بەرنامەی ڕاوێژ، دووشەمە ٧-ی سێپتامبری ٢٠٢٦، میوانی بەرنامە دوکتور ڕۆژین موکریان. ساڵوەگەری یەکساڵەی دامەزرانی ئاکادێمی ژینا بۆ لێکۆڵینەوەی مرۆڤی و کۆمەڵایەتی

بەرنامەی ڕاوێژ، دووشەمە ٧-ی سێپتامبری ٢٠٢٦، میوانی بەرنامە دوکتور ڕۆژین موکریان،ساڵوەگەری یەکساڵەی دامەزرانی ئاکادێمی ژینا بۆ لێکۆڵینەوەی مرۆڤی و کۆمەڵایەتی

حەسەن قازی: بینەرانی خۆشەویست بەخێر بێنەوە بۆ بەرنامەیەکی دیکەی ڕاوێژ. لە ڕاوێژی ئەمجارەمان دا میوانداری دەکەین لە بەڕێز دوکتور ڕۆژین موکریان کە مامۆستای بیری سیاسییە لە زانکۆ ی کالیجی کۆرک لە کۆماری ئیرلەند. زۆر زۆر بەخێرهاتنیان دەکەین، بەڕێزیان پێشتریش زۆر جار لە بەرنامەی ڕاوێژ دا بەشداریان کردووە، زۆر خۆشحاڵین کە ئەم جاریش لەگەڵمانە. زۆر بەخێر بێی بەڕێز موکریان!

دوکتور ڕۆژین موکریان : سڵاو و ڕێزم هەیە بۆ ئێوە و هەر وەها بۆ بینەرانی  ڕاوێژ و سپاستان دەکەم بۆ دانی ئەم دەرفەتە بە ئێمە کە لێرە بین زۆر سپاستان دەکەم.

قازی: دیارە مەبەستمان ئەوە بوو کە ئەوڕۆ ئێمە باسی ئاکادێمی ژینا بکەین بۆ لێکۆڵینەوەی کۆمەڵایەتی و بۆچوونی زانستی کە پێم وایە ساڵێک لەمەوبەر دامەزراوە، بەڵام پێش ئەوە دەزانین کە ماوەیەکی کورتی دوای بڵاو بوونەوەی ئەم بەرنامەیە وا بزانم لە ١٧-ی مانگی سێپتامبر ساڵوەگەڕی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی ژن ژیان ئازادی یە. بەڕێزیشت دیارە لەو پێوەندییە دا ئەو بابەتەت تەعقیب کردووە و لە ماوەی ئەو سێ ساڵەی ڕابردوو دا چەندین وتارت نووسیوە لەو بارەیەوە بە تایبەتیش مەقالەیەکی زۆر چاوڕاکێشی تیۆریکت هەیە کە لە ساڵی ٢٠٢٥ نووسیوتە بە نێوی: " ژن ژیان ئازادی، لە کۆلۆنی داماڵینی " نەتەوەی ئێرانی" " کە نووسینێکی زۆر جالب و سەرنجڕاکێشە، جا بە لەبەرچاوگرتنی ئەوە پێم خۆشە لە سەرەتاوە باسی ئەوە بکەی ئەو دەرسانەی لە شۆڕشی ژن ژیان ئازادی وەردەگیرێ بە تایبەتیش بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان چییە؟  دەزانین ئەو حەڕەکەتە هێندێک دەسکەوتی هەبووە، هەر نەک لە چوارچێوەی جوغڕافیای ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان دا بەڵکوو بە شێوەیەک لە شێوەکان تەئسیراتێکی جیهانیشی هەبووە، بە تایبەتی ئەوەی کە دروشمەکە لە کوردستان ڕا هاتووە؛ بەڵام پێم خۆشە بە شێوەی کۆنکرێت ئەگەر باس بکەین تەئسیرات و ئەو دەرسانەی  کە لە ڕۆژهەڵات دەکرێ لێی وەربگیرێ چییە؟

موکریان: سپاستان دەکەم، بە ڕاستی پرسیارێکی زۆریش گرینگە و ئەوەش ئەوەیە کە چی لێ فێر دەبین. ئەوەی کە دەسکەوتەکانی چ بووە منیش هاوڕام لەگەڵتان، دەسکەوتی زۆری بووە هەر لە کۆمەڵگای کوردەواری لە ڕۆژهەڵات ئەگەر چاو لێ بکەین شێوازی تێ ڕوانین لە سووژەگی ژن، لە عامیلییەتی سیاسی ژن لە نێو کۆمەڵگا دا ئاڵوگۆڕی بە سەر هاتووە و ئەوە نکۆڵی لێ ناکرێ.

ژنانی ئێمە ئەلئان زۆر پێداگرتر بوون سەبارەت بە داوخوازییەکانی کە هەیانە بۆ دەربڕینی عامیلییەتی سیاسی خۆیان لە ئاستی کۆمەڵگا دا، وەکی دیکە ئەگەر ئاوڕ لە کۆمەڵگای ڕۆژهەڵات بدەینەوە لە ماوەی چوار ساڵی ڕابردوو دا ئاڵوگۆڕێکی زۆری بەسەر دا هاتووە، هەر جارە بە ئەکتێکی سیاسی بە تایبەتی لە نەورۆزەکان دا کاردانەوەی خۆی نیشان دەدا.

ئەگەر بمانەوێ بە شێوەیەکی زۆر کورت باسی بکەین زۆر شت ئاڵوگۆڕی بە سەر دا هاتووە و زۆر شتیش  وەک خۆی ماوەتەوە، بەڵام ئەگەر ئێمە لە بواری سیاسی دا ئاوڕێکی لێ بدەینەوە بڵێین چی لێ فێر دەبین .

بە بڕوای من لەو مەقالەیدا کە ئێوە ئاماژەتان پێ کرد من حەولم داوە بپەژرێمە سەر خاڵێک، ئەویش بریتییە لە بەحسی نەتەوایەتی لە ئێران دا. بەحسی نەتەوایەتی لە ئێراندا هەر لەو بزووتنەوەی ژن ژیان ئازادی وەکوو بەحسێکی سەرەکی خۆی دەرخست، یانی هەم بنەمای بۆ ئەوەی ئەو بزووتنەوەیە دروست بکا بە تایبەتی لە کاتی ناشتنی ژینا لە گۆڕستانی ئایچی ئەوەی کە کورد تووشی داگیرکەری و سوڵتە و ئیستیعماری چەند ڕەهەندی هاتبوو ؛ ئەوە یەکێک لەو مژارانە بوو کە بووە هۆکاری سەرهەڵدانی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی ژن ژیان ئازادی لە گۆڕستانی ئایچی و دوا بە دوای ئەودا دەرباز بوو بۆ هەموو جوغڕافیای سیاسی ئێران.

بەڵام لە هەمان کاتدا،  وردە وردە کە ئەو بزووتنەوەیە تۆزێک شەپۆلی خۆی بەرفرەوانتر کرد ئەو مژاری نەتەوایەتی وەک  بەربەستێکیش لە بەر دەم ئەم بزووتنەوەیە دا خۆی نیشان دا. مەبەستم لەوە چییە؟ یەکێک لە خاڵە سەرەکییەکانی کە ئەم بزووتنەوەیە بوو بە بزووتنەوەیەکی گشتگیر، فەرا نەتەوەیی، هەر خۆی  نەبەستەوە بە جۆغڕافیای ڕۆژهەڵات، هەر بە نەتەوەی کورد و لە ئاستی ئێران و دەرەوەی ئێرانیشدا ڕەنگدانەوەی بوو ئەو هاوپشتی solidarity  ئەو پەڕ میلییەی بوو کە شکڵی گرت، خۆی بەرهەم هێنا، بەڵام نەیتوانی خۆی پتەو بکا، نەیتوانی خۆی کۆنکرێت بکا،  ئەو هاوپشتی و هاوپێوەندییە نەیتوانی ببێتە هۆکاری بەدیهێنانی جەهانبیینییەکی هاوبەشی سیاسی کە ببێتە هۆکاری ئەکتێکی سیاسی جەماوەری کە ئاڵوگۆڕێکی بنچینەیی  لە ڕاستا و هاوتەریبی ئەو بزووتنەوەیە دا بێ بێنێتە دی. یەکێک لەو بەربەستانە مەسەلە یا مژاری  نەتەوایەتی لە ئێران دا بوو.

ئەوەی کە لە ژن ژیان ئازادی دا ئێمە لێی فێر دەبین ئەوەیە کە لە بواری مەسەلەی نەتەوایەتی دا، بوونی مەسەلەی نەتەوایەتی دەگەڕێتەوە بۆ دوو شت، یەک  ئەوەی کە لە ئاستی ئێراندا  هێشتاش کە ئێمە باس لە مژاری نەتەوایەتی دەکەین تێگەیشتنێکی سروشتی هاوبەش لەمەڕ مژاری نەتەوایەتی نییە. و ئەوەمان لە نووسینی هێندێک تەنانەت چەپی ئێرانیشدا دیت. بۆیە باسی نووسەرانی چەپی ئێران دەکەم چونکە ڕەنگە ئەوان نزیکتر بن بە مەسەلەی نەتەوایەتی و نەتەوە پەراوێزخراوەکانی ئێران. و هەر چۆنێک بێ هێندێک جار هاوپشتی لەگەڵ ئەوان ڕەنگە بوو بێ، لە مێژوو دا ئەزموونی بوو بێ و خاڵی هاوبەش هەیە بۆیە باسئ ئەوان دەکەم.

تەنانەت ئەوان هێنایان مەسەلەی نەتەوایەتییان دابەزاندە مەسەلەیەکی ئابووری لە ڕوانگەی مارکسیستییەوە کە بەڵێ  ستەم هەیە، چەوسانەوە هەیە، چەوسانەوەکە ڕەنگە چەند قاتیش بێ بەڵام هۆکاری بوونی ئەو چەوسانەوەیەی شتێکە ئەویش مەسەلەی سەرمایەدارییە.

بەڵام ژن ژیان ئازادی ئەوە ڕەد دەکاتەوە. ڕوانگەیەکی ئینترسێکشنالیتی دێنێتە مەیدانێ و مەبەست لە ڕوانگەی ئینترسێکشنالیتی ئەوەیە کە بەڵی چەوسانەوەکان، سوڵتە زاڵبوون، ئیستیعمار ئەوانە هەر سێکیان پێکەوە بوونیان هەیە و هۆکاری بوونی ئەوانەش تەنیا یەک شت نییە، بەڵکوو چەند شتە کە دەبێ ئێمە هاوکات سەیریان بکەین. یانی بە واتایەکی دیکە ئێمە ناتوانین چاو لە مەسەلەی چینایەتی بکەین و بمانهەوێ مەسەلەی سەرمایەداری حەل بکەین بەڵام مەسەلەی کۆلۆنیالیزم، ئیستیعمارگەریی و مەسەلەی بنەڕەتی کۆمەڵ بابمەزنی و پێکهاتەی دەسەڵات، پێوەندی دەسەڵات، بۆ وێنە ئەوەی کە سیستمی ناوهاوسەنگی و پلە بەندی گشت کۆمەڵگەی ئێرانی لە سەر پێک هاتووە ئەوە لەبەر چاو نەگرین.

کە واتە ئینتر سێکشناڵیتی ئەوە دەڵێ: دەڵێ نەک ئەوەی کە چەوسانەوەکە چەند قاتییە بەڵکوو  ئەوانە یەکتر پێک دێنن و هۆکاری بوونی ئەوانەش دیسان ئێمە دەبێ ڕوانگەیەکی گشتگیرتر، بەیەکەوە و هاوتەریبمان سەبارەت بەوە  هەبێ.

