاماژەت کردووە بە گەشە سەندنی کۆمەڵگەی مەدەنی و بە تایبەتی ئێمە دەزانین کە بە دەم شۆڕشی ژن ژیان ئازادییەوە نەقش و دەور و عامیلییەتی کۆمەڵگەی مەدەنی زۆر زەق بووەوە چ لە کوردستان و چ لە هەموو ئێران. لایەنێکی دیکەش کە ئێوە لە کتێبەکە دا باسی دەکەن مەسەلەی خوێندنی بەرز و گەشە سەندنی زانکۆکانە لە کوردستان و جێگای دیکە. ئەوانەتان چۆن هێناوەتەوە، چۆن باستان لێوە کردووە؟ بە تایبەتی کۆمەڵگەی مەدەنی!
کەعبی:  بەڵێ، پرسێکی یەکجار زۆر گرینگە. زیاتر لە بیست ساڵ لەمەوبەر کۆمەڵگای مەدەنی و گەشە سەندنی خوێندنی باڵا پێناسەی هەموو ئێرانە و بە تایبەت لە کوردستان کە بێ بەری بوە لە ئەم دوو دیاردەیە، دیارە لە پێشوودا ئەسناف هەمیشە هەبووە بەڵام ئەمە وەکوو سەردەمێکی تر.
کتێبەکە دوو شت ئەکات یەکێکی ئەوەیە کە کۆمەڵگای مەدەنی چۆن پێناسە ئەکرێت. هەمدیسان وەکوو فەزایەک کە کۆمەڵگا بتوانێت شوێنی خواستەکانی خۆی بگرێت. هەم کۆمەڵگای مەدەنی و هەم زانکۆ دوو بناغەی گرینگی هەر کۆمەڵگایەکی دێمۆکڕاتیکن. یانی بێ ئەو دووانە ئێمە ناتوانین، ئێوە فەرمووتان کە عامیلییەتیان هەیە بۆ ئەوەی کە ئەسڵەن بتوانین لە کۆمەڵگا دا گۆڕانکاری بکەین. کۆمەڵگای مەدەنی لە هەر جۆرە دەوڵەتێک دا ئەوەیە کە کۆمەڵگای مەدەنی و بواری ئاکادێمی ئەمانە پاشکۆی حیزبی سیاسی نین یا کوو پاشکۆی کۆمەڵگای سیاسی نین بەڵکوو خۆیان بواری سەربەخۆن و بە پێچەوانە ڕەوایی یا مەشڕووعیەتی دەسەڵاتی سیاسی لە فەزای گشتی دا یا حیزبی سیاسی لە کۆمەڵگای خۆیاندا دیاری دەکەن.
دەیەی ١٩٩٠ و بە دوای ئەوە دا گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی یەکجار زۆر کراوە و ئێمە ئەبێ ئەمەش بڵێین کە کاتێک دێتە سەر دەیەی ٩٠  زۆر کەم باسی کوردستان دەکرێ وەکوو ئەوەی کە هیچ ڕووی نەدابێ، چونکە مێژووی سیاسی هەمیشە ڕووی لە ڕووداوی سیاسی یا ڕووی لە خەباتی چەکدارییە زۆر سەرنج ناداتە ئەو گۆڕانکاریانە کۆمەڵایەتییانەی کە ئەنجامی زۆر گرینگیشی لێ ئەکەوێتەوە. بۆیە کتێبەکە باسی زۆر لایەنی کۆمەڵگای مەدەنی ئەکا کە چۆن پەرەی سەندوە. گۆڤارەکان، ڕێکخراوەکان، ڕێکخراوی جۆر بە جۆر و هەر وەها دێتە سەر گەشەی زانکۆکان کە ئیتر لە هەموو شارەکانی کوردەواری ئێمە یا لقی جۆر بەجۆری زانکۆکانمان هەبوون و ئەنجامی ئەمانە بە بڕوای ئەم کتێبە دەرکەوتنی تەیفێکی ئاکادێمیای سەربەخۆیە لە کوردستان کە کاریگەری یەکجار زۆریان بوە لە سەر ڕۆشنبیری، ڕووناکبیری