باسی دوکتور جەواد قازی لە ڕۆژنووسەکانی وەحیدولمولکی شەیبانی دا

باسی دوکتور جەواد قازی لە ڕۆژنووسەکانی وەحیدولمولکی شەیبانی دا

شرۆڤە و وەرگێڕان: حەسەن قازی

عەبدولحوسێن شەیبانی وەحیدولومولک لە نێوان ساڵی ١٩١٦ و ١٩١٧  ماوەیەکی زۆر لە بێرلەن ژیاوە و یەک لە ئەندامانی کۆمیتەی ئێران بووە. ئەو کۆمیتەیە بە پێی ڕەزایەتی ئەڵمان وبۆ ڕووبەرووە بوونەوەی داگیرکاری ڕووسیای تێزاری و ئینگلیستان لە ئێران، لە بێرلەن پێک هاتووە. وەحیدولمولک  بە شێوەیەکی ڕێکوپێک بیرەوەرییەکانی خۆی، پێوەندییەکانی و باسی بەرەکانی شەڕی یەکەمی جیهانی نووسیوەتەوە .
لەو ڕۆژنووسانەدا لە زۆر جێگا شەیبانی باسی ناسیاوی و دۆستایەتی خۆی لەگەڵ دوکتور جەواد قازی دەکا لە بێرلەن. بە داخەوە لە چاپەمەنی کوردی دا ئەو جۆرەی کە دەبێ دوکتور قازی نەناسراوە و ئەو ئاماژانەی شەیبانی تێشکی تازە دەخەنە سەر زۆر لایەنی ژیانی دوکتور قازی لە ئەڵمان کە لە ساڵی ١٩٠٧ تا ١٩٢٧ لەوێ ژیاوەو دواتر گەڕاوەتەوە ئێران و لە وەزاڕەتی عەدلیە دامەزراوە و  پلەی تا " ڕاوێژکاری دیوانی بەرزی وڵات"  بەرز بووەتەوە.
سەبارەت بە هاوکاری میرزا جەواد قازی لەگەڵ ڕۆژهەڵاتناسی ئەڵمانی ئۆسکار مان لە ساڵی ٢٠١٤  دوو چاوپێکەوتنی تێر و تەسەل و بەڵگەمەندم لەگەڵ توێژەرەوەی کورد موجتەبا  کوولیوەند  لە بەرنامەی ڕاوێژی ستێرک تیڤی دا بڵاو کردووەتەوە.

ئەو ڕۆژنووسانەی عەبدولحوسێن شەیبانی، وەحیدولمولک لە ساڵی ١٣٧٨-ی هەتاوی (١٩٩٩) بە کۆششی ئیرەج ئەفشار و کاوە بەیات وەک کتێب بە ناوی " خاطرات مهاجرت، از دولت موقت کرمانشاە تا کمیتەء ملیون برلن" لە لایەن وەشانی شیرازە لە تاران بڵاو بووەتەوە. لەم نووسراوە دا وەرگێڕاوی گشت ئەو ئاماژانەی وەحیدولمولک لە کتێبەکەی دا بە جەواد قازی کردووە و لە هێندێک جێ بە تیبینییەوە دەخوێننەوە.
حەسەن قازی
پێنجشەمە ٢١-ی سێپتامبری ١٩١٦
دیداری ئۆسکار مان
دوای نیوەڕۆ بەڕێز نەواب تەلەفۆنی کرد کە پرۆفێسۆر [ئۆسکار] مان ی بەناوبانگی ئەڵمانی  کە بە ساڵان لە ئێران بووە و زمانی فارسیش باش دەزانێ دێ بۆ دیدەنی بەڕێزیان بۆ چایی خواردنەوە ئەگەر ئەمنیش پێم خۆشە بۆ دیداری بچمە سەفاڕەت. بۆیە سەعات پێنج بۆ دیداری پرۆفێسۆر مان چوومە سەفاڕەت . پیاوێکە تەمەنی پەنجاوپێنج ساڵە، کورتە باڵایە بەڵام بیری تیژە. فارسیش خراپ نازانێ. دەیگوت ئەو نامانەی کە بە فارسی دەنووسرێن بۆی دەنێرن بۆ ئەوەی ڕاستیان کاتەوە. گازنی دەکرد کە لە وەزاڕەتی کاروباری دەرەوەی ئەڵمان دا گرینگی سیاسی پێ نادەن تەنێ پلەی وەرگێڕییان پێ داوە وگەنجەکان  بەسەریدا زاڵن.
[تێبینی وەحیدولمولک لە زۆر جێی کتێبەکەی دا باسی حوسێن قوڵی خانی نەواب دەکا کە ئەو دەمی کاربەدەستی هەرە بەرزی سەفاڕەتی ئێران بووە لە بێرلەن]

سێشەمە ١٤-ی نۆڤامبری ١٩١٦
جەواد قازی

دوای نیوە ڕۆ بەڕێزان نووری و [جەواد] قازی هاتنە ماڵی بەندە و تا سەعات حەوتیش مانەوە. ئەوە بۆ جاری یەکەمە قازی دەبینم. لاوێکی باش وەبەرچاو دێ. ماوەیەکە لە بێرلەنە و پلەی نیابەتی فەخری ناوچەیی سەفاڕەتی هەیە. لە بێرلەن زەواجی کردووە و زۆر کەمیش دەچێتە سەفاڕەت. وەک دەیگوت ڕەزایەتێکی ئەوتۆی لە بەڕێز نەواب نییە. بۆ شەوێ دوای خواردنی شێو لەگەڵ چەند کەس لەهاوڕێیان نیزیکەی نیوە شەو گەڕاینەوە ماڵێ.

سێشەمە ١٢-ی دیسامبری ١٩١٦
چوون بۆ ڕایشتاگ
سێشەمە ١٢-ی دیسامبر –بەیانی زوو بەڕێز قازی تەلەفۆنی کرد کە دوو کارتی یەکیان بە ناوی بەندە و یەکیشیان بە ناوی بەڕێزیان بۆ دانیشتنی ئەمڕۆی  ڕایشتاگ (مەجلیسی شووڕای میللی ئەڵمان) وەرگرتووە و دەبێ بەر لە نیوەڕۆ بچینە ئەوێ، چونکە کۆبوونەوەیەکی نائاسایی و گرینگە و بە لێبڕاوی خەڵکێکی زۆر بۆ تەماشای دێن. بەر لە سەعات یازدە بە یاوەری بەڕێز قازی بە پێیان بە باغی " تیێرگارتن" دا چووینە بینای پارڵمان. خەڵکێکی زۆر لە دەوروبەری مەجلیس کۆ ببوونەوە. سەعات دوازدە و چارەگێک دەرگا کرایەوە. بڵێتی ئێمە بۆ لۆژی دیپڵۆماتەکان بوو، لە جێی خۆمان لە لۆژ دانیشتین. تالارێکی زۆر بەرزە و ڕازاوە و ڕێکوپێکە و چێوکارییەکانی زۆر باشن. شێوەی دانیشتنی مەجلیسی ئێمە لە تارانیش هێندێک وە ڕایشتاگ دەچێ. جێگای تەماشاچیش لەم تالارە دا بەرفرەوان و زۆرە. هەر ئەمڕۆ ڕەنگە زیاتر لە هەزارکەس تەماشاچی لێرە کۆ بووبێتەوە.
 لۆژی سەفیران دەڕوانێتە سەر کورسی سەرۆکایەتی، کورسی سەرۆکایەتی لە سەر سەکۆیەکە کە لە دڕێژایی تالار هەڵکەوتووە و جێی دامەزرانی ئەندامانی سەنا، وەزیران و سەرۆکی ئیدارەکانە. حەشیمەت و خەڵکێکی زۆر لە سەر ئەو سەکۆ درێژە دەبیندرا و بە تەواوی لە پشت سەری یەک ڕاوەستابوون. لە خوارەوە لە ڕووبەری تالارەکە دا جگە لە وەکیلەکانی مەجلیس کەسی دیکە مافی دانیشتن یان ڕاوەستانی نییە. تەنیا لە ژێر کورسی وتار دان دا ڕووبەرێکی پچووک هەیە کە لەوێدا ڕۆژنامەنووسان شت دەنووسن.
پەسن دان و شادی کردن
کاتێک سەدری ئەعزەم نوتقی دەکرد پەیتا پەیتا دەنگی پەسندانی بەرز دەبووەوە. بە تایبەتی کاتێک باسی ئاشتی هاتە گۆڕێ، تەماشاچییەکان  دەنگی هەر بژی، بژی یان بەرز کردەوە و خانمەکانیش شادییان دەربڕی. سەدری ئەعزەم لێی زیاد کرد کە هەر ئەمڕۆ هاوپەیمانەکانی ئێمە لە وین و ئەستەنبووڵ و سۆفیا هەر هەنگاوی وەک ئێمە دەنێنەوە، ئەوانیش بانگەوازی  ئاشتییان کردووە لە نوێنەرانی دەوڵەتانی بێلایەن. لە دوای کۆتایی هاتنی وتاری سەدری ئەعزەم  سەرۆکی پارتییە سیاسییەکان ئیزنی قسەکردنیان خواست  لەسەر ئەم بابەتە . سەرۆکی مەجلیس ئیزنی نەدان. کۆتایی بە کۆبوونەوەکەهێنا و ئەو دانیشتنە گرینگە زیاتر لە سێ چارەک درێژەی نەکێشا.
   لە دوای کۆتایی هاتنی دانیشتنەکە لە پارڵمان دەرکەوتین و لەگەڵ قازی نانی نیوەڕۆمان خوارد و لەبەر ئەوەی لەگەڵ ژمارەیەک لە میللیوون [ نیشتمانییەکان] بانگ کرا بووم بۆ گردبوونەوەیەکی  چایی خواردنەوە ماڵاواییم لە بەڕێز قازی کرد و چوومە شوێنی بانگهێشتنەکە. میرزا سولەیمان خانیش بانگ کرا بوو.
[ تێبینی: لەو ئاماژەیەی وەحیدولمولک ڕا دەردەکەوێ کە جەواد قازی ئەندامێکی دەستەی میللیوونی ئێرانی نەبووە لە بێرلەن. مەبەست لە میرزا سولەیمان خان یش دەبێ  میرزا سولەیمان خانی ئەسکەندەری لە ڕێبەرانی دێمۆکراتەکان بووبێ]
دووشەمە ٢٥-ی دیسامبری ١٩١٦
قازیی کوردستانی
سەعات چواری دوای نیوەڕۆ لەگەڵ ئاغای نووری چووینە ماڵی بەڕێز قازی و چایی و شێومان لەوێ خوارد. بەڕێز قازی خەڵکی کوردستانە و پێنج شەش ساڵ لەمەو بەر لەگەڵ مامۆستای بەناوبانگی ئەڵمانی ئۆسکار مان هاتووەتە ئێرە و لێرە زەواجی کردووە. نایبی فەخری سەفاڕەتی ئێرانیشە. خانمێکی ئەڵمانی هەیە هەرچەند جوان نییە و گەنج نییە بەڵام نەقاشێکی باشە و گۆیا سەروەت و سامانێکی لەمەڕ خۆشی هەیە. ئاپارتومانێکی باشی هەیە و وەزعیان لەهەموو ڕوویەکەوە ئاسوودە وەبەر چاو دێ. وەک دەردەکەوێ بەڕێز نەواب زۆر لە هەڵسوکەوتی قازی ڕازی نییە و هەر بۆیەشە کە قازی لەجێدا ناچێتە سەفاڕەت. تەنیا ناوی نیابەتی فەخری سەفاڕەتی لە سەرە.
دووشەمە  ١٥-ی ژانڤییەی ١٩١٧
قاتیی چایی
ڕۆژی دووشەمە  لەگەڵ بەڕێز نەواب چەند سەعات تەقریبەن هەموو بێرلەن گەڕاین بۆ وەگیرکەوتنی هێندێک چایی بەو جۆرەی دەردەکەوێ ئیدی لە بێرلەن چایی بوونی نییە. ڕۆژنامە فەڕانسەیی و ئینگلیسییەکان لەم دوو ڕۆژانەدا زۆر بە داهاتووی خۆیان خۆش بینن و دڵنیایی تەواو دەردەبڕن. ئینگلیسییەکان تەمایان گرتووە دەست بکەن بە قەرز کردنێکی گەورەی ناوخۆیی. وەک بەڕێز عێزەتوڵا  هیدایەت گوتی فۆن ویزندۆنگ هاتووەتەوە بێرلەن. بەڕێز قازی ئەمنی بانگ کردبوو بۆ چایی خواردەنەوە کە لەو کۆبوونەوەیە دا چاوم کەوت بە چەند ژن و پیاوی ئەڵمانیش.
[تێبینی: فۆن ویزندۆگ، لە گەورە بەرپرسانی وەزاڕەتی کاروباری دەرەوەی ئەڵمان بووە لە بێرلەن]