قازی: با لێرە پرسیارێک بکەم. ئەویش ئەوەیە ئەگەر ئێمە ساڵی ٢٠٢٢ لە بەرچاو بگرین، لەسەرەتای دەسپێکردنی ئەو بزووتنەوەیە و بەتایبەتیش دوای ناشتنی ژینا لە ئارامگەی ئایچی لە سەقز  و ئەو دروشمەی لە سەر کێلە بەردەکەی نووسرا کە ئەتۆ دەبی بە ڕەمزی خەبات، لە سەرەتاوە یانی تا چەندحەفتە، یەک مانگی ئەوەڵێ هاوێێوەندییەکی زۆر گشتگیر، ئێرانگر هەبوو بە نیسبەت کوردستان، بەڵام هەتا هات و بەردەوام بوو ئەو هاوپێوەندییە کەمتر بووەوە. جەنابت ئەوەی بە چی دەبەستییەوە، گەلۆ ئەو جۆری کە دەبێ کۆمەڵگەی مەدەنی کورد یان هێزە سیاسییەکان کە ئەو دەمی بەشێکیان لەدەرەوەی وڵات بوون لەو سەروبەندیدا نەیانتوانی ئەو جۆرەی کە دەبێ ئەو پەیامە بگەیێنە بەشەکانی دیکەی ئێران یان سەبەب چ بوو کە ئەوە لە کورتێی دا یانی ئەو هاوپێوەندی و هاوپشتیەی کە دەربڕا لە سەرەتاوە؟

موکریان: مەسەلەی نەتەوایەتی بوو بە بڕوای من. نەبوونی دەرکێکی هاوبەش لە خودی ئەوەی کە ئێمە کاتێک باسی مەسەلەی نەتەوایەتی دەکەین باسی چ دەکەین و دووش نەبوونی ڕێگا چارەسەرێک بۆ ئەوەی کە ئەو مەسەلەی نەتەوایەتی بێتە دی و لەو مەقالەیە دا ئەمن لەجێدا ویستوومە ئەوە جواب بدەمەوە کە لە ناو ئێراندا ئێمە تووشی، ئەوەی ئەمن باسی دەکەم Incommensurability یانی دوو شتی مێقیاس ناپەزیر، یانی دوو شتی کە ناتوانی بیانخەیە سەر کەفەیەکی تەرازوو  پێکەوە هەڵیانسەنگێنی چونکە ئەو پێوەرانەی کە دەبێ ئەو دوو شتە پێکەوە هەڵسەنگێنن یەکتری ناخوێننەوە.

ئەو شتە لە ئێراندا، لە مەسەلەی نەتەوایەتی دا خۆی نیشان دەدا. ئەویش ئەوەیە کە بۆ کۆمەڵگە پەراوێزخستراوەکان ئەگەر بەشێوازی جوغرافیاییش نەبێ بە شێوازی سیاسی و ئابووری بە تایبەتی لە ئێراندا مەسەلەی مافی دیاریکردنی چارەنووس مەسەلەیەکی بنەڕەتییە، سەرەکییە بۆیان. بەڵام لە ڕوانگەی ناوەندەوە، ناسیۆنالیزمی فارسەوە جا چ بەلای چەپ دا بێ یان چ بە لای ڕاست دا

قازی: ناسیۆنالیزمی ئێرانی یان ناسیۆنالیزمی فارس، ئەوە زۆر گرێنگە، ئەوەی هەبێ ناسیۆنالیمی ئێرانی یە.

موکریان: ناسیۆنالیزمی ئێرانی دەگەڕێتەوە سەر ئەوەی کە چۆن خۆی بنیات ناوە. ئەویش لە سەر بنەمای بوونی ڕەگەزی فارسە. زمانی فارسە، کولتووری فارسە. بەڵام لێرە دا مەسەلەی " تەمامییەت ئەرزی ئێران " لە بەرا نبەر مەسەلەی مافی دیاریکردنی چارە نووسی نەتەوان  دادەنێن. هۆکارەکەی بە بڕوای من تەنیا سیاسی نییە. هۆکارەکەی ڕیشەیەکی مەعریفەت شناسیشی  هەیە و ئەوەش ڕەوش شناختی ناسیۆنالیزمە کە ئەمن لەو مەقالەیە دا دەپەرژێمە سەری ئەویش ئەوەیە کە زۆر حەول دراوە کە لە ڕەوش شناختی ناسیۆنالیزم مرۆ خۆی دەرباز بکا، بەڵام هەرچەندێکیش حەول دراوە نەیانتوانیوە . ڕەوش شناختی ناسیۆنالیستی چ لە دووربینی لێکدانەوەی ئێمە دەکا ئەویش ئەوەیە کە پێش هەموو شتێک ئێمە کۆمەڵگە گرێ دەدەینەوە بە دەوڵەت و ئەو دەوڵەتەش دەوڵەت – نەتەوە یە.

ئەو دەوڵەت –نەتەوەیە ئێمە چاوی لێ ناکەین کە بەرهەمی چییە بەڵکوو وەکوو پڕۆسەیەکی سروشتی کە لە مۆدێرنیتی دا  بۆ خۆی سەری هەڵداوە، دروست بووە، پێک هاتووە دەیبینین. یانی لەو ڕوانگەیەوە ئەو کەسانەی، ئەو گرووپانەی کە نەیانتوانیوە لە کاتی خۆیدا، لە دۆخێکی تایبەتی مێژووییدا  بگەنە ئەو هوشیاری سیاسی گشتی و کۆمەڵایەتییە کە خۆیان لە ناو قەوارەیەکی دەوڵەت دا ڕێک بخەن  کە واتە ئەوە کێشەی ئەوانە، ئەوان نەتەوە نین و مافی نەتەوە بوونیان لێ زەوت دەکرێ. تەنانەت ئەو ڕەوش شناختی ناسیۆنالیزمە وامان لێ دەکا کە تەواوی ئەو سیستمی هەڵاواردن و نکۆڵی لێ کردن و ڕەد کردنەوەی ئەم نەتەوە پەراوێزخراوانە دەگەڕێتەوە بۆ خودی ئەو نەتەوانە کە لە کاتی خۆی دا وشیاری سیاسی جەمعییان نەبووە. و مەسئوولییەتەکەی لە سەر شانی دەوڵەتەکە لا دەبا، ئەوە شتێکی دیکەیە و دووش ئەوەیە کە مافی بوون بە نەتەوە لەو کۆمەڵگەیانە زەوت دەکا و لە کۆتاییدا کە زۆر گرینگترە  بە بڕوای من لەم وتارە دا ئەوەیە کە بوونێکی سیاسی لە دەرەوەی نەتەوە – دەوڵەت ئەسڵەن ناهێڵێتەوە و موشکیلەکە بە نەزەری من خودی مەسەلەی نەتەوایەتی لە ئێراندا ئەوەیە.

هەر بۆ وێنە کورد باسی دیاریکردنی مافی چارەنووس دەکا، زۆربەی ڕۆشنبیرەکانی ناوەند باس لە ڕێکخراوەیەکی سیاسی بە ناوی دەوڵەت دەکەن واتە دابڕین لەو جوغرافیای سیاسی ئێران هەیە. ئەوەیە کە ئایا کوردەکان مەبەستیان ئەوەیە یا نییە ئەوە یەک مەسەلەی دیکەیە. ئەوەی کە دەبێ داوای بکەن یا نەکەن ئەوەش یەک مەسەلەی دیکەیە. بەڵام بابەتەکە لێرە دا چییە ئەوەی کە دیاریکردنی چارەنووس دەتوانێ شکڵ و فۆڕمی زۆر جیاواز بەخۆیەوە بگرێ.

یانی بوونی کۆمەڵگەیەکی سیاسی ئێمە ناتوانین تەنیا گرێ بدەینەوە بە دەوڵەت و لێرە دا ڕەوش شناختی ناسیۆنالیزم ئەو بیرو تەخەیولە سیاسییانەی کە دەتوانێ لە دەرەوەی دەوڵەت – نەتەوە دا بوونی هەبێ لە ئێمە وەردەگرێتەوە و بەربەستێک دروست دەکا بۆ ئەوەی کە ئێمە پێش هەموو شتێک دەرکێکی دروستمان هەبێ لە نەتەوایەتی و ڕێگایەکی دەرباز بوون، دەکرێ ئێمە لە چ ڕێگایەکەوە دەرباز بین لەوە، کە ئەمن لەو مەقالەیە دا پێشنیارم کردووە. داماڵینی ئیستیعمار یا کۆلۆنیالیزم دەتوانێ

ڕێگاکەرەوە بێ بۆ ئەو شتەی کە ژن ژیان ئازادی پێمان دەڵێ کە مەسەلەی نەتەوایەتی جیا نییە لە مەسەلەی جینسی، جینسییەتی، لە مەسەلەی چینایەتی. دەبێ ئێمە ئەوانە هاوکات پێکەوە ببینین و لێرە دا دیسان داماڵینی ئیستیعمار ئامراز، واتە مێتۆدۆلۆژییەکی تایبەتیمان پێ دەدا کە ئێمە بتوانین ڕێگا چارەسەر بدۆزینەوە کە دەمان گەیێنێتە بۆ ئەوەی کە بۆچی ژینا ئاکادێمی دامەزرا لە  سەر ئەو بنەمایە.

قازی: ئێستا با بگەینە " ژینا ئاکادێمی بۆ زانستە مرۆیەکان و لێکۆڵینەوەی کۆمەڵایەتی" کە ئەوە نێوی کامیلێتی. دیارە جەنابت یەکێک لە دامەزرێنەرانی ئەو ئاکادێمییەی، وا بزانم بەرپرسیاری ئەسڵیشت هەیە لەوێدا. لەوە ڕا دەست پێ بکەین کە ئەو فکرە بیری پێکهێنانی ئاکادێمییەکی ئاوا و دیارە لە باری فیزیکییەوە ئەوە نییە کە شوێنێک بێ بەڵکوو لە ڕێگای سەرهێل، ئانڵاین و ئینترنێتەوە هەڵدەسووڕێ، جارێ لە فکرە ڕا دەست پێ بکەین، فکرەکە لە چی ڕا هات و ئەهەمییەتی چ بوو. دیارە  هیچ شکی تێدا نییە بەلەبەرچاو گرتنی نێوەکەی کە ژینایە، تا ڕادەیەک لە ژێر تەئسیری بزووتنەوەی ژن ژیان ئازادی دا بووە لەوە دا هیچ شک نییە، بەڵام پێم خۆشە وەک دامەزرێنەرێکی ئەو ئاکادێمییە باسی ئەوە بکەی کە فکری پێکهێنانی لە چییەوە هات؟

موکریان: ئەمن زۆر سپاستان دەکەم. لە ڕاستیدا فکرەکە بۆخۆی لە بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی ژن ژیان ئازادی و یا شۆڕشی ژینا بە دی هات و خودی ئاکادێمی ژینا لەسێیەمین ساڵوەگەڕی ئەم شۆڕشە بە شێوازێکی فەرمی خۆی ڕاگەیاند و  دەستی بەوە کرد کە خوێندکار وەرگرێ بەڵام بۆچی ژینا ئاکادێمی، دەیهەوێ چ بکا؟ ئێوە ئاماژەتان پێ دا ژینا ئاکادێمی دامەزراوەیەکی پێداگۆژیی یا پەروەردەیی زانستی نا دەوڵەتییە کە ئەو ئەرزشانەی کە ژن ژیان ئازادی دەیدا بە ئێمە ئەوانەی بە بنەما وەرگرتووە  و پێداگرە لە سەر بەرهەمهێنانی زانستی دیکۆلۆنیاڵ. بۆچی دیکۆلۆنیاڵ زۆر گرینگە ئێمە زۆر جار باسی ئیستیعمار دەکەین، کۆلۆنیالیزم دەکەین و گرینگە لەوە تێبگەین باس لە چی دەکەین.