لە کۆمەڵگای ئێمە دا. ئەم دوو شتە یەکجار پیرۆزن کۆمەڵگای مەدەنی و ئەو بواری ئاکادێمییەی کە لە زانکۆکان دا پەیدا بوە. و هەر وەها کە ئێوە فەرمووتان ئەمانە شۆڕشی ژینا بەو کەیفییەتی دروشمەکانی و ئەو ڕێکخراو بوونە کە هەیبوو بە ڕاستی بێ ئەم دووانە، دیارە پێشینەی هەیە، پێشینەی ئەو مێژوویەی لە پشتە، بیروباوەڕەکان، ئەو هەوڵانەی کە پێشوو، نەسڵەکانی پێشوو داویانە، بەڵام کۆمەڵگای مەدەنی و زانکۆکان، ئەمە تەیفە کاریگەرییەکی یەکجار گەورەیان هەبوو، حەیاتی بوو بڵێین دەور و نەقشیان.   بۆ وێنە ئاڵوگۆڕێک کە زۆر ئامار ئەدرێ لە کتێبەکە دا بۆ وێنە لە ساڵی خوێندنی ٢٠١٨ یا ١٣٩٧-ی هەتاوی تەنیا ئەوانەی کە بڕوانامەی کارشناسی یا لیسانسیان لە زانکۆ  وەرگرتوە ودەرچوون تەنیا لە پارێزگای کوردستان دا، نەک لە هەموو کوردستان ٨٥٠٠ کەسە. یانی ئێوە هەموو ساڵێک حیساب بکەن کە زۆرتر لە ٨٠٠٠ کەس بە بڕوا نامە لە زانکۆکان دەرچوون ئەمە  گۆڕانکارییەکی یەکجار گەورەیە.ئێوە خۆتان باشتر دەزانن ئەگەر بگەڕێنەوە بۆ سەردەمی شا یا دەورەی شۆڕشی ١٩٧٩ ناتوانین ئامارێکی ئاوامان هەبێ و ئەمە گۆڕانکارییەکی زۆر مەزن پیشان ئەدات.

قازی: بە تایبەتی لە دەورەیەکیش دا ئەو خوێندکارانی کوردی زانکۆکان چ لە زانکۆکانی کوردستان و چ لە هەموو  ئیران زۆریشیان یارمەتی کرد بە پێشخستنی زمانی کوردی و دەرکردنی گۆڤار و لەو بارەیەوە ئەوەش زۆر شوێندانەر بووە ئێوەش پێتان وایە؟

کەعبی: بەڵێ بە دڵنیاییەوە. یەکێک لە ئەنجامەکانی ئاڵوگۆڕەکانی زیاتر لەم بیست ساڵی ڕابردوە پەرەسەندنی  بزووتنەوەی سیاسی کورد، ناسنامەی کوردی واتە باری فەرهەنگی، زمانییەکەیەتی. ئەگەر سەیری ڕێکخراوە مەدەنییەکان بکەین بڵێین لە دەوری مەهابادەوە هەتا ئیلام و ئەو شارانە زۆرێک لە ڕێکخراوەکان ڕێکخراوی ئەدەبین، زۆرێک لە سەرنووسەرەکان یا بڵێین بەرپرسەکانیشیان  ژنانن بەڵام چالاکییەکی ئەدەبی زۆر گەورە هەیە. ئەو گۆڤارانەی کە چاپ کران هەر لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٠وە کە دەیان گۆڤار چاپ کراوە و ئاماری ئەگەر هەڵە نەبم سەرەتای ٢٠٢٠ یا ٢٠٢٢ ئێمە ١٠٤ بڵاوکراوەمان هەیە لە کوردستان دا کە یا ئانڵاین بوون یاکوو چاپ کراون. گۆڤاری حەفتانە، ساڵانە، گۆڤاری بڵێین چەند مانگە دیارە بە زمانی کوردی و فارسی. بۆ وڵامی ئێوە ئەمە بۆ خۆی شۆڕشێکە، شۆڕشێکە لە ناسنامە، پەرەسەندنی ئەو ناسنامەی کوردی، نە تەنها ناسنامەیەکی چەقبەستووش بە