یەکشەمە ١٨-ی فێڤرییەی ١٩١٧
فەوتی برای قازی
یەکشەمە ١٨-ی فێڤرییە- ئەمڕۆ دیسان هەوا ساردی کردووە و بەفڕێکی ئەستوور دەستی کردووە بە بارین. لای ئێوارێ بەڕێز نەواب تەلەفۆنی کرد، تێلگرافێک لە تەورێزەوە هاتووە بۆ میرزا جەوادخانی قازی کە خەبەری فەوتی براکەیان پێ داوە.
 [ نەواب گوتی] باش دەبێ بەیەکەوە تێلگڕافەکەی بۆ بەرین و لە حاڵی پرسین. سەعات شەش و نیو چووینە ماڵی قازی. خانمەکەشی لە ماڵ بوو سەعاتێک لەوێ بووین. خانمەکەی بە ئینگلیسی زۆر چاک قسە دەکا و نەقاشیش دەکا و تابڵۆی باشی کێشاوەتەوە.
[ تێبینی: بەم ئاماژەیە ڕوون دەبێتەوە کە مەلا عەبدولخالەق قازی ئیمام جومعەی سابڵاغ و برا گەورەی میرزا جەواد و باوکی نەمر محەمەد قازی لە سەرەتای ساڵی ١٩١٧ کۆچی دوایی کردووە.  بەڕێز عەبدولخالەق کچ و کوڕێکی لە پاش بەجێماوە و نەمر محەمەد قازی لە کاتی وەفاتی باوکی چوارساڵ کەمتر تەمەنی بووە.]
یەکشەمە ١-ی ئاوریلی ١٩١٧
ئەمڕۆ هەوا خۆش بوو لە ڕاستیدا دەکرێ بڵێین هەوەلی بەهارە، تیشکی هەتاو سەرنج ڕادەکێشێ. دوای نیوەڕۆ لە سەفاڕەتی ئێرانەوە تەلەفۆنیان کرد خوشکی بێچارەی نەواب لە ئاویلکە دان دایە. چوومە سەفاڕەت و تا نیوەشەو لەوێ بووم، نەخۆشە [ نووسەر "مریضە"ی دەکار کردووە] لە بەیانییەوە تا نیوەشەو بێهۆش بووە و لەگێانەڵا دایە. جێگای ئەو پەڕی داخ و خەفەتە کە ئەو بێچارەیە بەوهەموو  هۆگرییەی لە ئاست ماڵ و مێرد و منداڵی خۆی هەیەتی ئاوا غەریب  لە بێرلەن بەو شێوەیە دوور لە نیشتمان کۆتایی بە ژیانی بێ. ماوەیەک لە سەفاڕەت لەگەڵ بەڕێزان میرزا محەمەد خانی قەزوێنی و [جەواد]قازی قسەمان دەکرد. قازی دەیگوت خەریکی خۆ ئامادە کردنە بۆ تاقیکردنەوە و دوو مانگی دیکە ئیمتیحان دەدا.
شەمە ٧-ی ئاوریلی ١٩١٧
ڕاگەیاندنی شەڕ لە لایەن ئەمریکاوە
شەمە ٧-ی ئاوریل – ئەمڕۆ خەبەر هاتووە کە دوێنێ ئەمریکا بە ڕەسمی دژی ئەڵمان شەڕی ڕاگەیاندووە. ئەگەری زۆری هەیە بە زوویی پێوەندی ئوتریش و ئەمریکاش بپچڕێ و دوژمنایەتی لایەنەکان دەست پێ بکا.
شەوێ لەگەڵ بەڕێز قازی و چەند کەس لە ئێرانییەکان لە دەەرەوە شێومان خوارد و نیزیک نیوەشەو هاتینەوە ماڵێ.
دووشەمە ٩-ی ئاوریلی ١٩١٧
گەڕانی پۆتسدام
دووشەمە ٩-ی ئاوریل – سەر لەبەیانی قازی تەلەفوونی کرد گوتی ڕۆژی چێژنە لەگەڵ چەند کەس دەچینە پۆتسدام  ئەگەر پێتان خۆشە ئێوەش وەرن. سەعات دەی بەیانی لە کاڕێژی باغی وەحشەوە چووینە پۆتسدام. لە سەرەتاوە هەوا هێندە ناخۆش نەبوو بەڵام دوایە با هەڵی کرد و ساردی کرد، بایەکی ساردی دەهات. نۆزدە ڕۆژ لە جێژنی نەورۆز تێ دەپەڕێ و هێشتا گەڵای سەوز بەدارانەوە نابیندرێ. تەنیا  وەنەوشەی تازە لە باغی سان سوسی بە ناوبانگی پۆتسدام دەبیندرێ. نیزیک ئێوارێ گەڕاینەوە. لە مەیدانەکانی شەڕ دەنگوباسی گرینگ نەهاتوون بەڵام لە بەرەی فەڕانسە شەڕێکی قورس هەیە. ئینگلیسییەکان لە دوای بۆمبارانێکی خەستی هێڵی ئەڵمانییەکان لە ئاراس [ئاڵزاس] هێڕشیان کردووە و هێندێک خەساریان لە ئەڵمان داوە بەڵام نەیان توانیوە هێڵی ئەڵمانەکان تێپەڕێنن. شەڕ بەردەوامە.
[ تێبینی: پۆتسدام لە نیزیک بێرلەن هەڵکەوتووە و شارێکی کۆنینەیە و تەمەنی بەلانی کەمەوە دەگاتە هەزار ساڵ]

وێنەیەکی دوکتور جەواد قازت لە بێرلەن 
جومعە ٢٠-ی ئاوریلی ١٩١٧
میوانیی جەواد قازی
پێنجشەمە شەو لە سەفاڕەت شێوم کرد. ماوەیەک لەگەڵ بەڕێز نەواب باسی زەمانی شوستر و ئۆڵتیماتۆمی ڕووسمان کرد. ڕۆژی جومعە بۆشەوێ  بەپێی بانگهێشتن چوومە ماڵی بەڕێز قازی. بە بۆنەی ڕۆژی لە دایکبوونی خانمەکەی هێندێک خەڵکی بانگ کرد بوو. لە ئەڵمان ڕەسم وایە مرۆڤ لە هەر جێیەک بۆ شێو بانگ بکرێ هێندێک گوڵ بۆ خاوەن ماڵ بەرێ و کاتی ڕۆیشتنیش ئەنعامێک بدا بە خزمەتکار.  بە پێی قسەی بەڕێز قازی تەلعەت پاشا ڕۆژی دووشەمەی داهاتوو دێتە بێرلەن. شەڕی ئاراس [ ئالزاس] بە توندی بەردەوامە و وەک دەردەکەوێ ئەڵمانییەکان هێزێکی زۆریان بردووەتە مەتەرێزەکانی خۆیان.
[ تێبینی تەلعەت پاشا لە دامەزرێنەرانی سەرەکی کۆمیتەی " ئیتیحاد و تەرەقی " بوو لە ئیمپڕاتۆری عوسمانی و وەک وەزیری گەورە لە ساڵی ١٩١٣ تا ١٩١٨ بە کردەوە فەرمانڕەوای ئیمپراتۆری عوسمانی بوو. لە ١٥-ی مارسی ١٩٢١ یەک لە ئەندامانی داشناک بە تۆڵەی کوشتاری نەتەوەی ئەرمەنی لە ئەڵمان تێڕۆری کرد]

دووشەمە ٢٣-ی ئاوریلی ١٩١٧
هاتنی تەلعەت پاشا
دووشەمە ٢٣-ی ئاوریل – پێش نیوەڕۆ خەریکی نووسینی وتارێک بووم . ئێوارێ لەگەڵ چەند کەس لە سەرانی میللیوون چووینە ماڵی پۆرت ڕینسکی لە ئەندامانی ئیدارەی چاپەمەنی لە مەڕ وڵاتانی ڕۆژهەڵات. فۆن ویزندۆنگ و بەڕێزان قازی و خەلیل خالیدیش لەوێ بوون. لەبەر ئەوەی تەلعەت پاشا ئەمشەو چارەگێکی بمێنی بۆ دە دەگاتە بێرلەن  لەگەڵ خەلیل خالید زووتر هاتینە دەرێ  کە بۆ دیدەنی وی بچینە ستاسیۆنێ، بەڵام لەبەر ئەوەی لە ڕێیە زۆرمان پێ چوو نەگەیشتینێ و ئەو هاتبوو و چوو بووە هۆتێل ئادلۆن. وەک دەڵێن ژمارەیەکی زۆر لەخەڵک لە ستاسیۆن بە پیلییەوە هاتبوون. تەلعەت پاشا دوو ڕۆژ لە بێرلەن دەمێنێتەوە و دوایە بۆ دیتنی ئیمپراتوور دەچێتە شوێنی فەرماندەیی گشتی. هێندێکان دەڵێن  کە بۆ موزاکەرەی ئاشتی لەگەڵ ڕووسیا هاتووە بۆ ئەڵمان.
سێشەمە ٥ و چوارشەمە ٦-ی ژوەنی ١٩١٧
وەرزی گەڕان
سێشەمە ٥ و چوارشەمە ٦-ی ژوەن – ئەمڕۆ بەرەو لای ڕۆژهەڵاتی بێرلەن بۆ گەڕان چووم. گشت ڕۆژەکە لە دەرێ بووم. لای ڕۆژهەڵاتی بێرلەنیش شوێنی خۆش و باسەفای هەیە، هەموو جێیەکی سەوز و شیاوی پێدا گەڕانە. چوارشەمە شەشەمی ژوەن  زیاتری ڕۆژەکە لەگەڵ بەڕێزان نەواب و میرزا جەوادخانی قازی لە لای ڕۆژئاوای بێرلەن دەگەڕاین و لەوێوە چووینە پۆتسدام. هەوا زۆر لەبارە بۆ ئەو جۆرە گەڕانانە و زۆر جێگەی پەژارە و خەفەتە کە ئینسان ئەو جۆرە کاتانە لە مالێ بێ. زستانی سەخت و درێژ لە پشتەوەیە، هاوین بە خێرایی دێ، کەلکوەرگرتن لە وەرزێکی ئەوتۆ و هەوا بۆ سڵامەتی پێویستە، بە تایبەتی لەو شوێنانەی کە دیار نییە هەوای لەبار و خۆش چەندە درێژە دەکێشێ.
کۆتاییەکانی ژووییەی ١٩١٧
لە ستۆکهۆڵم
کەریمی کورد
لە تارانەوە خەبەر هات کە تەقەیان لە مونتەخەبودەولە سەرۆکی خەزێنە کردووە و کوشتوویانە. ناوبراو زۆر نیزیک بوو لە ئینگلیسیییەکان و ئەو قەتڵە بۆیە کراوە. دوای نیوەڕۆ چاوم بە کەریم ی کورد کەوت. ئەو کەسە لە کوردەکانی کوردستانی ئێرانە بەڵام وەک دەردەکەوێ  تەبەعەی عوسمانییە. پێنج ساڵە لە ستۆکهۆڵم دەژی. بە زمانی ئەڵمانی و سوێدی بە باشی قسە دەکا. دوو ساڵیش لە ئەمریکا بووە و هێندێک ئینگلیسی دەزانێ. هێندێک بارودۆخی سوێدی بۆ من باس کرد بەڵام لەسەر یەک بە چاکە باسی سوێدییەکان ناکا. دەیگوت ئەو حەقیقەتەی دەبێ بیان بێ نیانە. چاویان زیاتر لە ڕواڵەتە و زۆر بە تەماحن. چینی یایانی ئێرەش ئەو پاکییەی جێگەکانی دیکەی ئوڕووپان نییە بە تایبەتی لەناو ژیانی خێزان دا. کەریم ی کورد لێرە خەریکی کاسبییەکی موختەسەرە و خۆی پێ بەڕێ دەبا.
دیسان لە بێرلەن، یەکشەمە ١٩-ی ئووتی ١٩١٧
دوکتور قازی
ڕۆژی یەکشەمە نانی نیوەڕۆ لە ماڵی قازی سەرف کرا و تا نیزیکەی سەعات هەشت بەیەکەو بووین. هەوا زۆر بلاوێن و خۆش بوو. وەک دەردەکەوێ ئیمتیحانی بەڕێز قازی بە خۆشی تێپەڕیوە و بە زوویی دیپڵۆمی دوکتورا  وەدەست دەخا. هێرشی هاوپەیمانان لە لای ئیتالیا بە توندی درێژەی هەیە و پەلاماری ئینگلیسییەکانیش لە لای فڵاندروە لە کورتێی نەداوە، [ تێبینی فڵاندرز بەشی هەرە گەورەی وڵاتی بێلژیکە]
‎شەمە ١-ی سێپتامبری ١٩١٧
تەزکەرەی تازە
شەمە ١-ی سێپتامبر – سەر لەبانی بۆ دیداری بەڕێز حاجی میرزا یەحیا چوومە هۆتێلی ئادلۆن. لەبەر ئەوەی چوو بووە دەرێ نەمتوانی بیبینم. بەڕێز میرا جەواد خانی قازی م هەر لەوێ دیت چەند سەعات ئەو ڕۆژە بەیەکەوە بووین. دوای نیوەڕۆ بەڕێز عەزیموسەلتەنە هات بۆ دیدەنی بەندە، هێشتا مەعلققم نییە بەڕێز نەواب کەنگێ دێتەوە بێرلەن. داوام لە بەڕێز عەزیموسەلتەنە کرد نامەیەک بۆ کۆنسوولی ئیران بنووسێ بۆ ئەوەی تەزکەرەی تازە بۆ بەندە دەر بکا. چونکە پێم خۆشە ئەم تەزکەرەیەی ئێستا هەڵگرم. ئەوەندەی ڤیزا و و مۆر و ئێمزا پێوەیە بووە بە شتێکی عەنتیکە و دەبێ هەڵگیرێ. پێم خۆشە وەک بەشێک لە نووسینەکانی ئەو سەفەرەم لای خۆم ڕای بگرم.