چون زۆر جار ئێمە ڕووبەڕووی ئەوە دەبینەوە کە کۆلۆنیالیزم/ ئیستیعمارێتی بە شێوازی فەرمی خۆ بوونی نەماوە، بەڵام ئەوەی کە توێژینەوەکانی دیکۆلۆنیاڵ پێمان دەڵێ ئەوەیە کە نا، کۆلۆنیالیزم بەردەوام لەگەڵ ئێمە دەژی، بە چ شێوازێک  لە بەرهەم هێنانی پێوەندی دەسەڵات و پێکهاتەی دەسەڵات، لە بوار و ڕەهەندە جیاوازەکانی ژیان، لە بواری دەسەڵاتی سیاسی دا، لە بواری پێوەندییەکانی ڕەگەزی، جینسی جینسییەتی، لە بواری بەرهەم هێنانی زانست کە دەگەڕێتەوە بۆ بواری ئێمە و لە بواری کۆنتڕۆڵی هێزی کار و سەرمایەداری دا. و ئەوانە جیا لەیەک نابینین، ئەوانە بەرهەمهێنەری یەکترین.

هاوکات کە یەکتر بەرهەم دێنن یەکتریش پتەو دەکەن. بەڵام لێرە دا زانست زۆر زۆر گرینگە و بە بڕوای من لە جێدا بەرهەمهێنانی زانست، چۆنێتی بەرهەمهێنانی زانست ناوەندە و ئێمە دەبێ بە سێنتری وەرگرین، چون کۆلۆنیالیزم  لە ڕێگای بەرهەمهێنانی زانستەوە خەریکە مەشرووعییەت بۆ خۆی پەیدا دەکا بەو شێوازی سیستمی پلەبەندی کە دەسەڵات هەمیشە بە نژادی کردووە، بە ئێتنیکی کردووە. کە هەمیشە سەرمایەداری و هێزی کار قۆرغ کراوە لە دەستی گرووپێک دا  کە سەرچاوەکان و  داهاتی کۆمەڵگە دەردەخرێ، و زەوت دەکرێ و بە کار دەهێندرێ  پێویستیی بە مەشڕووعییەتە. مەشڕووعییەت هەر لە ڕێگای زۆر و زەبرەوە بەکار نایە، یانی چێ نابێ. جاری وایە دەبێ بەڵام بە پێی ئەو ئەزموونەی ئاکادێمیک کە هەمانە زۆربەی جارەکان لە جێدا ئەوە بەڕێگای سافت پاور یانی دەسەڵاتی نەرمەوە، لە ڕێگای زانستەوە پاساوی خۆی دەدا.

لە ناو ئاکادێمی، خۆشیدا ئەوەی کە چۆن زانستە پێوەندی هەیە بە دەسەڵاتەوە لە مێژە لە ژێر زەڕەبینی زۆر توێژەراندا بووە. بەڵام ئەوەی کە لێکۆڵینەوەکانی دیکۆلۆنیال پێمان دەڵێ و بۆ ئێمە گرینگە ئەوەیە کە تەنێ شێوازێکی بەرهەمهێنانی زانستە لە ئارا دا نییە. زانست دەتوانێ بە شێوازی جیاواز بەرهەم بێ.

قازی: ببوورە، لایەنی تیورییەکەی بە جێی خۆی ئەگەر دەکرێ قسەکان پێوەند بدەینەوە بە وەی کە فکرەکە چۆن کەچەرەی گرت لە نێو ئاکادێمیسیەنی کورد دا ، چۆناوچۆن بوو، ئەوە ڕەنگە هێندێک پێی لە سەر عەردی بێ بۆ بینەرانمان و ئەوانەی کە گوێیان لە قسەکانمان دەبێ. فکرەکە چۆن هاتە پێشێ، چۆناوچۆن دامەزرا، و بەشەکانی واتە ئەو بوارانەی کە بەدەرس دەگوترێنەو؟

موکریان: فکرەکە ئەوە بوو کە بزووتنەوەیەکی جەماوەری شۆڕشگێڕانە لە ئارا دایە و ئێمە وەکوو ئاکادێمیک چۆن دەتوانین هاوتەریب لەگەڵ ئەو بزووتنەوەیە لە بواری فکری و ڕۆشنبیری و بەرهەمهێنانی زانست یارمەتیدەری ئەو بزووتنەوەیە بین. فکرەکە لەوە ڕا هات. ڕۆڵی ڕۆشنبیری کوردی لە وەها بزووتنەوەیەک دا کە ڕەنگە، جێی خۆیەتی ئاماژە بەوەش بکەین، کاتێک ئێمە باسی بزووتنەوە دەکەین، بزووتنەوە بێگومان سەر و بنی نییە، بەردەوام لە حاڵەتی ئاڵوگۆڕ دایە، خۆی دەگۆڕێ، جاری وایە بەرزە، جاری وایە نزمە بەڵام لە هەمان کاتدا بەردەوامە. یانی ئەوە نییە وەکوو شتێکی سابیت بیبینین، شتێک کە هەر یەک مەسیری هەبێ، زۆر مەسیری جیاوازی هەیە و ئەوە لێرەیە کە بە ئێمە دەڵێ ئێمە ئەرکمان چییە وەک ئاکادێمێک بەو تێگەیشتنەی کە هەمانە دەتوانین یارمەتیدەری ئەو بزووتنەوەیە بین کە ڕەنگە بتوانێ بەو مەسیرە دا بڕوا کە ئەو ئاواتە و ئەو  خەونەی کە ئەو بزووتنەوە هەیەتی پێی بگا.

خودی فکرەکە لێرە ئەوە بووە، ئەوەی کە چ مژارگەلێک یا بابەتگەلێک ئێمە لە ئاکادێمی ژینا پێشنیار دەکەین بۆ خوێندکارەکانمان، لە بواری تیۆرێک دا ئێمە یەکێک لە بابەتەکانمان بابەتی دەوڵەتە کە چۆن هەر خودی مەسەلەی کورد گرێ دراوی مەسەلەی دەوڵەتە. و لە بواری تیۆرییەوە، لە بواری نەزەرییەوە ئێمە دەچینە قووڵایی بەحسی دەوڵەتەوە. دەوڵەت چییە بۆچی هەیە، خراپە، باشە

قازی: مەبەستت تیۆری سیاسییە؟

موکریان: بەڵێ، پێوەندی کۆمەڵگە و دەوڵەت چییە، شارومەندی بە چ شێوازێک ئێمە دەبێ پێناسە بکەین و پاشان مێژووی کوردستان لە ڕوانگەی کورد خۆیەوە چۆن باس دەکردرێ.

قازی: باشە، مێتۆدەکە چۆنە ، یانی بەشێوەی ئانڵاین خەڵک گوێیان لە دەرسەکە دەبێ. ئەو  وردە ڕیشاڵانە باس بکەی باش دەبێ.

موکریان: کلاسەکان بە شێوازی ئانڵاینە، پارەکە لەسەر وێب سایتێک بە ناوی مودل بەڕێوە چوو  و خوێندکارەکان زۆر جار هاوزەمان، زۆربەی خوێندکارەکان بە تایبەتی کە دەست بە ئینترنێت ڕادەگەیشت هاوکات لەگەڵ مامۆستاکە لە کلاس بە شێوازی ئانڵاین پێکەوە بەشدار دەبوون. هاوکات دەرسەکانیش ڕێکۆرد دەکردا و پاشان بە شێوەی ڤیدێئۆ دەماننارد بۆ  خوێندکارەکانمان، یانی بە گشتی ئانڵاینە بەڵام  وەکوو مێتۆدۆلۆژی چ ڕێبازێکمان هەیە بۆ بەرهەم هێنانی زانست ئەوە دیکۆلۆنیالیزمە.

قازی: جگە لە تیۆری سیاسی لە چ ڕشتەی دیکە دا، لە چ بابەتی دیکە دا  کلاس هەیە، وا بزانم لەمەڕ مێژوو هەیە، چونکە من وەبیرم دێ جارێک لە کلاسی دەرسی مێژوو دا بەشداریم کرد.

موکریان: دەرس هەیە لە سەر مێژووی کوردستان لە ڕوانگەی دیکۆلۆنیالەوە، لە ڕوانگەی کورد خۆیەوە و لەسەر مژاری ژن، ئازادیی  ژن، بزووتنەوەگەلی ئینتر سێکشناڵ بابەتمان هەیە، لە سەر مەسەلەی  شارومەندی ئەوەی کە شارومەند کێیە، ئەوەش مژارێکی گرینگە کە ئێمە لانی کەم لە شۆڕشی مەشرووتەوە لە ئێران ١٩٠٦ دا بەردەوام ڕووبەڕووی ئەوەین کە شارومەند کێێە و کێ دەتوانێ ببێ.  هەر وەها دەرسمان هەیە کە دیسان دەگەڕێتەوە بۆ شێوازگەلی بەرهەمهێنانی زانست ئەوەش مێتۆدۆلۆژییە، چ مێتۆدۆلۆژی گەلێک ئێمە دەتوانین بە کار بێنین و چ دەتوانێ یارمەتیدەری ئێمە بێ. لە ڕاستیدا لە ئاکادێمی ژینا دا ئێمە زۆر گرینگی دەدەین بە توێژینەوە، research و فێربوونێکی بە کۆمەڵ، یانی فێر بوونەکە  دەیهەوێ بە شێوازێک بێ کە هاوتەریب لەگەڵ ژن ژیان ئازادی بێ، زیاتر چەند لایەنە و دوو لایەنە بێ. ئاکادێمی ژینا دامەزراوەیەکی  چەند لقییە، یانی بەینا ڕشتەیی یە.  و ئەو کەسانەش کە لە ئاکادێمی ژینا بەشدارن وەکوو  مامۆستا، یان دەستەی بەڕێوەبەرایەتی هەموو لە دیسیپلینی جیاوازی ئاکادێمیکەوە هاتوون، یانی ئێمە لە بواری نەزەرییەوە، تیۆرییەوە کەسمان لەگەڵە، کۆمەڵناسمان لەگەڵە، کەسانێک کە ئابووری ناسن، یانی ئاکادێمی ژینا لە دیسیپلینی جیاواز پێک هاتووە.

قازی: کلاسی لەمەڕ زانستی ئابووریش هەیە یان نا؟

موکریان: بەڵێ کلاسی ئابووریمان هەیە، بە تایبەتی گرێدراو بە داگیرکاری و ئیستیعمار ، لەمەڕ داهات و سەرچاوە سروشتییەکان، ئەوە گرێ دراوە بە ئابووری سیاسییەوە و چۆنێتی بەرهەمهێنانی کۆلۆنیالیزمەوە. هەر وەها کلاسمان هەیە لەمەڕ ژینگە کە زۆر گرینگە. لەو دواییانە دا بە تایبەتی لە ڕۆژهەڵات ئێمە شەپۆلی بەرفرەوانی ژینگە پارێزان دەبینین و هەموو ساڵێ چەندین گەنجیش لەو ڕێگایە دا بە ڕاستی گیانی خۆیان بەخت دەکەن بۆ ژینگەی کوردستان. و لە ڕوانگەیەکی زانستییەوە ئێمە چاو  لە مەسەلەی ژینگە دەکەین لە کوردستان. لەو بابەتەش ئێمە دەرس پێشکێش دەکەین. و لە ئیستا دا شتێک کە گرینگە ئاماژەی پێ بدەم ئەوەیە کە ئاکادێمی ژینا تازە ئەوە دەبێ بە یەکساڵ لە تێپەڕبوونی دامەزراندنی  و ئێستاش خەریکە تۆزێک پەرە دەدا بە خۆی و تەنانەت ئەو دەرسانەی کە دەیهەوێ پێشکێشی بکا، چۆنێتی پێشکێش کردنی، هەرچۆنێک بێ ئێمە بە پێی ئەوەی کە کار دەکەین بە پێی ئەوەش ئەزموون وەردەگرین و حەول دەدەین کە ئاڵوگۆڕی پێویستیش لە ئاکادێمییەکەماندا  بێنینە دی بە پێی ئەو پێداویستییانەی کە کۆمەڵگەی  ئێمە دەیهەوێ.