بڕوای من، دیارە کتێبەکە زۆر لە سەر ئەمە ناڕوا  بەڵام  ناسنامەیەکە کە بەردەوام لە گۆڕان دایە و شۆڕشی ژینا ئەوە پیشان ئەدا بە بڕوای من و زۆر کەسی دیکەش کە جەهانشموول بوونی دروشمەکانی و جەهانشموول بوونی پێناسەی کوردی ئەوەیە کە سەرنجی باقی خەڵکی ئێران و وڵاتانی دراوسێ و دونیای بەرەو خۆی ڕاکێشاوە. ئێمە ئەگەر کۆمەڵگای مەدەنی و ئاکادێمیا لابەین، ئەو توێژەرانەی ناوەوە پێم وا نییە ئێمە بمان توانیایە کە دەسکەوتێکی بەو جۆرەمان هەبوایە.

قازی: بە لە بەر چاوگرتنی ئەوەی کە کتێبەکەتان لە ساڵی ٢٠٠٥ چاپ کراوە دیارە ماوەیەک دەرباز بووە، دەکرێ بڵێین نەک لە ناوچوون بەڵام نیشتنەوە شۆڕش یان بزووتنەوەی ژن ژیان ئازادی، ئایا لە ڕوانگەیەکی ڕەخنەگرانەوە  ئەو بابەتەتان لێکاڵا کردووەتەوە، ئایا ئیشاڕەتان کردووە بە خەسڵەتی ئینترسێکشناڵی ئەو بزووتنەوەیە یا ئەوەی کە دەکرێ بگوترێ وەک تێکەوەئاڵانی باوەڕەکان و بۆچوونەکان. ئایا بە بۆچوونێکی ڕەخنەگرانەوە بۆ بزووتنەوەی ژن ژیان ئازادییەوە چوون و لەو ڕووەوە ڕاتان چییە لە کتێبەکە دا؟

کەعبی: بەڵێ ئەگەر باش پرسیارەکەم وەرگرتبێت ئاوای بۆ ئەچم چونکە دوو شت باس ئەکەم یەکێکی ئەوەی کە چۆن کتێبەکە بەرەڕووی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی ئەبێتەوە ئەوەیە کە گرینگترین گرینگی شۆڕشی ژیناکۆتایی هێنان بە ڕەوایی یان مەشڕووعیەتی نیزامی سیاسی کۆماری ئیسلامییە ئەمە لە هەموو ئێران دا، لەوانەیە کەسێک بڵێ کە لە کوردستان دا مەشڕووعیەتی نەبوە یا زۆرێک لە خەڵکی ئێران موخالیفی بوون بەڵام وەکوو ئێوە ئەزانن  مەسەلەی ڕەوایی یا مەشڕووعیەت تەنیا موخالەفەت نییە لەگەڵ حکوومەتێک دا بەڵکوو ژێر پرسیار خستنی هەموو  پێکهاتەکەیەتی و ئەوەیە کە بە دوای ئەوە کۆماری ئیسلامی بەو مەعنا لە ئێراندا نەماوە یانی  لای خەڵک مەشڕووعیەتەکەی بە تەواوەتی چۆتە ژێر پرسیار. بەڵام دووهەمین خاڵ کە کتێبەکە ئەیەوێ باسی کا ئەوەیە کە ئێمە بیرۆکەی ژن ژیان ئازادی چۆنە کە لە شوێنێکی بەو جوورەدا ئەبێتە بزووتنەوەیەکی وا بەهێز، ئەبێتە ئایدێئۆلۆژیا و بزووتنەوەیەک هەڵئەخڕێنێ بۆ ئەمە دەبێ سەیری بارودۆخی ژیانی مادی بکرێت یا ئەو پێشینە سیاسی و کۆمەڵایەتییەی کە ئەگەر ئێمە لە شۆڕشی ١٩٧٩ دوورتر نەڕۆین و چاو لەم چوار دەهەیە بکەین ئەمە پێشینەیەکی مێژوویی یە لەگەڵ ئەم بیست و پێنج ساڵەی ڕابردوو کە ئەم بیرۆکەی ژن ژیان ئازادی  لە کوردستان دا کرد بە بزووتنەوەیەک.