یەکشەمە ٢ و دووشەمە ٣-ی سێپتامبری ١٩١٧
پەلامارەکانی سنووری ڕیگا
یەکشەمە ٢ و دووشەمە ٣-ی سێپتامبر – یەکشەمە بۆ نانی نیوڕۆ لە ماڵی بەڕێز قازی بانگ کرا بووم. دوای خواردنی نانی نیوەڕۆ تا سەعات ٧ بەیەکەوە بووین.  دوو ڕۆژە ئەڵمانییەکان هێرشی توندیان لە سنووری ڕیگا دەست پێکردووە و ڕۆژی شەمە یەکەمی سێپتامبر لە چۆمی دۆینا پەڕیونەتەوە و خەساری توندیان بە ڕووسەکان گەیاندووە. ڕووسەکان بە پەلە پڕووزە سەنگەرەکانی خۆیان بەجێ دێڵن و لە بەر ئەڵمانییەکان هەڵ دێن.

یەکشەمە ٢ و دووشەمە ٣-ی سێپتامبری ١٩١٧
نوتقی سەرۆکی موحافەزەکاران
یەکشەمە ٢ و دووشەمە ٣-ی سێپتامبر- زوربەی سەعاتەکانی شەمە لە ماڵێ خەریکی خوێندنەوە و نووسین بووم. شەوەکەی لەگەڵ بەڕێز قازی چووین بۆ تالاری فێلارمۆنیک بۆ گویگرتن لە توتقی سەرۆکی موحافەزەکارانی ئەڵمان کە یەکێک لە سیاسییەکان و نووسەرانی بە ناوبانگە. سەرۆکی ناوبراو بە ناوی گراف دۆنیلۆ کە لە لایەنگرانی جیدی شەڕەە دوو سەعات لە سەعات هەشتەوە تا دە نوتقی دەکرد، زۆر فەسیح و بەلیغ. شتێکی تازەی نەدەگوت. بەڵام بە دژی سۆسیالیستەکانی ئەڵمان و سیاسەتی سەدری ئەعزەمی پێشووی ئەڵمان بێتمەن هلووگ قسەی دەکرد و دەیگوت لە بۆ ئەڵمانێ تەنیا ئاشتییەک بە کەلکە کە سنوورەکانی داهاتووی ئەڵمان دابین بکا و ئازادیی بازرگانی و پەرەپێدانی کاسبی و سەناعەت دەستەبەر بکا. بە گشتی لەمەر ئۆپێڕاسیۆنەکانی ژێر دەریای ئەڵمان و وێڕەکایەتی ئەڕتەشی ئەڵمان هیوای دەردەبرێ. لە کۆتایی نوتقەکەی دا لە دەسکەوتەکان و داگیرکارییەکانی ئەڵمان لە لای ڕیگا شادی دەردەبڕی. دەی گوت کە پارتییەکی تازە بە ناوی پارتیی نیشتمان لەو دواییانە دا لە پڕووسی ڕۆژهەڵات  بە سەرۆکایەتی  دوک مەکلێنبورگ و دەریاداری بەناوبانگ فۆن تێر پیتز پێک هاتووە کە تا کۆتایی شەڕ بۆ درێژە دانی شەڕ و بە دەستهێنانی ئاشتییەکی شەڕافەتمەندانە تێبکۆشن و لە پێناو یەکێتیی گشت هێزەکانی ئەڵمان بۆ درێژە دان بە شەڕ تێبکۆشن. هەوای ئەو دوو ڕۆژە زۆر بلاوێن و خۆشە.
سێشەمە ٢٥-ی سێپتامبری ١٩١٧
ژنی حەمید بەگ
شێوم وەک پێشتر بڕیار درابوو لە سەفارەت خوارد. شاعیری بە ناوبانگی عوسمانی جێگری ئێستای سەرۆکایەتی مەجلیسی سەنا کە باوکی لە ئێران ماوەیەک سەفیری گەورەی دەوڵەتی عوسمانی بووە و لە تاران وەفاتی کردووە و لە گۆڕستانی شازادە عەبدولعەزیم نێژراوە و خانمەکەی  و بەڕێز قازی و خانمەکەشی لەوێ بوون. ئەو زیافەتە بە ئفتیخاری حەمید بەگ و خانمەکەی بەرپا کرا بوو. خانمەکەی ژنێکی خاوەن دیمەن و زۆر مەجلیس ڕازێنەرەوەیە. بە شێوەیەک کە میوانییەکە بە قسەکانی بەڕێزیان گەرم ببوو و بە دوور و درێژی باسی ئەستەنبووڵ و بارودۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسی ئەوێی دەکرد. بە باوەڕی وی ژنانی عوسمانی  خۆش دیمەن نین و وەجاهەتیان نییە. ژنانی چەرکەسی خۆش ڕوون بەڵام ئەمڕۆ بەشێوەیەک تێکەڵاو بوون کە بەهیچ جۆر ناتوانن لە ڕووی ڕەگەزییەوە خۆیان نیشان دەن. باسی بارودۆخی حەرەم بازی لە عوسمانی دەکرد. پێ دەکەنی و خەڵکی وە پێکەنین دەخست. پەسنی ئێرانییەکانی دەدا و دەی گوت نیسبەتێکیان نییە لەتەک تورکەکاندا و زۆر بە زەوقترن. باسی ڕووداوی ئەو دواییانەی حەیدەر پاشا و ئاگر گرتنی پاشەکەوتی قۆرخانەی شەڕێی لەوێ دەکرد و دەی گوت دوو ڕۆژی تەواو بڵێسەی ئاگر بەرز بوو و ئاگر گرتنی قۆرخانە هەوای پڕ کرد بوو لە گازی ژاراوی. دەیگوت نزیکەی سیسەد نەفەر کە زۆربەیان ئوتریشی بوون تەلەف بوون و قەدراییەکی زۆریش کەلوپەلی شەڕ لە ناو چووە.
چوار شەمە ٣-ی ئۆکتۆبری ١٩١٧
میوانیی وەحیدولمولک
دوای نیوەڕۆ ژمارەیەک لە بەڕێزان میللیوونەکانی ئێران و هەر وەها حەمید بەگ و خانمەکەی  و شەکیب ئەرسلان بەگ و ‌هەمزە بەگ بۆ خواردەنەوەی چایی لە هۆتێل ئێسپلەناد میوانی نووسەر بوون. مەجلیسێکی خراپ نەبوو. تەقریبەن تا سەعات ٧ بەر دەوام بوو. دوای شێو لەگەڵ بەڕێز قازی بەیەکەوە بووین. باسمان لە بابەتی جۆر بە جۆر کرد. بەڕێز قازیش هیوایەکی زۆری بە کۆتایی ئەو شەڕە و دوایی هاتنی ئەو شەڕە لە بەرژەوەندی هاوپەیمانان نییە. 
پێنجشەمە ١١-ی ئۆکتۆبری ١٩١٧

میوانیی شەکیب ئەرسلان
پێنجشەمە ١١-ی ئۆکتۆبر- دوێنێ شەوێ موفەخەمودەولە بەرەو سویس چوو و ئەو سەفەرەی دیکەی لە کۆڵ دەبێتەوە. تەنیا ئێرانییەک کە لە وێستگەی ڕێگای ئاسن چوو بوو بەڕێی کا بەڕێز قازی بووە. گۆیا لە کۆنەوە لەگەڵ بەڕێز قازی دۆستایەتیان هەبووە. بۆ نیوە ڕۆ لە هۆتێل ئادلۆن میوانی شەکیب ئەرسلان بووین. بەڕێز نەواب و خانمەکەی و میرزا محەمەدخانی قەزوێنی و چەند کەسی دیکەش لەوێ بوون. شەکیب ئەرسلان دوو سبەی دەچێ بۆ بروکسێل و گۆیا لەو سەفەرەدا مانگێکی پێ دەچێ و دوایە دێتەوە بێرلەن و دوای ئیستێکی کورت دەگەڕێتەوە ئەستەنبوڵ. شەکیب ئەرسلان لە نەجیبزادەکانی عەڕەبەکانی سووریایە و گۆیا کۆلکەی بنەماڵەکەی دەگاتەوە سەرەتای سەدەی ئیسلام. خۆشی کەسێکی ناتیق و زۆر بە هۆشە. لە ماوەی کورتی مانەوەی لە بێرلەن لەگەڵ زۆر لە سیاسییەکانی ئێرە هاو دەم بوو و ناوێکی لە دوای خۆی بە یادگار بەجێ هێشت. دانوستاندن لەگەڵی زۆر خۆشە و گۆیا داراشە، چونکە لێرە میوانی زۆر بۆڵی دەدا.
[تێبینی موفەخەمودەولە دیپڵۆماتێکی کۆنینەی وەزاڕەتی کاروباری دەرەوەی ئێران بووە]
جومعە ٢-ی نۆڤامبری ١٩١٧
وەکالەتی نەواب
ئەمڕۆ دوای نیوەڕۆ لەگەڵ بەڕێز عەلەوی چووینە ماڵی قازی. ئەمڕۆ لە تاران لە وەزاڕەتی کارو باری دەرەوە تێلگرافێک بۆ بەڕێز نەواب هاتووە. لەو تێلگرافە دا ناوی کۆمەڵێک لە نیشتماپەروەران و ئازادیخوازان هاتووە کە لە هەڵبژاردنەکانی تاران دا سەرکەوتوون. بەڕێز نەواب یش لەوانە. پرسیار لە بەڕێز نەواب کراوە گەلۆ وەکالەت قبووڵ دەکا یان وەەدوای دەداتەوە. ئەگەر قبووڵی نەکا ئاغا سەید حوسێن ئەردەبیلی دەبێتە وەکیل. وەک دیارە پێنج کەس لە کاندیداکانی شازدە سولەیمان میرزا لەو هەڵبژاردنە دا سەرکەوتوون.
جومعە ١٦-ی نۆڤامبری  ١٩١٧
دیداری قازی
دوای نیوەڕۆ بەڕێز نووری هاتە مالی بەندە و لە دوای ئەوە بەیەکەوە چووینە دیداری بەڕێز قازی کە تووشی گرانە تا بووە. بەڕێز قازی ئەو نەخۆشییە ئازاردەرەی لە ئێرانەوە لەگەڵ خۆی هێناوە و هەموو ساڵێ بە تایبەتی لەم وەرزە دا تووشی دەبێ. هەرچەندەش عیلاجی کردووە تا ئێستا ئەسەری نەبووە.
چهارشنبە ٥-ی دیسامبری ١٩١٧
وەفاتی ئۆسکار مان
چوارشەمە  ٥-ی دیسامبر-  ئەمڕۆ پرۆفێسۆر مان ڕۆژهەڵاتناسی بەناوبانگی ئەڵمانی کە سەفەری ئێرانیشی کرد بوو و بە زمانی فارسی بە چاکی قسەی دەکرد سەکتەی کردووە و وەفاتی کردووە. پڕۆفێسۆری ناوبرا ماوەیەک پارەکە و سەرەتای ئەمساڵ نەخۆش بوو. بەڵام لەو دواییانە دا بناوبیر ببۆوە و لە نەخۆشخانە هاتبووە دەرێ.