قازی: دوو بابەت لە کۆمەڵگەی کوردیدا زۆر زۆر گرینگە، مەسەلەی نەوت و مەسەلەی ئاو و دەزانین کە کوردستان سەرچاوەیەکی گەورەی ئاوە. لە سەر ئەو بابەتانە دەرس هەیە یان نا؟

موکریان: بەڵێ ئەو جوورەی کە ئاماژەم پێدا لە بەحسی ژینگە دا ئەو بابەتانە دێنە گۆڕێ و لە بەحسی ئابووری سیاسیدا ئەوەی کە کوردستان چ پێشکێش دەکا، چی هەیە کە بووەتە جێگای سەرنجی زۆر داگیرکەر. لە مێژووی ئەمپریالیستییەوە چاوی لێ بکە هەتاکوونێ ئێستا. بەڵێ ئەو مژارانەش بە گشتی بەشێکن لەو بابەتانەی کە هەم لە ئابووری سیاسی و هەم لە  دەرسی ژینگەکەماندا پێشکێش دەکرێن.

قازی:  لە باری زمانی دەرس کوتنەوە، پێم وا بێ ئێوە لە پلەی یەکەمدا فارسیتان بە کار دێنا. ئەمن کەسێک بووم بۆ خۆم کە لەو بارەیەوە ڕەخنەم هەبووە. باشە لەو زەمینەیە دا چۆنە یانی هەر فارسی یان کوردی و ئینگلیسی و ئەوانەش کاری پێ دەکرێ. ئەوە چۆنە؟

موکریان: بە گشتی ئاکادێمی ژینا دەڵێ من فرە زمانیم  و دەرسەکانیشم بە زمانی جیاواز پێشکێش دەکەم. پارەکە زۆرتر زمانی فارسی بوو، دەنا ئێمە تەنانەت دەرسیشمان هەبوو بە زمانی کوردی بۆ وێنە مێژووی کوردستان بە کوردی بە دەرس گوتراوە. بەڵام زمانی سەرەکی زمانی فارسی بوو و ئەوە تەنانەت لە نێو دەستەی بەڕێوەبەرایەتی خۆی لەئاکادێمی ژینا یەکجار زۆر ببووە  مەسەلەیەک کە تووشی پارادۆکسی دەکردین. تووشی دووڕێیانێکی دەکردین. ئێمە لە لایەکەوە بۆ وێنە دەمانگوت ئێمە بۆ بەرهەمهێنانی زانست پێداگرین لە decolonized studies یانی توێژینەوەی دیکۆلۆنیاڵ بۆ ئەوە ئێمە دەبێ زمانی خۆجێیانە، زمانی نەتەوە پەراوێزخراوەکان ئەوانە بەڕاستی گرینگی زیاتریان پێ بدرێ و یەکێک لە مەسەلەکان، تەنانەت گۆڕینی زێهنییەتی سەردەستی و بندەستی بوو و بۆ ئەوە دیسان ئێمە پیویستیمان هەبوو بە زیندوو ڕاگرتنی زمانی کوردی وەکوو زمانێکی زانستی، وەکوو زمانێک کە دەتوانی زانستی پێ بەرهەم بێنی.

بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دیسان ئێمە تووشی ئەو پرسیارە دەبووینەوە، ئێمە باسی جوغرافیای سیاسی ئێرانمان دەکرد بە تایبەتی پارەکە و لە جوغڕافیای سیاسی ئێران دا هەر چۆنێک بێ دو تا پازدە لە سەدی کوردن و ئەوانیدی نە کوردن و کوردی نازانن و نەمان دەزانی ئایا خوێندکارەکانی ئێمە هەر کورد دەبن یا غەیرە کورد دەبن جا ئەو غەیرە کوردە دەتوانێ بەلووچ بێ، دەتوانێ عەڕەب بێ، دەتوانێ تورک بێ، دەتوانێ فارس بێ. بەڵام هەرچۆنێک بێ زمانی ناوەندی کە ئەو نەتەوانە هەموو دەتوانن  لە ئێستا دا قسەی پێ بکەن فارسی یە، بۆیە بڕیاردرا کە لە ئێستا دا با ئێمە هێندێک دەرس بە زمانی فارسی بڵێینەوە تاکوو ئەوەی کە دەردەکەوێ بزانین خوێندکارەکانمان کێن. ئێمە تەنانەت کلاسمان بوو کە مامۆستا بە کوردی پێشکێشی کردووە پاشان ئیمەیلمان بۆ هاتووە لە لایەن خوێندکاری فارسەوە پارەکە کە من هاتووم بۆ بەشداری لەکلاس دا بەڵام حاڵی نەبووم. ئەمن دەبێ چ بکەم بۆ ئەوەی تێ بگەم، چون من لە کوردی تێناگەم. بەڵام بە داخەوە کوردەکە لە فارسییەکە تێ دەگا، و لێرە بڕیارەکە بۆیە وا درا کە ئێمە لە ئێستا دا بە داخەوە لە باری دامەزراوەییەوە ئەو سەرچاوانەمان لە بەر دەست نەبوو کە هاوکات بە چەند زمان دەرسەکان پێشکێش بکەین. بەڵام ئەو ساڵ هاتووین لە ئاکادێمی ژینا دا گۆڕانکاریمان کردووە بۆ ئەوەی کە وڵامدەرەوەی ئەو پرسیارانە ببین ئەویش ئەوەیە کە بڕیارمان داوە بۆ وێنە ئێستا کە من بابەتێک لە تێرمی یەکەمدا بە زمانی ئینگلیسی پێشکێش دەکەم- ئێمە دەرسیشمان هەیە ئەو ساڵ بە زمانی ئینگلیسی پێشکێش دەکردرێ- ئامادە بم لە تێڕمی دووەم بە پێی پێداویستی خوێندکارەکانمان ئەگەر کوردی تێدایە بۆ وێنە بە کوردی پێشکێشی بکەم. یا بۆ وێنە ئەگەر دەرسێک بە کوردی پێشکێش دەکردرێ و داواکاری هەیە بە زمانەکانی دیکە، ئێمە بەردەوام بین ئەو دەرسە بە زمانگەلی جیاواز بڵێینەوە. ئەوە ڕێگا چارەیەکە کە ئێمە دەمانەوێ ئەوساڵ کاری لە سەر بکەین و بەرەو پێشی بەرین.

قازی: ئەو ئاکادێمییانەی دەو چالاکییە دا بەشدارن هەموو کوردن یان غەیری کوردیشی تێدایە؟

موکریان: لە ئێستا دا هەموومان کوردین، بەڵام هەموو خەڵکی ڕۆژهەڵات نین، لە باکوورەوە لەگەڵمانە، لە باشووریشەوە لەگەڵمانە، بەڵام زۆربەی ڕۆژهەڵاتین و لە ڕۆژهەڵاتیشەوە لە بەشە جیاوازەکانی کوردستانەوە، لە موکریانەوە من هەم، لە بەشی خوارەوەی کوردستان لە کرماشانەوە لەگەڵمانە، لە بەشی هەورامانەوە لەگەڵمانە، لە پاوەوە لەگەڵمانە.
قازی: وەک دەزانی بۆ ماوەیەکی دوورو درێژ لەبەر هێرشی ئامریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران و تەنینەوەی شەڕ ئینترنێت بڕابوو، ئەوە وابزانم تەئسیری هەبوو لە سەر ڕاوەستانی خەباتی ئێوەش، چونکە کارەکەتان بە ڕێگای ئینترنێتەوەیە.

موکریان: بێگومان، ئەوە یەکێک لە بەربەستە سەرەکییەکان بوو بۆ کارەکەمان بۆ ئەوەی ئێمە بکرێ بەو شێوەیەی کە دەمانەویست بەردەوام بین. چون ئێمە لە بواری دامەزراوەییەوە، دامەزراوەیەکی ئانڵاینین و بوونی ئێمە پێوەندییەکی ڕاستەوخۆی هەیە  بە بوونی ئینترنێتەوە، و پێوەندییەکانی ئێمە لەگەڵ تەواوی خوێندکارەکان بە ڕێگای ئینترنێتەوەیە و ئێمە چاوەڕوانیمان نەدەکرد لە جێدا سەرهەڵدانێکی گشتی لە ژانڤییەی ٢٠٢٦ بێتە دی و دوا بەدوای ئەوە دا ئینترنێت بۆ ماوەیەکی زۆر دابڕا و بە دوای ئەوە دا دیسان لە ئاخرەکانی فێڤرییە دا شەڕی ئەمریکا و ئێسراییل و ئێران دەستی پێکرد، ئەوەش دیسان شەپۆلێکی دیکەی داپچڕانی ئینترنێتی لەگەڵ خۆی هێنا کە بووە هۆی ئەوەی کە ئێمە دیسان بڕیار بدەین چ بکەین ئایا کلاسەکان بەردەوام کەین چون خوێندکارەکانی ئێمە لەناوخۆوە بەشدار دەبن، بڕیار درا ئێمە دەست ڕاگرین، تێرمی دووەممان ئێمە بە ڕاستی مەجبوور بووین لەبەر نەبوونی ئینترنێت دەرسەکانمان ڕابگرین و ئێستا بەربەستێکی دیکەش هەیە دیارە ئێمە وەک بەربەستێکی گەورە نایبینین، هەتا دێ ڕێژیمی ئیسلامی ئێران زۆر پێداگرتر دەبێ لەسەر سیاسەتی زەبروزەنگ و قەهری خۆی، لەسەر سیاسەتی زۆر و جەبری خۆی، لە سەر ئەوەی کە ئەو ئاست و مەیدانەی کە کۆمەڵگەی مەدەنی بۆ خۆی دروست کردووە ئەوە ڕۆژ بە ڕۆژ تەنگتر و پچووکتر بکا. هەر لەو دواییانە دا بینیمان کە لە پارڵمانی ئێراندا  خەریکن قانوونێک پەسند دەکەن کە بە پێی ئەوە هەر جۆرە هاوکارییەک لەگەڵ ڕێکخراوەیەک و دامەزراوەیەکی تەنانەت ئاکادێمیک دەتوانێ ببێتە هۆی ئەوە کە ئەو کەسە لە شەش مانگەوە تا چەندین ساڵ تووشی زیندان بێ. ئەوانە بە گشتی دەتوانن بەربەست بن و کێشە بۆ خوێندکاری ئێمە یا بۆ ڕێکخراوەی ئێمە دروست بکەن بەڵام لە هەمان کاتدا ئێمەش فکر لە هێندێک ڕێگا چارە دەکەینەوە بۆ ئەوەی کە چۆن ئاسایش و ئەمنییەتی خوێندکارەکانمان بە تایبەتی لە نێو ئێران و ڕۆژهەڵاتدا بپارێزین و لە ئێستا دا فکرمان لەوە کردووەتەوە.