 ئەمە زۆر گرینگە ئێمە سەرنجی ئەم بەستێنە بدەین، سەرنجی ئەم بارودۆخی مادییە بدەین کە لە کوردستان دا هەبوونی هەبوە، بە ڕای من بێ ئەوە مومکین نییە کە هەر بیرۆکەیەک کە دێتە کۆمەڵگایەک نابێتە بزووتنەوە ئەمەیە باسەکەیە کە پێوەندی نێوان باوەڕ و شەڕایتی مادی ژیان چییە ئایا کامەیان تەقەدومی هەیە، دیارە جارێک ئەمەیان جارێک ئەویتریان بەڵام لەم نموونەی کە ئێمە باسی ئەکەین ئەم پێشینە مێژووییەی کوردستان لە ئێراندا لانی کەم لەم چوار دەیەی ڕابردوو دا ئەمەیە کە ئەو باوەرەی کرد بە بزووتنەوەیەکی وا بەهێز، ئەگەر پرسیارەکەم باش وەرگرتبێ ئەوە جوابی منە.
قازی: زۆرسپاست دەکەم، با ئەوەش پرسم ئایا هیچ فکری ئەوە هەیە کە ئەو کتێبە بکرێتە کوردی بۆ ئەوەی کە ئەو کەسانەی کە زمانی ئینگلیسی نازانن بتوانن کەلکی لێ وەربگرن.
کەعبی:  بەڵێ کتێبەکە کراوە بە فارسی، خەریکن لە کۆتاییەکەی دان و زۆر سپاس کە ئەوەت باس کرد. دیارە زۆر مەیل بۆ وەرگێڕان هەیە، بەڵام باشتر ئەوەیە ئەوانەی کە وەردەگێڕن لەگەڵ نووسەرەکەدا پێوەندی بگرن و ئەمە گیراوە. بۆ کوردییەکەی هیوادارم، دڵنیام بەرنامەیەک دەستی پێ نەکردوە کە بڵێم بەڵام لە خەیالی دا هەم  و زۆر سپاسیشت دەکەم کە شایانی ئەوەی بزانی تەرجومە بکرێت. ئەمە کارێکی گرینگە و ئەبێ تەرجومە بکرێتەوە و هیوادارم ئەوەش بکرێت.