سەرچاوە: گۆواری دوو مانگانەی بەیان، ساڵی نۆیەم، ژمارەی ٤٧، پوشپەڕی ٢٧٢٦

وتوێژ لەگەڵ بەڕێز موجتەبا کوولیوەند لەمەڕ دوکتور جەواد قازی

وتوێژ لەگەڵ بەڕێز موجتەبا کوولیوەند لەمەر دوکتور جەواد قازی

تێبینی : لە مانگی ژوەنی ساڵی ٢٠١٤  دوو چاوپێکەوتنم کرد لەگەڵ توێژەرەوەی کورد موجتەبا کوولیوەند لەمەڕ
نامەکانی ڕۆژهەلاتناسی ئەڵمانی  ئۆسکار مان کە وەک کتێب بە زمانی ئەڵمانی بڵاوی کردووەتەوە. و هەر وەها ئەو دەنگەی
 میرزا جەواد قازی کە ساڵی ١٩٠٨ لە بێرلەن ئاستە کراوە. لەخوارەوە دەقی وتوێژی دووەم کە لەمەر دوکتور جەواد قازییە دەخوێننەوە. لەبەر وێکچوونی ناو لە شوێنێکی ئەم وتوێژە دا گوتوومە جەودا قازی یەک لە قازییەکانی محاکەمەی ئەسغەر قاتڵ بووە ئەو زانیارییە دروست نییە. یەک لە قازییەکانی دادگایی کردنی  ئەسغەرقاتڵ کەسێک بووە بە ناوی دوکتور قازی تەلیعە کە ئەو محاکەمەیە لە ساڵی ١٩٣٤ی زایینی بەڕێوە چووە. محاکەمەیەکی جەنجاڵی کە دوکتور جەوادی قازی تێیدا موسەتەشارو قازی سەرەکی بووە محاکەمەی دوکتور کورت لیندبڵات ی ئەڵمانی سەرۆکی بانکی میللی ئێران بووە لە ساڵی ١٩٣٤ بە تاوانی ئیختیلاس و لە کتێبی " خاطرات و خطرات " ی مێهدیقوڵی خانی هیدایەت بە دوورو دڕێژی باسی ئەو مەحکەمەیە کراوە.
حەسەن قازی ئووتی ٢٠٢٦
حەسەن قازی: بینەرانی خۆشەویست بە خێربێنەوە بۆ بەرنامەیەکی دیکەی ڕاوێژ. لە ڕاوێژی ئەمجارە دا لەگەڵ بەڕێز موجتەبا کوولیوەند خوێندکاری دوکتورا [ لە کاتی دابەزاندنی ئەم دەقە دوازدە ساڵ دواتر بەڕێز کوولیوەند دەبێ دوکتورایەکەی وەرگرتبێ ح.ق.]  لە زانکۆی گوێتینگن قسە دەکەین کە سەبارەت بە کارەکانی ئۆسکارمان لێگەرێنیكی زۆر هەمەلایەنەی کردووە. ئەم بەرنامەیەمان بە تایبەتی تەرخان دەکەین بۆ قسە کردن لە سەر میرزا جەواد قازی یان دوکتور جەواد قازی دواتر  کە لە سەرەتای بەرنامە دا گوێمان لە دەنگی بوو ، دەنگێکی کە لەگەڕی بەرنامە دا باسی دەکەین بزانین ئەو دەنگە چۆن قەید بووە. زۆر زۆر بەخێر بێی بەڕێز کوولیوەند.
موجتەبا کوولیوەند: سەلام عەرز کەم، زۆر سپاس دێرم. سەلام عەرز کەم وە خزمەت سەرکار وە هەمچنین بینەندەگەلێ بەرنامەی ڕاوێژ!
قازی: زۆر مەمنوون پێش هەموو شتێک لەوەڕا دەست پێ بکەین کە ئێوە لەو لێکۆڵینەوەی دا کە کردووتانە و گەیوەتە چاپی کتێبێک کە لە بەرنامەی پێشوو دا ناساندمان و هەر وەها لەو توێژینەوانەی کە لە کتیبخانەی نەتەوەیی بێرلەن و مووزەخانەکان کردووتانە بەو شتەی کە گەیشتوون پێتان وایە دوکتور جەوادی قازی یان میرزا جەواد قازی کەنگێ لەگەڵ ئوسکار مان ئاشنایی پەیدا کردووە و چۆناوچۆن بووە هاوکاری کردووە؟
کوولیوەند: بەڵێ، ئاشناییێ ئۆسکار مان وەگەردێ میرزا جەوادێ قازی هەڵوەئەگەرێت وە سەفەرێ پەژووهێشییە عێلمییە ئەوەڵێ ئۆسکار مان.
  ئۆسکارمان دەر سەفەرێ ئەوەڵ تاریخی ١٩٠١ تا ١٩٠٣ وە ئیران چوویە کە دەر بەرنامەیێ قەبلی باسمان کرد. دەر تاوستانێ ساڵی ١٩٠٣  دەر شەهرێ ساوجبولاغ (ئێمروو مەهاباد ئێوشیم) ئاشنا بییە وەگەردێ میرزا جەواد.
قازی: میرزا جەاد وا بزانم ئەو دەمی فەقێیەک بوە لە مزگەوتی شادەروێش
کوولیوەند: بەڵێ. حێکایەتێ یێ ئاشنایی یەسە ئۆسکار مان وە شەهرێ سابڵاغ  دونبالی کەسێک گەردێ کە ئاشناس وە خاندن نێوێشتەن توانێت، زوانێ کوردی بزانێت، زوانێ فارسی بزانێت، ئاشنا بوود وە زمانێ ئەرەبی، دونباڵی یەک مونشییێ بوویە. یە موعەرەفی کەنە یێ جوانی کە بەعدەن مەعلووم بوود  میرزا جەوادێ قازی یە.
قازی: زۆر باشە. لە نووسینەکانی ئۆسکارمان دا باسی ئەوە دەکا  کە شێوەی کارکردنەکەیان چۆن بووە بە یەکەوە چۆناوچۆن بووە؟

وێنەیەک لە ئۆسکارمان لە سابڵاغ لە نزیک مزگەوتی شادەروێش گرتوویە و لە کتێبەکەی بەڕێز کوولیوەند دا بڵاو بووەتەوە.
وێدەچێ کەسی ئەکەم لە لای ڕاستەوە میرزا جەواد قازی بێ.

کوولیوەند: بەڵێ شێوەی کارکەردەن ئی جوور بووە کە ئۆسکار مان دەر شەهرێ سابڵاغ  وە گەردێ یێ ڕاوی  بیش ئەز ٢٢ رووز کار کەی ناوی ڕەحمانێ بەکر ە.
قازی: بە کوردی بەیتخوانی پێ دەڵێن. خەڵکی دێی حاجی حەسەن بووە  لە نزیک میاندواو
کوولیوەند: بەیتخوان، مونتەها  ڕەحمانێ بەکر حافزەیێ بسیار قەوی داشتێ، کولێ بەیتەلێ کوردی کە ئێمە ئەلئان ئێمرووز ناسیم  مەم و زین، لاس و خەزاڵ، و کۆلێ بەیتەلێ ترەکێ ئەڕایێ ئۆسکار مان توونستێ فەقەت بەیان بکەی. ئۆسکار مان تەمامی زەبت کەی وە شیوەیێ فۆنێتیکی لاتین. وەلی خۆب ئۆسکار مان نەتوانستێ تەرجومە بکەی یا نەتوونستێ دەر توولی ئین ٢٢ ڕووز تەمامی مەتالیب دەرک بکەی، جەوادی قازی دەستیاری بوویە، هەمکاری وەگەردی کردییە و ئەڕای تەرجومەیێ ئی چشت کۆمەگی کردییە. ئەڵبەتە یەشێ بیوشم ناو ئەو تاوسانە میرزا جەوادێ قازی وە لای ئۆسکار مان ئینگلیسی یاد گرێت، ئۆسکار مانیش وە لای جەوادێ قازی دەرسێ کوردی گرێت.
قازی: پێشتر باسی ئەوەمان کرد بوو ئۆسکار مان وەختێک هاتووەتە ئەو ناوچانە فارسی زانیوە بەڵام کوردی نەزانیوە
کوولیوەند: نا، کوردی نەزانێت، فارسی زانێت مونتەها بە عونوانێ دانیشجوو لە بێرلەن، دەورەی دانیشجوویی فارسی کیتابی یاد گرێت.
قازی: ئەو دەمی کە لە سابڵاغ بوون وەختێک کە ئۆسکار مان بە شێوەی خۆی بە خەتێکی تایبەتی لاتینی، ڕۆمی فۆنتیک کە بۆخۆی بتوانێ  بیانخوێنێتەوە ئەوانەی زەبت کردووە، لەوێ قازی هاوکاری کردووە ئەوانەی بۆ تەوزیح داوە.
کوولیوەند: بەڵێ تەوزیح دایە کە مەعنی چەس؟ ئەگەر چشتێ دەرک نەکردییە، بەرداشت نەکردییە جەوادی قازی کۆمەگی کردییە.
قازی: دوایە بە یەکەوە چوونە ورمێ، لە کتێبەکەی ئۆسکار مان دا باس کراوە. بەڵام کەنگێ جەوادی قازی چۆتە ئەڵمان؟
کوولیوەند: بەڵێ هەنووز سەنەدی مەبنی بەر ئەوەی کە چ تاریخی  میرزا جەوادێ قازی دەر ئوون زەمان وە ئەڵمان هاتییە وەدەست نەهاتییە. وەلی نەتیجەیێ نامەنیگاری و گوزاریشگەلێک کە ئۆسکار مان دەر ئەو سەفەرێ ئەوەڵ وە سەفەرێ دووەمی کە دەر تاریخێ ١٩٠٦ وە ١٩٠٧ دووبارە چوویەسە مەنتەقە دەر یەک مەنتەقەیێ جوغرافیاییێ وەسیعی تەحقیقاتێ مەیدانی کردییە، بەرداشتی من یەسە کە میرزا  جەواد دەر ساڵی ١٩٠٧ وە ئەڵمان هاتییە.