قازی: پێت وایە دەسکەوتەکانتان دە ماوەی ئەو ساڵە دا – دیارە هەڵبڕانیش هەبوو لە بەر نەبوونی ئینترنێت- چ بووە و کەمو کووڕییەکانتان، چونکوو هەر چۆنێک بێ ڕەخنە لە خۆ زۆر گرینگە، یانی ئینسان خەوشی  خۆی ببینێ. هەر دووک لایەن ئەگەر باس بکەی سپاست دەکەم.
موکریان: زۆر سپاس بۆ ئێوە. لە ڕاستیدا وەکوو دەسکەوت، لێرە دوو شت دەبێ پێناسە بکەین، دەسکەوتی ڕێکخراوەیەک کە خۆی بە ڕێکخراوەیەکی زانستی دەبینێ دەسکەوتەکەی چۆن دەتوانین پێناسە بکەین ئەویش لە ماوەیەکی کورتی یەکساڵە دا. و دووش ئەوەی کە پێوەرەکانمان چین بۆ هەڵسەنگاندنی دەستاوەردی ئەم ڕێکخراوەیە. پێش هەموو شتێک بە بڕوای من دەستاوەردی ڕێکخراوەیەک یان دامەزراوەیەکی زانستی لە ماوەیەکی دوورودڕێژ دا دێتە دی تا لە ماوەیەکی کورت دا، بەڵام هەر لە ساڵی ڕابردووش دا ئێمە بۆ خۆمان چاوەڕوانی ئەوەمان نەدەکرد کە خوێندکارگەلی زۆر هەبن کە موشتاق بن بۆ کرانەوەی ئاکادێمی ژینا. دوا بە دوای ئەوەی کە ئێمە بوونی خۆمان ڕاگەیاند بە ڕاستی ئێمە سەد داواکاریمان هەبوو لە لایەن خوێندکارانی جیاوازەوە تەنانەت لە دەرەوەی جوغرافیای سیاسی ئێران. لە ناو غەریبەکاندا، ئوڕووپاییەکاندا پرسیارمان لێ کرا کە چۆن ئەوان دەتوانن ببنە خوێندکاری ئێمە. و ئەوە بۆ ئێمە جێی دڵگەرمی بوو و زیاتر ورەی پێ دەداین کە ئێمە بەردەوامتر بین. دوای ئەوەی کە سەد داواکاریمان هەبوو، کە هێندێکیان لە دەرەوەی چوارچێوەی دەرفەتەکانی ئێمە بوو، بۆ وێنە پارەکە ئێمە نەمان دەتوانی بە ئینگلیسی دەرس بڵێینەوە. هێندێک کەس بە ئینگلیسییان قسە دەکرد، هێندێک کەس لە باشوورەوە دەیانەویست بەشدار بن، ئێمە هێندێک دەرسەکانمان بە فارسی بوو ئەوان نەیانتوانی بەشدار بن. بەوەشەوە ئێمە سی خوێندکارمان هەبوو بەڵام بەداخەوە ئەو داپچڕانی ئینترنێتە بووە هۆی ئەوەی پاوزێک ساز بێ بەڵام وەکی دیکە توانیمان بە شێوەی جیاواز ئاکادێمی ژینا زیندوو ڕاگرین. هێندێک وێبینار و هێندێک مێزگردی جیاوازی ئانڵایمان ڕێکخست، هەوڵمان دا کە  دەنگە نەبیستراوەکان، ئەو دەنگانەی زۆر جار نایان بینین، ئەو دەنگانەی کە پشت گوێ دەخرێن، ئەوانە دەرفەتێکیان پێ بدەین کە مێزگردێک دروست بێ بۆ دیالۆگ، بۆ گفتوگۆ و بۆ بەرهەمهێنانی زانست، جا ڕەنگە بە شێوازی خۆی تەواو نەبووبێ.

بۆ ڕەخنە داین، بێگومان من ناڵێم بێ ڕەخنەین، هەر لە سەرەتای دامەزرانێوە ئاکادێمی ژینا، بە بڕوای من، کە بۆخۆم یەکێک لەو کەسانەم کە بەشداریم تێدا کردووە دەی توانی بە شێوەیەکی تۆزێک زیاتر دێمۆکڕاتیک بۆ وێنە دابمەزرێ و ئەوە یەکێک لە ڕەخنەکانە کە ئێمەش بۆ خۆمان لە خۆمان هەیە و هێندێک کەسی دیکەش لە ئێمەیان هەیە. هەر چەند نەفەرێک بۆخۆمان گفتوگۆمان کرد، دەمانتوانی بە شێوەی دیکە ڕەنگە لە ئەزموونی ئەو کەسانەی کە لە دنیای ئاکادێمی و دنیای ڕۆشنبیریی کوردی دا ماوەیەکی زۆرە خەبات دەکەن، چالاکی دەکەن لە ئەزموونی ئەوانە دەمانتوانی زیاتر، باشتر و لە جێگەی خۆیدا کەلک وەرگرین کە بەداخەوە ئەوە نەکرا و ئەوەش هۆی خۆی هەبوو  و ئەوە ڕەخنەیەکە کە لە سەر ئێمەیە، چونکە توێژینەوەی ئاکادێمی بۆ خۆی دەبێ ببێتە نموونە بۆ ئەو شتەی کە باسی دەکەین.
ئەگەر ئێمە بڕوامان بە توێژینەوە و بەرهەمهێنانی زانستی دیکۆلۆنیاڵە دەبێ ئەوە لە خۆماندا ڕەنگ بداتەوە و یەکێک لە ئامانجەکانی زانستی دیکۆلۆنیاڵ ئەوەیە کە دێمۆکڕاسی پەرەپێ بدا  جا شیوەی بەرهەمهێنان چ زانست بێ، چ پێکەوە ژیان بێ، پێوەندی ڕۆژانە بێ لە سەر بنەمایەکی هاوسەنگی و شێوەی ئاسۆیی بێ ئەوە چۆن ئێمە لە نێو خۆماندا ڕا دەگرین. چۆن حەولی بۆ دەدەین کە ئاکادێمی ژینا تۆزێک بەرفرەوانتر بێتەوە، لقی لێ زیاد بێ. ئێستا لە دیاسپۆرا گەنجێکی یەکجار زۆری کورد هەن، خاوەن زانستن، خاوەن ئەزموونن، ئەوانە چۆن سەکۆیان پێ بدرێ، ئەوانە چۆن کەلکیان لیوەربگیرێ لە زانستیان، لە بەرژەوەندی ئازادیی گەلی کورد کە ژن ژیان ئازادی دەیهەوێ بە دەستی بێنێت.
ئەوانە دەبێ ئێمە فکری لێ بکەینەوە بە بڕوای من بەڵام لەهەمان کاتدا هێندێکیش ئێمە سنووداریمان هەیە لە بواری مادییەوە، لە بواری سەرچاوەوە. هەر ئێستا ئەو هێزی کارانەی کە  هەن زیاتر خۆبەخشانە کار دەکەن و زۆر کەسیش ڕەنگە نەتوانێ خۆبەخشانە کار بکا چونکە کات دەخوازێ، بە سەعات دادەنیشین ئێمە هەر لەسەر ئەو مژارەی زمان بە سەعاتان کاتمان تەرخان دەکرد چون پێکەوە ناکۆک بووین لە نێو ئاکادێمی ژینا دا، دەڵێین فرە زمانین بەڵام ئەو فرە زمانییە دیسان نەبێتە هۆی زاڵبوونی زمانی فارسی لە ئاکادێمی ژینا. ئێمە چەندین سەعاتمان تەرخان دەکرد بۆ گەنگەشە لەو بارەیەوە و ئەوە کات و ئەنێرژی دەوێ و تێپەڕ بوون لە بەشێک لە ژیانی هەر کەسێکی دەوێ.
ئەوە شتێکە فکری لێ دەکەینەوە کە ئێمە هەرچۆنێک بێ پێوەندی دروست بکەین لە نێوان ئاکادێمی ژینا و ئەو دامەزراوە و ڕێکخراوە زانکۆییانەی دیکە لە ئاستی ئوڕووپا دا. بۆ وێنە کار دەکەین لەگەڵ Up-University کە زانینگەیەکی ئانڵاینە لە ئاڵمانە، لەگەڵ هێندێک ڕێکخراوەی ئاکادێمیک لە چوارچێوەی ئێراندا کار دەکەین وەکوو Iran Academia University، وەکوو Justice dadکە ڕێکخراوەیەکە بۆ توێژینەوەی زانستی دادپەروەری لە دوای کۆماری ئیسلامی لە ئێراندا. لەگەڵ ئەوانە خەریکین کار دەکەین، هاوکاری دەکەین کە بتوانین هەم پەرە بە ئاکادێمی ژینا بدەین و لە ئاستی کوردستانی ڕۆژهەڵاتیشدا دیسان فکر دەکەم ڕەخنە جێی خۆیەتی لە خۆمان بگرین کە پێویست ئێمە هێندێک زیادتر هاوکاری بکەین لەگەڵ ڕێکخراوەی زانستی کە لە ئاستی ڕۆژهەڵاتدا هەن بە شێوازی جیاواز و هاوکاریمان بێ لە بواری توێژینەوە دا. چون بە بڕوای من ڕەوشەنفکری هەر نەتەوەیەک دەتوانێ زۆر یارمەتیدەری شێوەی سیاسەتکردنی ئەو نەتەوەیە بێ و چۆن ئێمە دەتوانین ئەو زانستە بکەینە هۆکارێک بۆ دەرئەنجامێکی سیاسی باشتر بۆ نەتەوەی کورد.

قازی: هیچ پلانی ئەوەشتان هەیە بە نووسین و لە سەر کاغەزیش هێندێک کار بکەن، بۆ وێنە زانیاری لە سەر کارەکانتان بە نووسراوە و چاپکراو، بۆ ئەو کەسانەی لە دەرەوەی ئاکادێمین بەڵام هۆگریان هەیە بۆ کولتور و زانستیی کورد؟

موکریان:  لە ڕاستیدا ئاکادێمی ژینا خۆی چەند لقی جیاوازە، لقێکمان لەسەر فێر بوون و پەروەردە کردن و دەرس گوتنەوەیە. لقە جیاوازەکانی هەر توێژینەوەیە، ئەمن پێشتریش ئاماژەم پێ کرد بە ڕاستی ئێمە توێژینەوەمان زۆر بە گرینگ و زۆر جیدی زانیوە و لە ئێستا  دا فکر لەوە دەکەینەوە هەر لە سایتی ئاکادێمی ژینا خۆی دا jinaacademy.com    بەشی جیاوازمان هەیە بۆ وێنە گۆڕەپان، یەک لەو مەکۆ ئانلاینانەیە کە بۆ گۆڕینەوەی فکر و زانست لە نێوان کەفە جیاوازەکانە کە چ بە زمانی فارسی دەنووسن، ئینگلیسی یان کوردی و هەر وەها فکر لەوە دەکەینەوە کە ژورناڵیکی ئاکادێمیک دەست پێ بکەین کە ببێتە هاندەرێک هەم بۆ ئەو کەسانەی کە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانن چون ئێمە فکر دەکەینەوە زۆربەی زانستەکە لەوێیە. ئەوانە ڕۆژانە لەو مەیدانە دان، لەو مەیدانە دا دەیبینن، هەڵسوکەوت دەکەن، چالاکی دەکەن و ئەو زانستەی کە لەوێوە دێ هەر چۆنێک بێ، دیاسپۆراش ببێتە بنەمایەکی فکری ئاکادێمیک. یانی ئەو شتەی کە لە دنیای ئاکادێمیکی ڕۆژئاوایی دا پێی دەڵێنpeer review journal articles   کە ئیعتیبارێکی زۆری ئاکادێمیکی هەیە  و چەندین جار دەچێتە ژێر زەڕەبینی زۆر کەس کە تۆ نازانی ئەوان کێن و ئەوانیش نازانن ئەتۆ کێی و بە شێوەیەکی ئۆبجێکتیڤ بە مەقاڵەکە دا دەچنەوە و بێ سڵەمینەوە ڕەخنەی لێ دەگرن، جاری وایە رەدی دەکەنەوە، جاری وایە بۆ نووسەر دەنێردرێتەوە پێیدا بێتەوە. ئەوە چەندین جار دێ و دەچێ تا  شتێکی لێ بێتە دەر  و ئەوە بە نەزەری من نەک هەر بۆ ڕۆژهەڵات بەڵکوو بۆ تەواوی کوردستان زۆر زۆر گرینگە کە ئێمە بتوانین لەو ئەنێرژییەی هەمانە، لەو سەرچاوانەی کە هەمانە کەلک وەرگرین و ببێتە هۆی بەرهەمهێنانی زانستیی ئاکادێمی.
قازی: زۆر سپاست دەکەم بەڕێز دوکتور ڕۆژین موکریان بۆ بەشداریت لە بەرنامەی ئەمجارەی ڕاوێژیش دا . داوای سەرکەوتن دەکەم بۆ بەڕێزت و بۆ ئاکادێمی ژیناش. ئەم کاتەت باش
موکریان: زۆر سپاس بۆ ئێوە، زۆر سپاس کە ئەو دەرفەتەتان ڕەخساند بۆ ئاکادێمی ژینا کە بتوانین هەرچەند کەمیش بێ خۆمان بناسێنین.
قازی: بینەرانی خۆشەویست بەم شێوەیە دەگەینە کۆتایی بەرنامەی ئەمجارەشمان. تاکوو ڕاوێژێکی دیکە لای ئێوەمان خۆش.