قازی: بەڕێز دوکتور کەعبی ئێوە کتێبێکی دیکەتان ئامادە کردووە لەگەڵ دوو ئاکادێمیسیەنی دیکە ئیدیتتان کردووە بە ناوی: " کوردستانی ئێران لە شۆڕشی ١٩٧٩ ڕا تا ئێستا ، خۆڕاگری و ئاڵوگۆڕ" لەگەڵ بەڕێز دوکتور ئالان حەسەنیان و دوکتور ڕۆبێرت لۆ کە وابزانم بەڕێزیان لە مەدرەسەی ئابووریی لەندەن کار دەکا. ئەو کتێبە هێشتا بڵاو نەبووەتەوە پێم وایە ساڵی ٢٠٢٧ بڵاو دەبێتەوە وایە؟

کەعبی: بەڵێ هێشتا بڵاو نەبۆتەوە، کتێبێکە دە دانە وتار لە خۆ ئەگرێت و ئامانجەکەشی هەر ئەوەیە کە بتوانێ کوردستانی ڕۆژهەڵات زۆرتر بناسێنێ دیارە لە بەستێنی ئێران دا بتوانێ زۆرتری بناسێنێ. دە توێژەری زۆرچاک لە زۆر لایەنی وەکوو ئەوەی کە کوردستان لە مێژوونووسیی ئێرانی دا چۆن باس ئەکرێت، بواری ژنان دوو سێ وتاری وا هەیە، سینەما، مۆسیقای کوردی و هەر وەها ئاوارە بوون بۆ باشووری کوردستان و چەندین وتاری دیکە لە سەر هەر ئەوەی دەیەی ١٩٩٠، لە دوای ٢-ی خورداد کە هاتنی ڕێفۆرمیستەکانە، بڵێین ئیسلاح خوازەکانە لە ئێران دا ، وتار لە سەر بزووتنەوەی خوێندکاری. چاپی کتێب لێرە زۆری پێ ئەچێ ئەبێ ئێدیت بکرێ، ئەبێ کەسانێک بیخوێننەوە ڕەخنەی خۆیان بگرن بینێرن بۆ نووسەرەکان، بروات و بێت ئەمە ماوەی پێ ئەچێ بەڵام بەخۆشییەوە ئەو ڕەوتە تەواو بوە و گەیشتوەتە شوێنێک کە ئیتر بەرهەمهێنانەکەی دەستی پێکردوە و تا سەرەتای ساڵ چاپ ئەبێ.  بەڵێ لەگەڵ دوکتور ئالان و ڕۆبێرت کە پێکەوە هاوکار بووین و زۆر ئەزموونێکی خۆشیش بوو و دڵنیام  بەردەوام ئەبێ و کەسانی تریش ئەبێ خەریک بن هەر کاری بەو جۆرە بکەن بۆ وەی ئێمە بتوانین توێژینەوەی زۆرترمان هەبێ.

قازی: کاتمان کەم ماوە پێم خۆش بوو ئەگەر بکرێ بە کورتیش بێ باسی بەرهەمە کوردییەکانیشت بکەی یەکێک لەوانە کە وا بزانم ئەزموونی زەمانی منداڵی و بنەماڵە و دواتر پێشمەرگایەتییە بە ناوی: " دەشتی دارێ " یە.
کەعبی: بەڵێ دەشتی دارێ بیرەوەرییەکی منە لە بنەماڵە و لە شاری سەقز پێش شۆڕشی ١٩٧٩، بە دوای ئەوە ڕووداوەکانی دواتر. ئەو ڕووداوانەی کە ئی دەورەی پێشمەرگایەتی یە. خودی ناوەکە بۆ من زۆر بایەخێکی تایبەتی هەیە چونکە شوێنێکە لە نزیکی سەقز و ڕووداوێکە لەوێ ڕووی داوە، شەڕێک لەوێ ڕووی دا، سەدان کەس لاوی کورد لە سەقزەوە، لە شوێنەکانی تر لە دێهاتەکانیشەوە ڕوویان لە پێشمەرگایەتی کرد لەوێ  چوار کەس گیانیان بەخت کردوە: مەنسووری یۆنسی، نەجمەی عەبدی، ناسری عەزیزیان و شەهریاری شەهلایی کە شێعر و سروودی پێ وتراوە. ئەوە منی هان دا، باسێکی ئەو سەردەمەیە و ئەو شتانەن کە من بینیومە، ئەزموونم کردوە و هیوادارم بەرنامەش هەبێ کە ئێمە باسی جیاوازی بیرەوەری نووسین و مێژوو نووسین بکەین و چەندێک گرینگە بیرەوەری نووسین بەڵام  بەو وریاییەوە کە نەبێتە مێژوو یانی جیاوازییەکان چییە و ئێمە چەنێ پێویستمان بە مێژووی زارەکی و  ئەمانە هەیە. زۆر سپاس کە ئەو بیرەوەرییەت بیر خستمەوە.                