قازی: لە ساڵی ١٩٠٧ هاتییە ئەڵمان و دەزانین لە ئەڵمان دەستی کردووە بە خوێندنی حقووق.
کوولیوەند: بەڵێ دروستە. وەختێک کە میرزا جەواد قازی وە ئەڵمان تییایت.
قازی: هەڵبەت دیارە لە سەرەتاوە زمانی ئەڵمانی خوێندووە،
کوولیوەند: بەڵێ میرزا جەواد ئادەمێ بائیستیعدادی بییە. وە چەند زەبان ئاشنا بییە، ئینگلیسی تونستییە، فەڕانسەوی دانستییە. بەرداشتێ شەخسییێ من یەسە کە ئۆسکار مان وەختی کە لە سەفەرێ دووەم هەڵوەگەرێت موتەوجێهبوود کە یەک گەنجینەیێ بۆزۆرگی، گەنجینەیێ گەورایی وە چشتێ زەبانشناسی جەماوەری کردییە، بەعد موتەوەجێهبوود کە مەسەلەن یێ نموونە بێم: ئەو ڕەحمانێ بەکر بیش ئەز ٨٠٠٠  سەتر  ئەڕای ئۆسکار مان حیکایەت تەعریف کەی، بەیت تەعریف کەی، خوب ئۆسکار مان ئیحتیاج وە کەسی داشتییە کە زەبانێ مادەری، زەبانێ داڵگی کوردی بە و تەلاش کردییە، یێ بەرداشتی منە، کە میرزا جەواد ناو ئەڵمان بای  هەمراهی بکەی.
قازی: باشە، لە ١٩٠٧ کە میرزا جەواد قازی، دوکتور جەوادی دواتر هاتۆتە ئەڵمان، یانی پێش ئەوەی کە بگەینە دەنگەکەی، لەسەر ژیانی لە ئەڵمان  لەو ماوەیە دا کە لەوێ بووە چ دەزانین؟ ئەڵمانی خوێندووە دوایە چی کردووە؟
کوولیوەند: ئەڵمانی خێنێت، وە دانیشگا سەبتی نام کەیت
قازی: دانیشگای؟
کوولیوەند: دانیشگاهێ بێرلین
قازی: ناوی چ بووە؟
کوولیوەند: ئەو زەمانە  وە ناو قەیسەرێ ئەلمان بوویە Kaizer Friedrisch Wilhelm Universitet
قازی: پاشان ناوی گۆڕاوە وا نییە؟
کوولیوەند: میرزا جەواد ئەوەڵ سەبتی نام کەی دەرسی حقووق بخوێنێ، بەعد تێیێ چەند ساڵ دەر ساڵێ ١٩١٧ ماهێ ئاگوست، ماهێ ئووت  ١٩١٧ پایاننامەی تێزی دوکتورای تەحویل دەی.
قازی: ئێستا با باسی دەنگەکە بکەین. ئەگەر دەکرێ هاوکارانمان جارێکی دیکەش دەنگەکە بڵاو بکەنەوە:
بە دەنگی جەواد قازی: چەند بڕگە لە شێعری نالی
"زولفت بە قەدت دا کە پەرێشان و بڵاوە
ئەمڕۆ لە منی شێفتە ئاڵۆز و بڵاوە
بۆچی نەگریم سەد کەڕەتم دڵ دەشکێنی
بۆچ مەی نەڕژێ شیشە لە سەد جێوە شکاوە
هەر چەند کە ڕووتم بە خودا مایلی ڕووتم
بێ بەرگییە عیلەت کە هەتیو مەیلی بە تاوە
هەر جۆگە و جۆبارێکی وا زۆر و زوێر بێ
جێی جۆششی گریانی منە و خوێنە ڕژاوە"
باشە ئەو دەنگە لە کوێ پارێزراوە، پێش هەموو شتێک، لە کوێیە ئەو دەنگە؟
کوولیوەند: وەڵا حیکایەتێ ئی دەنگە هەڵوەگەرێت من چەند ساڵ پێش مەقالەیی نووسام  وە ناوێ " دەنگێ گوزەشتەگان، دەر بارەیەێ کەشفێ قەدیمیتەرین گوورانییێ کوردی".
قازی: دەنگەکە لە کوێ پارێزراوە، لە کوێ هەڵگیراوە؟ لە چ موئەسەسەیەکە؟
کوولیوەند: لە مووزەی مەردومشناسییە دەر بێرلەن. ئەڵبەتە نەتیجەیێ تەحقیقات حەفتەها، ماهها توول کەشییە هەتا ئین سەدا پەیدا بکەیم.
قازی: باشە، ئەوە لەوێدا هاتییە پاراستن. پاشان لە نووسینەکانی ئۆسکارمان دا، یان لەو نووسینانەی دا کە پێوەندی پەیداد دەکەنەوە بەو دەنگە نووسراوە کە ئەوە لە چ تاریخێکدا  قەید کراوە، زەبت کراوە؟
کوولیوەند: بەڵێ بەڵێ. دەر ماهێ ژوەنێ ١٩٠٨ یئین سێدا زەبت بوویە، ئی دەنگە زەبت بوویە. حیکایەتێ یە دەنگە یەسە کە من زەمانی کە مەشغووڵێ تەنزیمێ ئارشیڤێ ئۆسکار مان بیم، پەروەندەم ساز ئەکرد ئەڕای ئین ئەسناد و کاغەزەیلێ  ئۆسکار مان دەر یێ یادداشتی یەک چشتی خوینم کە ئەڕام جالبێ تەوەجوهبوو، حیکایەتی یەسە کە ئۆسکار مان دەر تاریخێ چوارێ ماهێ جووڵای ١٩٠٨ وەختێکی کە وەسەفەر دووەم وەبەرلین تێی ئەڕایێ ئەعزاێی ئەنجومەنێ جوغرافیاییێ بێرلین یە سوخەنڕانێی ڕاجیع بە ئەو پەژووهێشێ کە ئەنجام داس ئەنجام دەی، بەعد هەمزەمان وە ئی سوخەنڕانی چەند گلە عەکسیش کە وە مەناتقێ موختەلف  و وەچێهرەیەلێ مەردوم  گرتییە ئەڕای حوزار نمایش دەی. من وەختێ ئی یادداشتە خوێندم  موتەوەجێهبیوم کە یەک چشتی ئۆسکار مان  یادداشت کردییە، دەر ئین یادداشت چێنین نووساس: " حوزارێ موحتەڕەم، من ئیمرۆ خۆشوەختم  وە حەز کەم کە دەستێ سەرنێوێشت چینین توای کە یێ  کوردێ ئەسیل وە ناوی میرزا جەواد دەر حاڵێ حازر ناو بێرلین زیندەگی کەی. میرزا جەواد کە من دەر سەفەرێ ئەوەڵێ خۆم  دەرشەهرێ ساوجبولاغ دەر تاوستانێ ساڵێ ١٩٠٣ ئاشنا بیمە  وە میرزا جەواد وە من کولی فرە کۆمەگ کردییە، بخسووس دەر تەرجومەیێ بەیتەلێ کوردی وە فرە وە من یاری کردییە. ئیمە دەنگێ میرزا جەواد ئەلئان زەبت کردیمە  وە ئیمڕوو توایم ئی دەنگە  پەخش بکەیم تا ئیوە دەنگێ کوردی ئەڕای ئەوەڵین بار بشنەفن. میرزا جەواد دوو گۆرانی چڕییە ئەوەل گۆرانی یەک غەزەلێ کلاسێکی کوردی، بەعد یەک گۆرانییێ فۆلکلۆر بییە کە ئۆسکار مان دەر ئیین تاریخ ئین دەنگێ میرزا جەوادیش پەخش کەی. "
قازی: ئەوە ئی چ تاریخێکە فەرمووت؟
کوولیوەند: ئین تاریخی سوخەنڕانی کە یادداشت کردییە ٤-ێ ماهێ جوولایە ١٩٠٨ ە.
قازی: کە وا بوو دەنگەکە پێش ئەو تاریخە زەبت کراوە.
کوولیوەند: من فکر کەم یە هەفتە، دوو هەفتە ئەز نەزەرێ تێکنیکی ئەگەر تێکنیکی ئەو زەمانە لە نەزەر بگریمن ئیحتیاج بوویە کە ئین دەنگ زەبت بییە.
قازی: ئێستا لە سەر تێکنیکەکەی قسە بکەین. چونکە ئێوە لەو مەقالەیە دا  کە لە مەجەلەیەک دا نووسیوتانە
کوولیوەند: ئەو مەقالەی کە ڕاجیع بە کەشفی ئەو دەنگە نووسامە لە ئی مەجلەیە دا چاپ بییە چوار سالێ پیش. یە مەجلەی ڕەسمی کیتابخانەی دەوڵەتیی موونیخ و بێرلینە.
قازی: باشە، پڕۆسە یا بڵێین پێواژۆی زەبت کردنەکە چۆن بووە؟ ئەگەر ئەوە تەوزیح بدەی
کوولیوەند: خاهیش کەم. مونتەها توام عەرز بکەم کە وەختی من ئی یادداشت خوێنیم  خوب ئەڕام بیسیار جالیب بی، کە نەوعی تاریخە دەر ١٠٦ ساڵێ پیش ئیمە نە تەنها کەسی گوزارێشی سەفەر دەی، شەفاهی ئەڕای عەلاقەمەندەیل تەوزیح دەی، بەڵکە عەکسیش نیشان دەی، عەلاوە بەر عەکس ئاواز و گوورانیش پەخش کەی. یانی ئەگەر ئیمە وە حەکایەتی ئیمڕۆ بتوایم سۆحبەت بکەیم، دەر واقیع دەر ١٠٦ ساڵێ پیش ئۆسکار مان وە میرزا جەواد وە هەمکاریێ یەکتری یەک بەرنامەێی مولتی میدیا ئیرائە کردنە.
قازی: دروستە،
کوولیوەند: وە حیکایەتێ ئی بەرنامەیە جالیبە چون ئین سەدا قەدیمیترین گوورانییە کە وەکوردی  دەر تاریخێ بەشەرییەت زەبت بییە. [ دیارە گۆرانی زەبتکراوی کوردی لەوە کۆنتریش ئێستا پێی زاندراوە.ح.ق]، بەعد دەستگاهێ کە پێی زەبت کردنە جالیبە فۆنۆگراف ناوییە.
قازی: باشە دەو ساڵە دا  ١٩٠٨ فۆنۆگڕاف هەبووە؟
کوولیوەند: بەڵێ فۆنۆگڕاف ئیختیراعێ ئێدیسۆن ە. ئەسڵەن بە فۆنۆگڕافێ ئێدیسۆن مەعڕووفە، بەعد تا زەمانیکێ کەشفێ  بەعدیێێ گڕامافۆن کە بەرقی بییە  تەمامی دانیشمەندەیل، تەمامی کەسانێکی  کە تەحقیقاتی مەیدانی کردنە وە دەستگاهێ فۆنۆگڕاف ئیستیفادە کردنە. دەستگاهێ فۆنۆگڕاف بەرقی نەیوە [نەبووە] بەلکێ میکانیکی و هەندلی بییە.
قازی: ئێستا ئەگەر نیشانی بدەین لێرە.
کوولیوەند: یە دەستگاهێ فۆنۆگڕافێ ئێدیسۆن. ئین دەستگاهیەجوورە کە میکانیکی بە، بایەد هندل بییەی ، مونەتها قەبلی سیلەندری هەیە، ئی سیلەندریەلە ئاغەشتە وە یە مایەعێ چەسپناک، یێ  سەمغی کەن بەعد کەسی هندل دەی، میرزا جەواد حەتمەن بایەد ناو ئەو شەیپوورە جاڕ بکێشێت بەعد ئین شەیپوور وە تەریقێ یێ سووزەن، ئەو شەیپوور وەخاترێ ئیرتعاشی  کە دیرێت سەدایێ میرزا جەاد یا سەدایێ  هەر کەسێ ئۆردا قسە کەی وە تەریقێ سووزن بانێ ئین مایعێ چەسپناک ئیجاد کەی. مونتەها موشکێلێ ئین دەستگاهیەسە کە بیش ئەز سێ بار یا چوار بار  قابێلێ تێکرار نییە وە بێسیار زەریف و بێسیار حەساسە چونکە ئین مایعێ چەسپناک ...
قازی: کەسێک ئەو دەمی یارمەتی کردوون، ئەو کێ بووە؟
کوولیوەند: ئەوە پڕۆفێسۆر ڕیجارد نۆیهاوس بووە  کە ئۆردا ئین دەستگاەدەر ئیختیار داشتییە. ئۆسکار مان وە لێی خاهیش کردییە  کە هەمکاری بکەی و سەدای میرزا جەوادێ قازی زەبت کەی.
قازی: میرزا جەوادیش لەو شەیپوورە دا دەنگەکەی کوتووە. باشە ڕاگرتنەکەی، پاراستنی چۆن بووە؟
کوولیوەند: خوب دەر بێرلین چەند گلە مووزە هەس کە وە زەمینەیەلی موختەلیفی فەعالییەت کەن ئەز جوملە جەمع ئاوەرییێ  نە تەنها  ئەوراق، بەڵکە سەدایەلیش هەس، دەنگ. وە ئی دەنگەیل وە قەدیمیتەرین هەس. گوویا  قەدیمیتەرینی دەر ئەواخیری قەڕنی نووزدەهومە. ئەوانە دانیشمەندەیلی بینە کو چووینەسە ئافریقا، سەدایێ زوانەیلێ ئافریقایی، یا سەدایێ کەسێ مووسیقی ئیجرا کردییە جەمع کردنە کە وەختی ناو ئەڵمانن یەک بار یا دوو بار بتوانن بشنەفن کە چ نەوع مووزیکییە و من وەختێ کە دونبال گەشتم موتەوجیهبیم کە ناو مووزەیێ مەردۆم شناسیێ بەرلین یەک مەجمووعەیی وە ئی سیلەندر و ئی فۆنۆگڕاف، یێ مەجمووعەیی وە ئەوانە دەر زیر زەمینێ مووزێیێ  مەردۆم شێناسیێ  هەس.
قازی: ئێستا تەنێ ئەو غەزەلە ماوە ، گۆرانییەکە نەماوە وە نییە؟