تێبینی: ئەم بەرنامەیە ئێوارەی دووشەمە ٧-ی سێپتامبری ٢٠٢٦ بە شێوەیەکی ڕاستەو ڕاست لە تێلێڤیزیۆنی ستێرک بڵاوکراوەتەوە. دەکرێ ڤیدێئۆی ئەم بەرنامەیە بە ڕێگای ئەم لینکەی خوارەوە دا لە مەکۆی ڕاوێژ لە یوتیوب تەماشا بکەن.
https://youtu.be/8MRJ3jltuA0?si=97GOLmT6XzJl-u72

 

دیدارێکی لەبیرنەکراو لە لەندەن

 دیدارێکی لەبیرنەکراو لە لەندەن

لەمانگی مارسی ٢٠٠٩ دوای بەشداری لە یەکەم کۆنفڕانسی کوردناسی لە زانکۆی ئێیگزێتر و گەڕانەوە بۆ لەندەن، لە پاپێک لە نزیک زانکۆی لەندەن دیدارێکی خۆش و بەناوەڕۆکمان هەبوو لەگەڵ دوکتور جان چالێنکۆ نووسەری کتێبی سەرنجڕاکێشی Images from the Endgame: Persia Through a Russian Lens, 1901-1914 " وێنەکانی گەمی کۆتایی: ئێران بە چاوی دووربینێکی ڕووسییەوە ١٩١٤- ١٩٠١ " کە بەشێکی ئەو کتێبە لەمەر وێنەکان و هێندێک لە ڕاپۆرتەکانی ئەلێکساندر ئیاس کۆنسوولی رووسیای تێزارییە لە سابڵاغ.

لەو دیدار دا نەمران دوکتور ئەمیر حەسەن پوور و موزەفەر شافعی و دوکتور سەعید شەمس و من ئامادە بووین. باسی ڕاپۆرتەکانی ئیاس و ئەو ناوچانە کران ئیاس سەری لێداون و لە ڕاپۆرتەکانی دا بە هەر دێ و چیا و دۆڵێک دا تێپەڕیبی ناوی ئاستە کردوون.

لەبەر ئەوەی چالێنکۆ فیلمسازیشە، بە لەبەر چاوگرتنی ئەوەی پێشتریش سەفەری ئێرانی کردبوو و وەک بوولەرەناسێک لە ئاکامی بوولەرزەی سەڵماسی کۆڵیبوەوە و هەر بە دوای ئەو توێژینەوانە دا و بە خوێندنەوەی ڕاپۆرتێک ئیاسی ناسی بووەوە و زانیبووی خزمێتی، دەستی کرد بە گەران بە دوای وێنەکان و ڕاپۆرتەکانیدا، باش دەبێ دیسان بچێتەوە ئەو ناوچانەی کوردستان ئیاس باسی لێوە کردوون و فیلمێک لەو بارەیەوە ساز کا و ڕەنگە موزەفەریش هونەرمەندی هەرە لێوەشاوە بێ بۆ ئەوەی دەوری ئەلێکساندر ئیاس بگێڕێ.

بە ڕاستی پێشنیاری ئامادە بووان بۆ چالێنکۆ زۆر سەرنجڕاکێش بوو و بەڵێنی دا بیری لێ بکاتەوە و موزەفەریش زۆری پێ خۆش بوو ئەگەر هەڵکەوێ دەورێکی ئاوا بگێڕێ، ئەو پێشنیارە هەر وەک فکر و خەیاڵێک مایەوە. ئێستا هێندێک لە کار و ڕاپۆرتەکانی ئیاس بە کوردیی سۆرانیش بڵاو بوونەتەوە. هیوادارم یان جان چالێنکۆ یان فیلمسازێکی دی بە یادی ئەلێکساندر ئیاس و موزەفەر شافعی گەڵاڵەی ئەو پڕۆژەیە وەدی بێنن.

حەسەن قازی

١-ی سێپتامبری ٢٠٢٦

کردها در معادلە جنگ؛ متحد براندازی یا قربانی انگ تجزیە طلبی . الینا فرهادی ، دویچەولە فارسی ٢٩ اوت ٢٠٢٦

کُردها در معادله جنگ؛متحد براندازی یا قربانی انگ تجزیه‌طلبی؟

الینا فرهادی
دویچە ولە - فارسی

۱۴۰۵/۶/۷، شنبە ٧ شهریور ١٤٠٥  / ٢٩ اوت ٢٠٢٦

ادعای همکاری احزاب کُرد با آمریکا و اسرائیل در جنگ ایران، بار دیگر شکاف میان نیروهای کُرد و اپوزیسیون را برجسته کرده است. آیا این احزاب بخشی از پروژه تغییر رژیم‌اند یا قربانی اتهام‌هایی که سال‌هاست متوجه آنهاست؟

افشای طرح‌ادعایی موساد در طی هفته‌های گذشته درباره "همکاری با احزاب مسلح کُرد هم‌زمان با بمباران ایران، برای حمله زمینی به شهرهای ایران"، فارغ از تکذیب رسمی آن از سوی ائتلاف احزاب کُرد، مانور سنگینی پیش روی آینده کشور قرار داده است؛ از یک‌سو، حملات جمهوری اسلامی به غرب کشور و مقر احزاب کُرد همچنان وجود دارد و از سوی دیگر به باور ناظران، اظهارات چندین‌باره دونالد ترامپ مربوط به ارسال سلاح به گروه‌های کُرد مسلح، "شکاف اعتماد" میان احزاب کُرد با جامعه مدنی و اپوزیسیون سراسری را "تعمیق" کرده است.

دویچه وله فارسی در گفت‌وگو با عباس ولی، جامعه‌شناس و نظریه‌پرداز سیاسی و دامون گل‌ریز، پژوهشگر انستیتوی ژئوپولیتیک لاهه، ابعاد این چالش را بررسی کرده است.

ماجرای ورود کُردها با پرچم شیر و خورشید

بر اساس تحقیق ناداو ایال، روزنامه‌نگار ارشد اسرائیلی (منتشرشده در ۳ اوت بر پایه گفت‌وگو با ده‌ها منبع امنیتی-سیاسی)، هدف بنیامین نتانیاهو و موساد فراتر از انهدام تاسیسات هسته‌ای در هر دو نبرد علیه ایران، "تغییر رژیم طی ۱ تا ۳ سال" بوده است. طبق این گزارش، مقرر شده بود حدود ۱۵ هزار نیروی مسلح کُرد با پشتیبانی هوایی اسرائیل از مرزهای غربی وارد خاک ایران شوند، شهر به شهر پیشروی کرده، مردم را ملحق ساخته و به سمت تهران حرکت کنند؛ ایده‌ای که با اعتراضات دی ۱۴۰۴ "تقویت" شد، هرچند با "تردید ارتش اسرائیل" و "عدم اعتماد به کُردها" همراه بود.

زاگرس اندریاری، عضو کمیته روابط خارجی پژاک در اروپا پیشتر در گفت‌وگو با دویچه‌وله از پیشنهاد موساد برای تسلیح و ورود با پرچم شیر و خورشید ابراز بی‌اطلاعی کرده و هرگونه هماهنگی با پژاک یا ائتلاف کُردی را رد کرده بود. همچنین حسن شرفی، عضو هیئت اجرایی حزب دمکرات کردستان ایران با ابراز تردید نسبت به منابع این گزارش، مشخص نبودن منظور از "کُردها" (ایران، ترکیه، سوریه یا عراق) را "نقطه ضعف" آن دانست.

در مقابل، ناداو ایال در گفت‌وگو با دویچه‌ وله با دفاع قاطع از مستنداتش، منطق شرط پرچم شیر و خورشید را تشریح کرد: «استفاده از پرچم کُردی مداخله ناسیونالیستی تلقی می‌شد و به فروپاشی جمهوری اسلامی نمی‌انجامید؛ از این‌رو استفاده از پرچم شیر و خورشید شرطی تاکتیکی بود که رهبران گروه‌های کُردی نیز با آن موافقت کرده بودند.»

عباس ولی: حکومت ذی‌نفع انتشار این خبر بود

علیرغم دفاع ناداو ایال از صحت مستنداتش در این زمینه، عباس ولی تکذبیه‌های احزاب کُرد را تائيد می‌کند و اینطور توضیح می‌دهد که بدون تردید، دو ذی‌نفع و بهره‌بردار اصلی از انتشار این خبر وجود دارند: حکومت جمهوری اسلامی، اپوزیسیون مرکزگرا: «جمهوری اسلامی از این خبر برای تایید استراتژی همیشگی خود، یعنی "تجزیه‌طلب" و "عامل بیگانه" قلمداد کردن احزاب کُردی، نهایت استفاده را برده و می‌برد. در قبال آن نیز به تشدید بمباران‌ها و حملات خود به اقامتگاه‌ها و کمپ‌های احزاب کُردی ادامه می‌دهد؛ حتی کمپ‌هایی که زیر نظر سازمان ملل متحد اداره می‌شوند و شرط اصلی حضور در آن‌ها غیرمسلح بودن ساکنین بوده است.»

دامون گل‌ریز اما با اشاره به تشکیل ائتلافی میان احزاب کُرد از جمله حزب آزادی کردستان (پاک) تاکید می‌کند که نخستین ماده این ائتلاف با مطرح کردن "حق تعیین سرنوشت در روژهلات"، تمامیت ارضی ایران را "به رسمیت نمی‌شناسد".

گل‌ریز تکذیب طرح حمله نیابتی کُردها از سوی این احزاب را به سه دلیل بی‌ارزش می‌داند: «نخست اینکه هیچ‌کدام از مقامات آمریکایی و اسرائیلی این گزارش‌ها را تکذیب نکردند. دوم این که، مصطفی هجری، دبیرکل حزب دموکرات کردستان ایران، چند روز پس از آغاز جنگ در اول مارس ۲۰۲۶ با دونالد ترامپ گفتگو کرد و طبق گزارش رسانه کُردی روژهلات، ترامپ در این تماس تلفنی از ائتلاف کُردها حمایت کرده و برای پشتیبانی از نیروهای پیشمرگه اعلام آمادگی کرد تا هم‌زمان با حملات هوایی، کنترل زمین را به دست بگیرند.»

این در حالیست که زاگرس اندریاری پیشتر در گفتگو با بخش فارسی دویچه وله احتمال مشارکت احزاب کُرد در یک ائتلاف بین‌المللی علیه جمهوری اسلامی در آینده را رد نکرده و گفته بود: «اگر قرار بر شکل‌گیری یک ائتلاف جهانی علیه جمهوری اسلامی باشد، همانند نمونه‌هایی که در سایر نقاط جهان وجود دارد، و جامعه جهانی به این نتیجه برسد که تغییرات بنیادین و تغییر رژیم باید به نفع مردم ایران رخ دهد، احتمال دارد احزاب کُرد در چنین ائتلافی مشارکت کنند.»