قازی: زۆر سپاست دەکەم دیارە دوایین پرسیاریشم ئەوەیە وەک دەزانین ئێستا ڕووداوێکی زۆر گرینگ سەرنجی دنیای بەرەو لای خۆی ڕاکێشاوە سەرەڕای ئەو نەهامەتییانەی کە هەیە و بەربینگی خەڵکی گرتووە، ئەو کووپەی جیهانییەی فووتباڵ هاو کات لە سێ وڵاتی جۆر بە جۆر دا بەڕێوە دەچێ، لە ١١-ی ئەم مانگە ڕا دەستی پێکردووە هەتا ١٩-ی مانگی داهاتووی زایینیش هەر بەردەوام دەبێ. پێم خۆشە ئەگەر دەکرێ بڵێی پێت خۆشە کام وڵات ئەو کووپە بباتەوە؟

کەعبی: دیارە منیش هەر لە منداڵییەوە، لەوانەیە ئەگەر شۆڕشی ٥٧/ ٧٩ نەکرایە دیارە منیش هەر بە تۆپێکی فووتباڵەوە بەردەوام دەبووم . هەموو کەس ئەزانی لە ماڵەوە، لە گەڕەکەوە بەوەوە ئەخەوتین، هەڵئەستاین کارمان هەر ئەوە بوو. بەڵام ئیتر شۆڕشی ٧٩ بەڕاستی دونیایەکی زۆر گەورەتری بە ڕوودا کردینەوە. ئەوەی کە چیمان پێ خۆشە بتوانێ نموونەیەکی باش لە وەرزش بدات و فووتباڵ کە زۆر جار ئەبێتە بەربەرەکانێ لە نێوان خەڵکانێکی جۆر بە جۆر. دیارە زۆر تیمی باش هەیە هیوادارم، نازانم کامیان بڵێم بیباتەوە بەڵام  ئێوە حەزتان هەیە کێ بیباتەوە منیش لە گەڵ ئێوەم.
قازی: زۆر سپاست دەکەم بۆ بەشداریت لە بەرنامەی ڕاوێژ دا، داوای سەرکەوتنت بۆ دەکەم هیوادارم دەرفەتت هەبێ لە داهاتوو دا لەمەر بابەتی دیکە بەتایبەتی ئەوەی کە ئێستا باست کرد جیاوازی نێوان بیرەوەری و مێژوو  بەیەکەوە دیسان قسە بکەین. جارێکی دیکە سپاس بۆ بەشداریت لە بەرنامەی ئەمجارە دا زۆر مەمنوون.
کەعبی: زۆر سپاس. من یەک دونیا سپاسی ئێوە ئەکەم  بۆ ئەم مەجالە، زۆرسپاس
قازی: هەر بژی، بینەرانی خۆشەویست بەم شێوەیە دەگەینە کۆتایی ڕاوێژی ئەمجارەشمان تا کوو ڕاوێژێکی دیکە لای ئێوەمان خۆش.

تێبینی: ئەم بەرنامەیەی ڕاوێژ لەگەڵ دوکتور مەعرووف کەعبی ئێوارەی دووشەمە ١٥-ی حوزەیرانی ٢٠٢٦  بە ئاوایەکی ڕاستەو ڕاست لە تێلێڤیزیۆنی ستێرک بڵاو کراوەتەوە. دەکرێ ڤیدێئۆی ئەم بەرنامەیە لە مەکۆی ڕاوێژ لە تۆڕی کۆمەڵی یوتیوب بە ڕێگای ئەم لینکەی خوارەوە دا تەماشا بکەن
https://youtu.be/vUXBzRzC2n8?si=qzdchuDnjpVFT27g