کوولیوەند: حالا جالێب یەسە، وەختیکە من نامە نیگاری کردم چوویمە مووزێیێ مەردوم شێناسی موتەوجیهبیم کە  ناو لیستی کە ئی مووزێیێ مەردوم شێناسی وە ئین فۆنۆگڕاف نووسانە سوحبەت وە سێ گلە سەدایێ میرزا جەواد زەبت بییە. سێ دانە، وەلی ئۆسکار مان لەو بەرنامەی سوخەنڕانی وە دوو دانە ئیشارە کەی. حەتمەن وەخت نەیاشتێ یا ئیمکان نەیاشتێ. خودێ یە بێسیار جالیبە. موتەئەسیفانە وەختێ کە ئی سیلەندرە پەیدا کەردیم  وە بانێ یەکێ لە کارتۆنەیلێ نووسیاس کە سیلەندرێ دووەم  خەراو بییە.
قازی: لێرە وێنەی کارتۆنەکانیش هەیە پێم وایە.
کوولیوەند: بەنابەرئین ئیمە دەر حاڵێ حازێر دوو  دەنگێ میرزا جەوادێ قازی دیریم. یەکیان کە شێعری  مامۆستا نالی خوێنێت، غەزەلییێ کە ئەلئان دو بار گووش کردیم ئەلئان مەعرووفە بە " زولفت بە قەدت دا" !، سیلەندرێ دووەمیش بیست جوملەیێ  کوردییە وە لەهجەیێ  موکری  کە میرزا جەواد جومەلەیلێ سادەیی کە ئەلمانییەل بشنەفن تیکرار کەی بەعد یەک ئەڵمانی بەعد ئەز هەر جوملەیی کە میرزا جەواد بە کوردی ئویشت ئەو ئەڵمانییە  تەرجومەیە ئەوە وە ئەڵمانی دەی.
قازی: بەڵام ئەوە هێشتا وەدەر نەکەوتووە لەو شوێنە.
کوولیوەند: ناوی موشەخەساتی نییە وەلی بەرداشتی من یەسە کە
قازی: یانی هێشتا نەبوویە دیجیتاڵ، دەرنەکەوتووە.
کوولیوەند: نا هەنووز نەبوویە.
قازی: بۆ نا؟
کوولیوەند: خوب دشوارە بایەد دەرخاست بییەم.
قازی: ئەوەش گرینگە
کوولیوەند: مونەتەها  یادادشت کردیمە ئەو جومەلاتی
قازی: سەروەتێکی کوردییە دەبێ  زیندوو بێتەوە.
کوولیوەند: بەڵێ، دەر حاڵی ئەنجامە.
قازی: زۆر باشە ئێستا بێینە سەر ژیانی میرزا جەوادی قازی دوکتورای دواتر، کە وەک باستان کرد لەو زانکۆیەی بیڕلەنێ بووە لە بواری حقووق دا خوێندوویە. کەنگێ تەواوی کردووە ریسالەکەی؟
کوولیوەند: ساڵی ١٩١٧ یانی دەر جەرەیانی جەنگی جەهانی ئەوەڵ، یەک ساڵ قەبل ئەز پایانێ جەنگی جەهانی ئەوەڵ ئیمتیحان دەی بەعد ئەو تێزی ئێرائە کەی بەعد مەدرەکێ دوکتورا گرتییە.
قازی: ئێوە تێزەکەتان دیوە؟ تێزەکەی چییە؟
کوولیوەند: بەڵێ. تێزەکەی وە زمانی ئەڵمانی نووساس. ئەگەر تەرجومەیێ عونوانی " خیلافەت وە دیدگاهێ حقووقێ ئیسلامی " یە. وە زوانی ئەڵمانیش Das Kalifat nach islamischen statsrecht  وە تاریخێ ماهێ ئاگوست  ساڵی ١٩١٧ تەحویل دای.
قازی: چ تەوزیحێکی داوە لە سەر تێزەکەی ئەوەش بفەرموو!
کوولیوەند: جالیب یەسە کە ئین تێزێ پایاننامەیێ دوکتورایێ میرزا جەواد، دوکتور جەوادێ قازی دەر مەجەلەیێ ئەنجومەنێ ئیسلام شێناسییێ بێرلین  وە ناوی  عالمێ ئیسلامیDi velt des Islams چاپ بییە، سەردەبیرێ ئی مەجەلە یێ تەوزیح دەی نووسێت کە " ئین پایاننامەیێ  دوکتورا  تەوەسۆتێ کەسی نووسریاس کە شیعە نییە بەڵکە خۆی سوننی یە. بەنابەرئین تەوەجوهێ خانەندەگان جەلب کەی وە ئی  مەوزووع.
قازی: زۆر باشە، لە بێرلەن لە چاپەمەنی ئەڵمانی ئەو سەروبەندە دا، ئەو زەمانیدا سەبارەت بە نووسینەکانی دوکتور جەوادی قازی چیدیکە دەبینین؟
کوولیوەند: وەڵا من تا بەحاڵ چەند مەقالە وە فەعالییەتەیلێ قەلەمییێ میرزا جەواد قازی یا بەعدەن دوکتور جەوادێ قازی پەیا کردیمە یا خوێندیمە  ئەلئان دوو سێ عونوانی یادمە: مەسەلەن دەر ساڵی ١٩٠٩ ئەگەر دەر نەزەر بگریم دوو ساڵە، تازە ئەڵمانی یاد گرتییە دوو سێ مەقالە نووسێت کە  یەکی دەر ڕابیتە با جونبێشێ مەشڕووتییەتێ ئیرانە،
قازی: بە ناوی، بە ئەڵمانییەکەی؟
کوولیوەند: وەناوی Über die Konstitutionelle Revolution in Persien
قازی: ئەوە دە وەختێک دایە کە محەمەد عەلی شا جارێکی دیکە کودەتای کردووە
کوولیوەند: بەڵێ ساڵی ١٩٠٩
قازی: کودەتای کردووە لە دژی مەشڕووتەخوازان و ویستوویەتی بگەڕێتەوە سەر تەخت
کوولیوەند: دروستە. بەعد دەر یەک ڕووزنامێیێ سەراسەرییێ ئەڵمان وەنامێ    Die Forsiche Zeitung  هەموون ساڵێ  ١٩٠٩ یەک مەقالەیی یەکجار موهێمی ڕاجیع بە دەورانی قاجار لە ئیران مونتەشیر کەی. دەر یەک مەجەلەیێ عێلمیش یەک قێسێیێ، یەک حیکایەتێ کوردی  تەرجومە کردییە وە ئەڵمانی کە کوردییەکە دەبێتە کاریلە و بەرخ (تیتل و بیبل !!)، یە تەرجومە کردییە یانی وە ئەڵمانی مونتەشێر کردییە. ئین سێ تا ناسم.
قازی: بەڵام دیارە لەمەڕ عێلی مەنگوڕیش بابەتی نووسیوە کە ئێستا تەرجومە کراوەتەوە بە کوردیی سۆرانی. پاشان لە سەر ژیانی چ دەزانین ئەو ماوەی کە لە بێرلەن ژیاوە؟
کوولیوەند: وەڵا مە زانیم کە جەوادێ قازی  لە ساڵی ١٩٠٧ تا ١٩٢٧ وە بێرلین زیندەگی کەی
قازی: یانی بیست ساڵ بەلانی کەمەوە
کوولیوەند: عەلاوە بەر تەحسیل وە ناو دانیشگاه ناو سەفارەتی ئیران دەر بێرلین مونشی بییە وە موستەشار بییە، موستەشارێ حقووق بییە. دەر یە تاریخە وەگەردێ یە ژنێ ئەڵمانیش ئیزدیواج کەی
قازی: دیارە وێنەیەکیشی هەیە دە بەرگی دیپڵۆماتیک دا
کوولیوەند: بەڵێ سەر کار نیشانم دای. بەعد ئیمە ئەزانیم کە دەر ئین تاریخێ یەک جەمعییەتێ موهاجێرینی ئیرانی زیندەگی کردنە وە بیرلین کە دەر جەرەیانێ جەنگێ جەهانییێ ئەوەل وە ناوێ کۆمیتێێ ئیران. یا ئەو جووری کە ئیرانییەل ئیوێشن "کمیتەء ملیون ایران". ئۆسکارمانیش یەکێ لە کەسانی بییە کە  دەر واقیع هەمکاری کردییە.
قازی: مەبەستت ئەوەیە جەواد قازی لەگەڵ ئەو گرووپە هەمکاری کردییە؟
کوولیوەند: بەڵێ، بەڵێ چونکە  ئەو زەمان سەفیری ئێران کەسێک بوویە وە ئیسمێ  نەواب  وە ئەو نەوابیش خوب ئەز ئەعزای ئەو کمیتە ایران بییە. خوب بینا بەر ئین ئەعزایێ سەفاڕەتیش هەمکاری کردنە.
قازی: غەیری ئەوە لە خاترە نڤیسی، بیرەوەری ئەو کەسانەی ئەو دەمی لە بێرلەن بوون جەنابت تووشی هیچ هاتووی کەسێک ئیشارەی کرد بێ  بە دوکتور جەوادی قازی؟
کوولیوەند: بەڵێ
قازی: وەکوو کێ؟
کوولیوەند: دەر ئی تاریخ یەک دیپڵۆماتێ ئیرانی بە نامێ وەحیدولمۆلکێ شەیبانی  چوار ساڵ وە بێرلین زیندەگی کردییە. بەعد ئین وەحیدولمۆلکێ شەیبانی خاتراتێ ڕووزانە نویساس وە نامێ خاطرات مهاجرت کە چەند ساڵێ پیش وە ئیران مۆنتەشێر بییە. ناو ئی کیتابە بارها وە میرزا جەوادێ قازی ئیشارە کەی چونکە دووست و رەفیق بینە. میرزا جەواد چەند بار ئیرانییەل ئەز جوملە  وەحیدولمۆلکێ شەیبانی وە ماڵ  دەعوەت کەی، مێهمان نەوازی کەی بەعد وە تەریقی ئین خاترات توانیم بەخشی ئەز  زەوایایێ زێندەگییێ میرزا جەواد تەعقیب بکەیم  ئەز جوملە ئێ کە میرزا جەواد  وەگەردێ یە ژنێ ئەڵمانی ئیزدیواج کردییە، موتەئەسیفانە ناوی ئەو ژنە ناوی ئەو کیتاو نەیتەی کە ئیمە  بزانیم کییە، یا تەعقیب بکەیم. مونتەها  یە چشتی زانیم کە ئەو ژن  هونەرمەند و نەقاش بییە. ئەڵبەتە بەعدەن دەر مەتبووعات خوێندیمە کە دەر ساڵی ١٩٢٧ جودا بینە وە دوکتور جەوادێ قازی چوویسە ئیران.
قازی: لەمەڕ ئەو ماوەیەی کە لە بێرلەن ژیاوە چونکە دەزانین دە ساڵ دواتریش، یانی ئۆسکار مان ساڵی ١٩١٧ وەفاتی کردووە، دوکتور جەوادیش دە ساڵ دواتر هەر لە ئەڵمان بووە، دیارە نامەیەکیشی هەیە کە ئی ساڵی ١٩١٣ یە کە ئامۆزایەکی هەبووە کە لە بێرلەن را نا لە ژێنێڤ ڕا وەکوو کارتێکی پۆستی  بۆ ئامۆزاکەی ناردووە بە ناوی دوکتور موستەفای قازی کە دواتر ئەو لە کۆنستانتیپۆل بڵێین ئەستەنبووڵی ئێستا خوێندوویە. بەڵام لەو ماوەیە دا لە نووسینەکانی کە لە ئەڵمان بڵاو بووبێتەوە  هیچ ئیشاڕەیەک هەیە لە لایەن میرزا جەواد یا دوکتور جەواد لەگەڵ ئۆسکار مان یا هیچ نابینین؟
کوولیوەند: ئەسلەن ئیشارەیی نەیکەی وە ئین باعێسێ تەعەجۆبێ منە. چنین وەنەزە تێ کە بەعدها  دەر بیرلین  وە هەر دەلیلی ئین دیگێ ئیدامەیی  هەمکاری نیانە وە دەر بەینێ کاغەزەیلێ ئۆسکار مان هیچ ئیشارەیی وە میرزا جەواد نییە.
قازی: بەڵام، لە چاپەمەبی ئێراندا  لە ساڵی ١٩٤٦ دەتوانین بڵێین کە بەڕێز محەمەدی قازی کە برازای دوکتور جەوادی قازی بووە نووسینێکی هەیە بە زمانی فارسی بە نێوی " گنجینەء ادبیات کرد " کە لە سێ ژمارەی پەی دەر پەی ڕۆژنامەی کوهستان لە تاران بڵاو بووەتەوە لە  ١٩٤٦ کە لە وێدا بەحسێک دەکا لە پێوەندی ئۆسکارمان و دوکتور جەوادی قازی بەڵام زۆریش دیتایل و تەفەروعاتی تێدا نییە، وردە ڕیشاڵی تیدا نییە. باشە لەمەڕ ژیانی لە ئێران چ دەزانین؟
کوولیوەند: وە ئیران ئەزانیم وەختێ کە ئۆردا ئەچێت وە خاتێرێ ئینکێ دوکتور جەوادێ قازی حقووق خوێندییە  ئۆردا قازی بوود وە ئۆردا وە خدمەتێ دادگۆستەرییێ ئێمرووز وە دیوانێ عالیێ کێشور کار کەی. وە تەهران زیندەگی کەی مونتەها چشتێ ترەکەی نەزانم.
قازی: لەگەڵ خانمێکی فارس ئیزدیواج دەکا
کوولیوەند: بەڵێ ئیزدیواج موجەدەد کەی و تێهران زیندەگی کەی
قازی: چونکە محەمەدی قازی لە کتێبی " بیرەوەرییەکانی وەرگێڕێک " دا  هێندێک ئیشاڕاتی هەیە بە دوکتور قازی بەڵام زۆر نییە دیسانیش.