ماهیت سیاست‌های منطقه‌ای و رفتار اسرائیل

سرانجام پروژه پیچیده موساد پیش از اجرا با سد سیاسی محکمی روبه‌رو شد؛ تنها یک هفته پس از آغاز کمپین، دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا پس از هشدار صریح و مستقیم رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، مبنی بر این‌که تهاجم کُردها می‌تواند به رویارویی نظامی مستقیم میان ترکیه و اسرائیل بینجامد، دستور توقف کامل این طرح را صادر کرد.

 بازتاب ناکامی و معلق ماندن این پروژه، خیلی سریع به سطح مدیریتی سازمان اطلاعات و وظایف ویژه اسرائیل رسید. به طوری که رومن گوفمن، رئیس تازه منصوب‌شده موساد، در پی بروز اختلافات عمیق ساختاری، در روز ششم ماه اوت دو تن از ارشدترین مقام‌های اطلاعاتی این سازمان، یعنی رئیس اداره اطلاعات موساد و مسئول بخش ایران را که از طراحان اصلی برنامه عملیاتی سرنگونی بر پایه اتکا به گروه‌های اتنیکی کُرد و جریان‌های داخلی بودند، از سمت‌های کلیدی‌شان برکنار کرد.

به گفته عباس ولی: «وقتی پای اسرائیل در میان می‌آید، جمهوری اسلامی و برخی گروه‌های اپوزیسیون بلافاصله و به طور اتوماتیک وجود رابطه کُردها با نیروهای خارجی را نتیجه می‌گیرند.»

به گفته این پژوهشگر سیاسی: «آن‌ها فراموش می‌کنند که همین اسرائیل بود که در سوریه منافع خود را بر منافع کُردها ترجیح داد و بر اساس طرحی که آمریکا با ترکیه‌گذاشته بود، علیه منافع کُردها سازش کرد. اسرائیل با مسئله کُردها کاملا به صورت ابزاری و براساس یک "سیاست و مبتنی بر منافع خود" برخورد می‌کند.»

این جامعه‌شناس و نظریه‌پرداز سیاسی، اپوزیسیون مرکزگرا اعم از جمهوری‌خواهان، مشروطه‌خواهان و بخش‌هایی از چپ را به استفاده "بدون سند و مدرک" از ادعاهای ترامپ برای بازتولید اتهامات قدیمی متهم می‌کند. او معتقد است این جریان‌ها با برچسب‌زنی‌هایی مانند "تجزیه‌طلب، غیرایرانی و ضدایرانی"، کُردها را در تقابل با سیاست‌های "ایران‌محور" خود تصویر می‌کنند.

عباس ولی با انتقاد شدید از این رویکرد، آن را برخاسته از یک "توهم نمایندگی کل ایران" می‌داند و می‌افزاید: «آن‌ها درک نمی‌کنند که تقریبا نصف جمعیت ایران نه به زبان آن‌ها صحبت می‌کنند و نه هویت تعریف‌شده توسط آن‌ها را هویت خود می‌دانند. بلوچ‌ها، عرب‌ها، ترکمن‌ها و بخش‌هایی از ترک‌های آذری در مجموع حدود نصف جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند و هرگز چنین حق نمایندگی‌ای به جریانی که خود را محور ایرانیت می‌داند نداده‌اند.»

به باور عباس ولی، مرکزگرایان حق داشتن هویت متفاوت و تحلیل سیاسی بر مبنای آن را از کُردها سلب کرده‌اند: «حتی اگر بر فرض محال کُردها چنین مأموریتی را هم قبول می‌کردند، باید با آن به عنوان یک موضع سیاسی برخورد می‌شد، نه این‌که بلافاصله اتهام تجزیه‌طلبی و خیانت به آن‌ها نسبت داده شود. من در این توهم، نوعی گرایش نژادپرستانه و خودبزرگ‌بینی مرکزگرایانه می‌بینم که می‌خواهد همه را شبیه خود کند.» او تاکید دارد که جامعه ایران، متکثر و متشکل از ملت‌های گوناگون است که حق دارند منافع خود را مستقل از خواست‌های سلطه‌جویانه مرکز ارزیابی کنند.

اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه‌ وله

"بدیل هویتی" در برابر "دولت مدرن ملی"

در طرف دیگر، دامون گل‌ریز سیاست‌ورزی بر مبنای هویت را "اختلاف‌افکن" خوانده و تاکید می‌کند آینده ایران "نه در گرو تقسیم‌بندی‌های هویتی"، بلکه نیازمند "برساختن دولتی است بر پایه حقوق شهروندی برابر، چرا که برابری در حقوق است نه هویت."

به باور این پژوهشگر سیاسی، آرایش سیاسی امروز ایران میان دو طیف اصلی شکل گرفته است: «طرفداران صلح برای ایجاد دولت مدرن ملی، و طرفداران جنگ حتی به بهانه دخالت بشردوستانه.»

او تلاش‌های مکرر احزاب مسلح کُرد برای مذاکره با جمهوری اسلامی (پس از جنگ ۸ ساله با عراق، در دوره اول ترامپ و پس از درگیری‌های اخیر) را نمونه بارز "عدم تشخیص اولویت‌های جامعه" می‌داند که به ادعای او تنها به "ترور نخبگان کُرد و سرکوب بیشتر بدنه آن‌ها" انجامیده است: «تجربه عملی گواه آن است که مذاکره کُردهای مسلح با تهران، با اولویت برساختن یک دولت مدرن ملی برای ایران نیست، بلکه با اهداف و منافع حزبی آنان برای حکمرانی بر غرب ایران همخوانی دارد. اگر تشخیص در راستای منافع کل کشور بود، سرمایه‌گذاری سیاسی نه بر مذاکره یا مبارزه مسلحانه، بلکه بر تقویت آزادی‌خواهی می‌بود.»

گل‌ریز الگوی مطلوب خود را "مبارزات مسالمت‌آمیز شهروندی" دانسته و می‌گوید: «راه راست، تداوم مدل نظری جنبش ۸۸، انقلاب زن، زندگی، آزادی و خیزش‌های اخیر با نماد پرچم شیر و خورشید است؛ حرکت‌های خیابانی بزرگی که محتاج سازمان‌دهی و کادرسازی هستند، نه مبارزه مسلحانه یا معامله سیاسی با حکومت.»

دیدگاه جامعه مدنی کردستان و مشروعیت احزاب

سیر تحول مواضع ترامپ در قبال تسلیح و ورود نظامی کُردها به نبرد ایران، مسیر متناقضی را طی کرده است؛ ترامپ در ۵ مارس ۲۰۲۶ (۱۴ اسفند ۱۴۰۴) با ابراز خرسندی علنی، احتمال شورش و تهاجم زمینی کُردها علیه حکومت ایران را "فوق‌العاده" خواند و صراحتا اعلام کرد: «من کاملا با آن موافقم.»

اما تنها یک ماه بعد لحن ترامپ ۱۸۰ درجه تغییر یافت و با ابراز خشم شدید گفت: «ما اسلحه فرستادیم، اسلحه‌های زیادی؛ قرار بود به دست مردم برسد تا بتوانند با این اراذل و اوباش بجنگند، اما می‌دانید چه شد؟ کسانی که اسلحه به دستشان داده شد، آن‌ها را پیش خود نگه داشتند؛ آن‌ها تاوان سنگینی برای این کار خواهند داد.»

در این میان عباس ولی تاکید می کند که اگر بر فرض کُردها واقعا قصد داشتند به عنوان نیروی نیابتی آمریکا یا اسرائیل وارد ایران شوند، سیاستی بود که در بلند مدت نتایج خوبی برای  جامعه کردستان، سایر جوامع ملی و ایران در کل به بار نمی‌آورد: «من نه دخالت نظامی خارجی را توجیه می‌کنم و نه حرکات نیابتی ملت‌ها را. این موضوع باید براساس معیارهای خرد سیاسی زمان سنجیده شود.»

او در پاسخ به این سوال که مطرح شدن چنین طرحی حتی در صورت اجرایی نشدن، چه آسیبی به شکاف اعتماد میان احزاب کُردی با بدنه جامعه مدنی در کردستان وارد می‌کند، اینطور توضیح می‌دهد: «رابطه جامعه مدنی کردستان با احزاب کُرد همواره دارای فراز و نشیب بوده، اما این فراز و نشیب‌ها هیچ‌گاه به مشروعیت این احزاب لطمه نزده است. مشروعیت این احزاب ناشی از مبارزه تاریخی آن‌ها علیه استبداد شاهی و استبداد مذهبی برای شناسایی سیاسی و تحقق و تثبیت قانونی  هویت کُردی و حقوق ناشی از آن است.»

به گفته او، "به استثنای حزب آزادی کردستان که خود را استقلال‌طلب می‌داند"، سایر احزاب کُرد خواستار "نوعی خودمختاری در چارچوب حاکمیت ایران" هستند: «مردم و احزاب می‌دانند که برنامه این احزاب بدون همکاری با نیروهای دمکراتیک و تکثرگرا در سراسر کشور و بویژه در مرکز که هویت و حقوق کُردها، بلوچ‌ها، آذری‌ها، عرب‌ها و ترکمن‌ها را بپذیرند، محقق نمی‌شود.»

در ادامه، عباس ولی با تکیه بر ارتباط خود با جامعه مدنی و احزاب کُرد، تاکید می‌کند که ادعاهای مطرح‌شده درباره دریافت سلاح یا برنامه مشترک با آمریکا و اسرائیل، "هیچ لطمه‌ای" به مشروعیت تاریخی این احزاب در کردستان نزده است.

عباس ولی، پژوهشگر سیاسی

عباس ولی با تکیه بر ارتباط خود با جامعه مدنی و احزاب کُرد، تاکید می‌کند که ادعاهای مطرح‌شده درباره دریافت سلاح یا برنامه مشترک با آمریکا و اسرائیل، "هیچ لطمه‌ای" به مشروعیت تاریخی این احزاب در کردستان نزده است.

به باور ولی، حتی در بخش‌هایی از جامعه کردستان که مانند دیگر شهرهای ایران چشم‌انتظار سقوط حکومت بودند، ناامیدی ناشی از عدم تحقق مداخله خارجی عملا به "تحکیم موقعیت احزاب" منجر شده است: «اتهامات تجزیه‌طلبی و رفتار نژادپرستانه بخش بزرگی از اپوزیسیون مرکزگرا نمی‌تواند از تعهد جامعه مدنی کردستان که به‌شدت آماده تغییر و تحول است، به حقانیت مبارزات احزابش بکاهد.»

شکاف تعمیق‌شده و خطر "لیبیایی‌شدن" ایران

در مقابل، دامون گل‌ریز این رفتارهای سیاسی را "فرصت‌طلبانه" خوانده و هشدار می‌دهد: «آسیب این سیاست حداقل تا یک نسل آینده سیاسی ایران غیرقابل ترمیم خواهد بود؛ چرا که معادلات قدرت در نیت و ادعاها نیست، بلکه در آن چیزی است که در عمل مشاهده می‌شود.»

این مدرس روابط بین‌الملل با یادآوری هشدارهای جی.دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، درباره تمایل بخش جنگ‌طلب حکومت اسرائیل برای "تبدیل ایران به مدل لیبی و یک دهه جنگ داخلی"، از بی‌توجهی نخبگان کُرد به درس‌های تاریخی منطقه‌ای انتقاد کرده و تاکید می‌کند که این‌گونه اقدام‌ها به جمهوری اسلامی اجازه می‌دهد به جای اتهام‌زنی صرف، از "استدلالی واقعی" برای سرکوب شدیدتر تحت عنوان حفظ امنیت ملی استفاده کند؛ آسیبی که به گفته او "دودش نخست به چشم خود مردم کُرد خواهد رفت که با خروج نیروهای غربی از اقلیم کردستان، بیشترین هزینه مالی و جانی را خواهند داد".