کوولیوەند: بەڵێ من کیتابێ محەمەدێ قازی وە ناوێ " خاطرات یک مترجم" خوێندیمە کە دەر ئۆردا ئیشارە کەی  وە جەوادێ قازی ئەز جۆملە وە هەمکارییێ سابێقی کە وەگەردی ئۆسکار مان کردییە.
قازی: ئەمن دە جێگایەک دا خوێندوومەتەوە ئێستا نایەتەوە بیرم، لە کتێبێک دا، لە جێگەیەک دا  کە دوکتور جەوادی قازی یەکێک لەو قازیانە بووە  کە لە محاکەمەی ئەسغەر قاتل دا، کە قاتڵێکی زنجیرەیی بووە، خەڵکێکی زۆر کوشتووە، یەکێک لە قازییەکانی ئەو دادگایەش بووە. شتێکی ئاوام لەبیرە.
کوولیوەند: بێسیار جالیبە من تا ئێستا نەشنەفتم
قازی: باشە ئێوە پێتان وایە کە لە چاپەمەنی ئەو دەمی ئێراندا، لە کوێدا ئینسان دەتوانێ حەول بدا زیاتری لە سەر بزانێ بە تایبەتی لە پێوەندی لەگەڵ ئەو هاوکارییەی کە لەگەڵ ئۆسکارمان و لەگەڵ میرزا ئەسکەندەر و لەگەڵ ڕەحمان بەکر  و لەگەڵ ئەوانە هەیبووە.
کوولیوەند: من فکر کەم کە مەتبووعاتی ئەو دەورە مەسەلەن ڕووزنامەیل، مەجەلاتی ئەو دەورە حاوییێ  ئیتیلاعاتن ڕاجیع بە فەعالییەتێ مەسەلەن ئیدارییێ دوکتور جەوادێ قازی، راجێع بە فەعالییەتێ ئەدەبی، ڕاجێع بە خاتراتێ کە ئیرانییەل نووسانە ئەز جۆلە ئەو کیتابی کە وەحیدۆلمۆلکێ شەیبانی نووساس. من دەستێ کەم شایەد پەنجا بار ناوێ میرزا جەواد تێکرار بوود ناو ئەوە مونتەها دەر ئەو تاریخە بەینی موهاجێرەیلی ئێرانی دەر بێرلین وە ناوێ میرزا جەوادخانێ کوردستانی مەعرووف بییە، بەینی  دووستەیل و رەفیقەیل.
قازی: زۆر باشە ئێمە توانیمان تا ڕادەیەک زەینی بینەران لەو بارەیەوە ڕوون بکەینەوە. لەکتێبەکەتاندا  وێنەیەک هەیە، وێنەیەکی مزگەوتی شادەروێش هەیە وەهەر وەها وێنەی سێ کەسیش هەیە کە یەکێکیان وە میرزا جەواد دەچێ و یەکێکیشیان وە سەیفولقوزات دەچێ کە ئامۆزای  میرزا جەواد بووە لەو وێنانەی دا کە ئۆسکار مان  گرتوویەیەتی  لە هیچ جێگایەک ناوی کەسەکانی نەداوە؟ من ئەگەر لە بیرم بێ لە هێندێک جێگا داویە لە هێندێک جێگا نەی داوە. یان چۆناوچۆنە؟
کوولیوەند: وەلی دەر ئین مۆرێد ئێتێلاعێ خاسی نەیرم.
قازی: بەڵام ئەو وێنانەی کە چاپت کردوون چی؟ لە هێندێک جێگا ناو هەیە
کوولیوەند: بەڵێ، پشتی بەرخی عەکسەیلێ ئۆسکار مان یاداشتەیلی هەس. مونتەها ئین یادداشتەیل گشتی دەستخەتێ ئۆسکار مان نییە. بەلکێ ئۆسکار مان خویشکی داشتییە وە ناوێ  مارتا مان ئیحتیمالەن مارتا مان ئەڕای تەنزیمێ کارەیلی ئۆسکار مان کۆمەگی کردییە، حەتمەن  مارتا مان ئیتیلاع نەداشتییە وە ئەشخاس، وە ناوێ ئەشخاس فەقەت نووساس مەسەلەن کۆردستان، نووساس مەسەلەن ساوجبولاغ، کرماشان یانە نووساس. وەلی خۆب جالێبە کە ئایەم ئیدامە بەی، تەحقیق بکەی کە ئیتلاعاتی بیشتەری وەدەست بارت.
قازی: یانی لە کوێ ڕا پێت وایە مرۆڤ دەبێ دەست پێ بکا  بۆ ئەوەی کە بتوانێ لەو زەمینانە دا زانیاری زیاتر بە دەست بێنێ.
کوولیوەند: وەڵا من فکر کەم ئەگەر مەسەلەن  ئیمە عەکسەیلێ بیشتەری داشتیوم، ئارشیڤەیلێ دیگەیی  تەحقیق بکەیم، پەژووهێش بکەیم  بیلەخەرە توانیم نەتایجی حاسڵ بکەیم. ئەز جوملە هەمین مەوزووعێ کەشفێ دەنگێ گۆزەشتەگان، دەنگێ میرزا جەوادێ قازی. خوب من فکر کەم ئادەم قەدەم وە قەدەم حەتمەن ئیتلاعاتێ بیشتەری کەسب کەی.
قازی: زۆر باشە ئێمە لەو بەرنامەیدا کە لەمەڕ کتێبەکەتان کردمان، با لێرە جارێکی دیکە کتێبەکەتان نیشان بدەم. دە ڕاستیدا ئەو دەمی مەسەلەیەکمان لە بیر کرد بۆیە ئێستا باش دەبێ لە بەردەوامی ئەم بەرنامەیە دا لە سەر ئەویش هێندێک قسە بکەین. ئەویش ئەوە بوو کە ئۆسکار مان و بە دووی ئەو دا ئەو کارانەی کە ئۆسکار مان کۆی کردووەتەوە سەبارەت بە شێوەزاری کرمانجکی یا زازاییش کاری کردووە. ئێوە لەو بارەیەوە چتان لە زەین دایە لە کتێبەکەدا چۆن باس دەکرێ؟
کوولیوەند:  خوب ئۆسکار مان دەر ساڵی ١٩١٧ فەوت کەی. بەعد شەخسی وە ئیسمێ کارڵ هادانک فەعالییەتەلێ ئۆسکار مان ئیدامە دەی.  کارل هادانک بەعدها  ٣ جێلد کتاو بەر ئەساسێ  یافتەهایێ ئۆسکار مان تەهییە کەی ئەز جوملە Die Mundarten Der Gûrânزوان و لەهجەیەلێ گوورانی کە هەورامانییە، باجەلانییە، کەندوولەیی جەمع ئاوەری کردییە بەعد زوانێ زازاس کە تەحتێ عونوانێ
Mundarten der Zâzâ , وە ئین دوو گلەش بایەد ئیشارە بکەیم.
قازی: باشە، لەوێدا باسی چ لایەنێکی ئەو کۆدە زمانیانە دەکا؟ ئەگەر لە بیرت بێ لە چ مەنتەقەیەک بووە
کوولیوەند:  زازایی دەر سەفەری دووەمە کە ئەلئان دەر حاڵێ حازێر یەک مەنتەقەیێ  وەسیعی دەر سووریە شڕووع کەی موسافەرەتی وە حەڵەب بەعد جوویتە ئەو زەمان دەوڵەتی عوسمانی بییە کە دەر حاڵی حازر ئین مەنتەقە بەینی سێ کیشوەرێ عەڕاق و سووریە و تورکیە تەقسیم بییە.
قازی: وابزانم لێکۆڵینەوەی لە سەر زازایی لە سیڤەرەک کردووە، دەرسیمیش چووە وا نییە؟
کوولیوەند: دێرسیمیش چوویە، تەمامێ ڕووستایەل و دێهاتەیلێ کە چییە زەبت کردییە ناو گوزاریشەل یادداشی کردییە.
قازی: دەزانین کە بەو کتێبە کارەکانی ئۆسکار مان تەواو نابێ، ئەو کارانەی کە ئێستا لە بەر دەست دایە چییە؟ چی ماوە کە کاری لە سەر بکەن؟
کوولیوەند: بیشتەرێ حەجمێ مەتالبی کە هەنووز مونتەشیر نەبوویە  بیشتەر ڕاجیع وە زمانێ کرمانشایی یە، کە ئۆسکار مان تەحتێ عونوانێ کوردییێ جنووبی یا کارل هادانک ئێدامە داس. ئەڵبەت قەسد داشتنە کە دوبارە تەحقیق بکەن، موسافەرەت بکەن، کامل بکەن وەلی هەنووز  مونتەشیر نەبووینە ئین ئاسار.
قازی: شتێکی دیکەش کوتتان وا بزانم لە بەرنامەی پێشوو دا باسی ئەوەتان کرد کە ئۆسکارمان لە فەعالییەتی غەیری زمانی و ئەدەبیش دا بەشداری کردووە لەگەڵ ئێرانییەکان، لەو بارەیەوە چ دەزانین؟
کوولیوەند: خوب ئۆسکار مان قەبل ئەز ئینیکە فەوت بکەی دەر بێرلین ئەو کۆمیتەی ئیران تەوەسۆتێ هەمیارییێ ئەڵمان وە موهاجرینی ئیرانی تەشکیل بییە کە سەید حەسەنی تەقیزادە ڕەهبەری ئین کۆمیتەیێ میللیوونی ئیران بییە  و نەشرییەی کاوە چاپ کەن. ئۆسکار مان  ئەز تریقێ ئەڵمانییەل مەسئوولی ڕەوابیت و دەر واقیع نازری کاوە بییە.
قازی:  لە بەر چی لەبەر ئەوە کە زمانی زانیوە؟ یا لەبەر ئەوە کە جۆرێک تەعەلوقی ئیدێئۆلۆژیکی هەبووە نیسبەت بەو مەسەلەیە.
کوولیوەند: خوب بەڵێ دەر جەنگێ جەهانییێ  ئەوەڵ کە ئەڵمان سەعی کردییە ناو کیشوەرگەلی خاوەرمیانە، ناو کیشوەرەیل شەرق نفووز بکەی. کۆمیتەی موتەعەدیدی تەشکیل دەی یا هەمکاری کەی. مەسەلەن وەگەردێ هیندووستانییەل ئەنجام دەی، وەگەردێ ئیرانییەل ئەنجام دەی، وەگەردێ ئەرمەنییەل هەمکاری و کۆمیتە تەئسیس کەی هەر کۆدام لە ئەو کۆمیتەیلیش ئەڕای خۆیان  ئینتیشارارتی داشتنە، ڕووزنامەیلی داشتنە. ئەڕای هەر کودام یە فەردێ ئەڵمانی کە مەورێدێ ئێعتێمادیان بییە ئیحتیاج داشتن. من تەسەور کەم کە ئۆسکار مان وەخاترێ یە کە پەنج ساڵ  دەر مەنتەقە زیندەگی کردییە ئاشنا وە زمانی فارسی، وە زمانێ کوردی و لەهجەیەلی موختەلیف بییە  خوب بیلەخەرە یەک شەخسێ سالێح  وە ساحێب نەزەر  بییە وە ئین دەلیلە  وەگەردیان کار کردییە.
قازی: ئەو ڕۆژنامە یا مەجەلەی کاوە چەند ساڵ دەرکەوتووە، دیارە دوایە بەردەوام بووە بەڵام دەورەکەی ئەو دەمی ئی کەنگێ یە؟
کوولیوەند: مەجەلەیێ کاوە کە لە بێرلین چاپ بییە وە دوو دەورە تەقسیم کەن؛ دەورەیێ قەدیم و دەورێی جەدید. دەورەیێ قەدیم ئەوەسە کە تەقیزادە وە عونوانێ سەردەبیری مونتەشیر کەی دەر بۆحبووحەیێ جەنگێ جەهانییێ ئەوەل. فکر کەم ئەوەڵین ژمارەی لە ژانڤییەی ١٩١٦ چاپ بوود تا یە کە ئەڵمان شکەست خۆی. خوب وختێک ئەڵمان شکەست خۆی تەمامێ ئەو کۆمیتەیەلی کە دەر بێرلین  وەگەردی ئەڵمانییەل هەمکاری کردنە مونحەل بوون یا تەغیرێ سیاسەت دان. بەعد دەورەی ئەوەڵی ڕووزنامەیێ کاوەش موتەوەقیف بوو.
قازی: ڕۆژنامە بوو یا مەجەلە؟
کوولیوەند: سەرێ یە ئیختیلافە چونکە خۆب ئەو زەمان تەحتی عونوانێ کاوەیێ جەنگی مەعرووف بییە. چونکوو گوزارەیشەلێ کە دەی گوزارەیشەلێ بیشتەر راجیع بە ئەوزاعی جەنگە، مونتەها ئیرانییەلێ کە دەر هەیئەتێ تەحریرییە فەعال بینە ئەز جوملە خودێ سەید حەسەنێ تەقیزادێ، جەماڵزادێ  وە کازمزادەیێ  ئیرانشەهر و عەلامەیێ قەزوینی یانە مەتالیب  و مەقالاتێ گووناگوونی ..، من فکر کەم یە تەرکیبی وە ڕووزنامەی خەبەری وە مەجەلەیێ عێلمی، ئەدەبی حەتتا بەحسەیلێ زوانشناسی ناوی دا بییە.
قازی: باشە هیچ نووسینی ئۆسکار مانی تێدا هەیە؟
کوولیوەند: چێرا، ئۆسکار مان دەر شۆمارێیێ ئەوەل ئیتیفاقەن مەتڵەبی نڤیسێد وە ناوی " کاوە و درفش کاویانی" کە تەعریفی بە ئیستیلاح ئەو چتێ شاهنامەس. پەژووهێش کردییە ئی پەژووهێش دە ئۆردا ئینعیکاس بییە. ئەوە ئین نەزەرە تەقوییەت کەی کە ئیحتیمالەن  پیشنێهاددەهەندەیێ عونوانێ  کاوە تونێت ئۆسکار مان بوود.
قازی: لەبەر ئەوەی کە ئەو مەقالەیەی لە سەر دێرەفشێ کاویانی نووسیوە؟