خودمختاری، حاکمیت ملی و پیوستگی سرزمینی

مسئله کردستان و نسبت آن با آینده حکمرانی در ایران، یکی از بنیادی‌ترین گره‌های سیاسی اپوزیسیون را شکل داده است. از یک‌سو، برخی جریان‌های اپوزیسیون بر این باورند که هرگونه تبعیض در مناطق اتنیکی، صرفا ذیل یک "دموکراسی سراسری و برابری شهروندی" برطرف می‌شود. در سوی دیگر، متفکران و احزاب کُرد بر نابسنده بودن دموکراسی لیبرال صرف تاکید ورزیده و "خودمختاری ساختاری" را تنها راهکار واقعی برچیده شدن "سیاست انکار" می‌دانند.

این شکاف عمیق نظری، دو پرسش کلیدی را مطرح می‌سازد: مخرج مشترک و نقطه تلاقی این دو دیدگاه در حفظ "حاکمیت ملی" چیست، و خودمختاری مدنظر احزاب کُرد چه مشخصاتی در تقسیم قدرت داشته و چه تضمین‌های حقوقی و ساختاری برای پیشگیری از تجزیه ایران ارائه می‌دهد؟

عباس ولی با تبیین معنای خودمختاری و پیش‌شرط‌های تحقق آن می‌گوید: «وقتی من واژه خودمختاری یا اتونومی را به کار می‌برم، به عنوان یک مفهوم کلی است، زیرا برخی احزاب، فدرالیست هستند و برخی به گونه‌های دیگر اتونومی باورمندند. پروژه‌های اتونومی تنها در چارچوب یک ایران دمکراتیک قابل تحقق است. دو پیش‌شرط اساسی برای تحقق پروژه‌های اتونومی، به رغم تنوع سیاسی و اداری آنها، وجود دارد: استقرار یک حکومت دمکراتیک و تکثرگرا در مرکز (تهران) که تکثر ملی، فرهنگی، زبانی و مذهبی را بپذیرد و وجود یک اپوزیسیون قوی و متعهد به دمکراسی تکثرگرا در دوره گذار از جمهوری اسلامی.»

این نظریه‌پرداز سیاسی با تاکید بر "لزوم همگرایی اتنیک‌های گوناگون" می‌افزاید: «احزاب کُردی می‌دانند که حقوق اتنیک‌ها به تنهایی محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند ائتلاف میان این جوامع و همکاری با اپوزیسیون دمکراتیک و تکثرگرا در مرکز است. نکته اساسی این است که تمامی این احزاب تا جایی که مطلع هستم، به حاکمیت ملی یگانه ایران متعهد هستند و می‌خواهند پروژه‌های اتونومی خود را زیر چتر حاکمیت واحد ایران پیاده کنند، اما معتقدند باید قدرت سیاسی در کشور با حفظ این حاکمیت یگانه بر اساس اصول فدرال، خودمختاری دمکراتیک یا شیوه‌های دیگر توزیع شود.»

تبلیغات

"تعهد به حاکمیت ملی به قسم جلاله نیاز ندارد"

ولی در ادامه به رابطه میان حاکمیت ملی و پیوستگی سرزمینی پرداخته و اصرار بر قسم خوردن به "تمامیت ارضی" را رفتاری توهین‌آمیز می‌خواند: «از آن‌جا که "تمامیت ارضی" یا "پیوستگی سرزمینی" در واقع عرصه جغرافیایی اعمال حاکمیت ملی در کشور است، وقتی احزاب خود را متعهد به حاکمیت ملی یگانه می‌دانند، به طور اتوماتیک متعهد به حفظ پیوستگی جغرافیایی و تمامیت ارضی آن حاکمیت هم خواهند بود. بنابراین، مجبور کردن این احزاب به این‌که حتما به تعهد به "تمامیت ارضی" قسم جلاله بخورند و این واژه را به زبان بیاورند، رفتاری بسیار "توهین‌آمیز" است.»

به عقیده او، این رفتار به معنای آن است که به کُردها، بلوچ‌ها، عرب‌ها، ترکمن‌ها و ترک‌های آذری‌ گفته شود: «شما نمی‌توانید شهروند این مملکت باشید مگر این‌که قسم بخورید و پس از قسم خوردن با منِ فارسِ مرکزگرا یکی می‌شوید.»

عباس ولی با نقد دیدگاه طرفداران مفهوم شهروندی لیبرال و تاکید بر ضرورت "شهروندی دمکراتیک رادیکال" تصریح می‌کند: «برخی مدعی هستند که با برقراری دمکراسی و حقوق شهروندی، تمامی مشکلات ناشی از انکار مسئله ملی در ایران حل می‌شود. اما این‌طور نیست. شهروندی یک حق پایه و حق برخورداری از سایر حقوق است و بدون پذیرش آن نمی‌توان از حق دیگر برخوردار شد. وقتی داشتن این حق اولیه مشروط به داشتن یک هویت خاص ملی در قانون اساسی شود، سایر حقوق فردی که دارای این هویت نیست نیز مشروط می‌شود و او از فرایند و حوزه قانونی سیاست حذف می‌گردد. همین مبنای اصلی سیاستِ انکار و نفی است که اتنیسیته و و هویت انکار شده را در موقعیت اپوزیسیون مسلح قرار می‌دهد.»

به گفته این پژوهشگر سیاسی، اگر به‌گفته طرفداران مفهوم شهروندی لیبرال، همه ما، به‌رغم تفاوت‌های ملی و زبانی و مذهبی، شهروندان برابری در مقابل قانون هستیم، باید دید قانون اساسی چگونه نوشته می‌شود و قانون چگونه عمل می‌کند: «اگر قانون اساسی بگوید همه شهروند برابرند، اما زبان رسمی را فقط فارسی و مذهب رسمی شیعه اثناعشری است و این ‌دو ارکان اصلی تعریف هویت ملی در ایران است، این یعنی تمام شهروندانی که فاقد این هویت هستند یا باید آن‌را بپذیرند یا از پروسه قانونی سیاسی و حوزه مشروع سیاست حذف شوند.»

تناقض "ملت‌های متعدد" و لزوم برساختن دولت مدرن ملی

در مقابل، دامون گل‌ریز با رد الگوی چندملتی و هشدار نسبت به "سیاست‌ورزی بر پایه هویت" می‌گوید: «نمی‌توان از "ملت‌های متعدد" سخن گفت، ولی تز دولت را با "یک حاکمیت ملی" تعریف کرد؛ این یک تضاد و ترکیب متناقض‌است. نمونه کارکرد چنین تناقضی، حکمرانی ولایت فقیه در جمهوری اسلامی بر مبنای امت‌ها است.»

گل‌ریز الگوی مطلوب برای ایران را "استقرار دموکراسی لیبرال بر پایه حقوق برابر" دانسته و می‌افزاید: «در ایران، مراد از تعریف ملت، ملت ایران با همه تنوعات غنی درون آن است که حداقل از زمان مشروطیت به دنبال تحقق حاکمیت ملی خود یعنی تعریف و توسعه حقوق برابر همه شهروندان ایران بوده؛ قطعا هویت‌های فردی و جمعی را نباید انکار کرد، که برعکس در حد امکان باید آن را تقویت کرد. ولی راه آن تاکید بر برابری هویتی نیست، بلکه تاکید بر حقوق برابر شهروندان ایران است.»

او با اشاره به "چارچوب دولت و لزوم دست‌یابی به اجماع گفتمانی میان نخبگان" تصریح می‌کند: «تحقق مطالبات و حقوق ملت‌ها با ظرف دولت‌ها محقق می‌شوند؛ محل نزاع، تقسیم قدرت در چارچوب دولتی (state) است که با چرخش قدرت و رقابت‌های سیاسی، یا جنگ خارجی و یا حتی یک انقلاب پایدار بماند، همانطور که در آلمان پس از جنگ جهانی دوم روح دولت از بین نرفت.»

 

گل‌ریز تصریح می‌کند که وظیفه نخبگان کُرد و غیر کُرد این است که حاکمیت یگانه ملی ایران را بر مبنای "ملت ایران و دولت ایران" تعریف کنند؛ و چنانچه مسئله، "بار نرماتیو واژه هویت، قومیت و یا ملت" است برای آن راه‌حلی مبتکرانه برای اجماع گفتمانی نخبگان کشور ارئه دهند که هدف نهایی یعنی برساختن یک دولت مدرن ملی دموکراتیک را محقق کند، نه ضد آن را.

دامون گل‌ریز در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر مسئولیت تاریخی نخبگان سیاسی، الگوی راهگشا برای آینده کشور را در "ایجاد یک همبستگی فراگیر ملی" دانسته و می‌گوید: «ما باید مانند رجال دوران مشروطیت، برای فردای یک ایران سعادتمند، از همین امروز طرح آشتی ملی و همبستگی را بریزیم. در این مسیر، تلاشی تاریخی لازم است تا میان آن مهندس هوافضا در ارتش، آن تکنسین پای لانچر پهپاد و موشک و آن خلبان جنگنده F-5 که برای دفاع جانانه از تمامیت ارضی کشور ایستاده‌اند، با آن جوان معترض آزادی‌خواهی که در خیزش‌های خیابانی شجاعانه فریاد تغییر سر داد، پیوند و آشتی برقرار شود. تنها در چنین صورتی است که آینده‌ای با حاکمیت ملی و دولتی مدرن و دموکراتیک برای ایران قابل تحقق خواهد بود؛ امری که دستیابی به آن بدون شجاعت، درایت و اراده نخبگان ایرانی ممکن نخواهد شد.»

بازخوانی نظریه "حق تعیین سرنوشت"

دکترین "حق تعیین سرنوشت" از محورهای کلیدی خوانش‌های مدرن از دموکراسی و حقوق ملت‌هاست که هم‌زمان حساسیت‌های فراوانی را در بحث حاکمیت ملی برمی‌انگیزد. عباس ولی با رمزگشایی از این مفهوم، نحوه مواجهه احزاب کُرد با آینده جغرافیای سیاسی ایران را بر بنیاد دو خوانش متمایز از این دکترین تبیین می‌کند.

او با تاکید بر ماهیت دموکراتیک برنامه‌های احزاب کُرد می‌گوید: «خواسته‌های احزاب کُرد هیچ تعارضی با حاکمیت ملی ایران ندارد. تعهد آن‌ها به دکترین دموکراتیک حق تعیین سرنوشت، تاکید بر ماهیت دموکراتیک برنامه‌های سیاسی آن‌هاست. این دکترین، بخشی اساسی از تئوری دموکراتیک و مبنای اساسی مردم‌سالاری مدرن است.»

او دو تفسیر حقوقی و سیاسی را از این دکترین تفکیک می‌کند: حق طبیعی غیرمشروط و حق سیاسی مشروط: «تفسیر اول، آن را حقی طبیعی، مطلق و بدون محدودیت سیاسی و حقوقی می‌داند. این تفسیر بیشتر مورد استناد ملی‌گرایان دموکراتیک و باورمند به حاکمیت ملی-سیاسی به عنوان مبنای حقوقی وجود و استمرار ملت است که لزوما شامل حق جدایی و استقلال می‌شود. اما تفسیر دوم، تفسیر سیاسی یا مشروط است که اعمال و تحقق این حق طبیعی ملت را مشروط به شرایط مطلوب سیاسی می‌کند.»

به گفته عباس ولی، به نظر می‌آید که احزاب کُرد در ایران دقیقا همین تفسیر را انتخاب کرده‌اند: «آن‌ها می‌گویند این حق طبیعی و اساسی ماست، اما ما اعمال آن را مشروط به تضمین مطالبات سیاسی و فرهنگی خود در چارچوب یک ایران دموکراتیک و تکثرگرا کرده‌ایم.»

برگرفتە از: سایت دویچەولە فارسی