کوولیوەند: بەڵێ لە ئەوەڵین شۆمارە
قازی: دێرەفشێ کاویانیش یانی ئاڵایەکی کە گۆیا ئی کاوەی ئاسنگەر و ئەو شتانە بووە. باشە بەڵام دواتر ئەو مەجلەی کاوەیە؛ ئەگەرچی ڕەبتێکی ڕاستەوڕاستی نییە بە قسەکانی ئێمە، با باسی ئەویش بکەین
کوولیوەند: بەڵێ ئەهەمییەت دیرێ چون لە یە تاریخ عیدەیی لە بێرلین زیندەگی کردنە. بەعد ئەز جەنگی ئەوەڵ یە تێعداد ئیرانییەل لە ١٩١٨ کە ئەڵمان شکەست خۆی دەر ئەواییل ئی جوور وەنەزەر دێت کە ئەڵمان توونێت پیشڕەفت کەی وەلی بەعدەن  با شکەستێ ئەڵمان خەیلی وە چشتەیل نابوود بوود وە ئەو کۆمیتەیل هیندووستان ئەو کۆمیتەی مەڕبووت بە کار نەتوانن ئیدامەیێ فەعالییەت بدەن، دەر ئین بەین یە تێعداد وە ناو بێرلین باقی مەنن، ئی تێعداد دووبارە ئیحتیاج دیرن بە یەک مەتبووعاتی کە ئیرتیبات داشتیون وە کیشوەرێ خۆیان و کارێ فەرهەنگی بکەن، دەورەیێ جەدیدێ کاوە تەئسیس بوود تا ساڵی ١٩٢٢ کە تەقیزادە بێرلێن تەرک کەی ئین کاوەیێ دەورەیێ جەدید مونتەشیر بوود.
قازی: یانی  دیارە ئیدی نووسینی ئۆسکار مانی تێدا نابینین.
کوولیوەند: ئۆسکار مان  ١٩١٧ فەوت کەی.
قازی: بەڵام لە پێوەندی لەگەڵ کارەکانی، بۆ وێنە بە ڕێگای کارڵ هادانک؟ هیچ باسی کۆمەڵناسی یان زمانناسی تێدا نییە؟
کوولیوەند: من تەسەورم یە سە دوەرەیێ جەدیدێ کاوە  فەقەت تەحتێ نەزەرێ ئیرانییەل ئیدارە بییە. دەر نەتیجە  دەخالەتی خارێجی یانی دەخالەتێ ئەڵمانییەل یا کەسانی دیکە حزوور نەداشتییە.
قازی: باشە کارەکانی کارڵ هادانک یانی بێجگەلە بەرهەمی ئۆسکارمان کە سەرپەرستی کردووە بۆ ئەوەی ئامادەی چاپ ببێ بۆ خۆی چی هەیە کە بڵاو نەبووبێتەوە، ئیشارەیەکی کورتت کرد ئەگەر دەکرێ زیاتری شی کەیەوە.
کوولیوەند: خوب کارڵ هادانک دەر جەرەیانێ ڕەسیدەگی وە تەحقیق وە کارەیلێ ئۆسکار مان  موتەوجێهبوود کە زەمینەیێ کار خەیلی فەراوانە. یەک سەفەریش خۆی تەسیم گرێت دەر زمستانێ ساڵی  ١٩٣٢ تا ١٩٣٣ ئەچێتە دەمیشق و بەغداد. دەلیلێ ئین موسافەرەت یە بییە کە تواستییە بەرخێ پورسەشەیل ناو محەل پاسوخی پەیدا بکەی. مەسەلەن من زانم لە یادداشتەیلی ڕووزانێیێ کارڵ هادانک دەر دەمێشق لەتەک جەلادەت بەدرخان  ئاشنا بییە. بەعد وەگەردی  کامڕان بەدرخانیش ڕەفیق بییە، دووست بییە. حەتا وە وەرەسەیێ مەعنەوییێ  کارڵ هادانک یەک فەرهەنگ لۆغەتی وەبانی هەزاران خوردە کاغەز  نووسیاس کە دەستخەتێ  کارڵ هادانک و کاموڕان بەدرخانە کە قەرار بییە یەک فەرهەنگ لۆغەتی ئەڵمانی – کوردی وە لەهجەی بۆتی دروست بکەن کێ هەزاران واژەس. من ئەو فەرهەنگێ لۆغەتە وە تەرتیبێ  ئەلفبایی تەنزیم کردمە، مونتەها جەنگێ جێهانییە دووەم سووڕەت گرێت وە نەیتوانن موتەئەسیفانە ئی کیتابە چاپ بکەن.
قازی: ئێمە بەحسەکەمان بەو مەقالەی ئێوە کە بە زمانی ئەڵمانی بڵاوتان کردووەتەوە، بەڕێزێک بە ناوی هێدی تەرجومەی کردووە بە کوردیی سۆرانی. ئێمە کە پێش بەرنامە قسەمان دەکرد ئێوە کوتتان کە ئەو مەقاڵەیە کامیل نییە و هەر بەشێکی بە زمانی ئەڵمانی بڵاو کراوەتەوە. دەکرێ هێندێک زیاتر ئەو مەقالەی خۆت شی بکەیەوە.
کوولیوەند: لە تەمامی ئەو سوحبەتەیلێ کە ئیمە کردیم تەلاش کردمە وە ئیبتیدایێ تەحقیق کە چ جوور ئەسڵەن شرووع بییە وە چ فەعالییەتەیلێ سووڕەت گرتییە وە نامێ نێگاری، من کە ئەوەل نەزانستییەم کە لە ئی مووزەیێ مەردوم شناسی ئی مەجمووعە  وجوود دیرێت. بەلکێ تەحقیق کردمە وە تەمامێ نەتیجەیێ  ئین تەحقیقە  بە تەورێ هەفتەگی نووسامە وە موسەوەرە. یانی یە عەکسگەلی کە لە ئی مەجەلە دا هەس [بە دەست مەجلەکە لە سەر مێز نیشان دەدا]، عەکسەیلێ بیشتەری وارید کردمە مەسەلەن ئین مەجلە موخاتیبی ئەڵمانییە، من فەقەت  یەک بەیتێ ئی دەنگێ میرزا جەواد  لێرە دا چاپ کردمە وە ئەڵمانیش تەرجومە بییە کە ئەڵمانی بزانێد مەوزووع ئەسڵەن چەس. بەعد ناو ئەو مەقالێ یێ توولانی تواوی غەزەلی مامۆستا نالی هاتییە.
قازی: ئەتۆ شێعرەکەت کردووەتە شێوەزاری کرماشانیش تکایە بیڵێ! زۆر گرینگە
کوولیوەند: ئەڕای چە گریە نەکەم، وەختی کە سەد بار دڵم شکەنی
                 شەڕاو چون نەڕێژێ، وەختێ کە جامێ شەڕاو سەد بار شکەنێ
قازی: زۆر زۆر سپاست دەکەم بەڕێز موجتەبا کوولیوەند بۆ بەشداریت لە بەرنامەی ڕاوێژ دا، گەلێک مەمنوون
کوولیوەند: تەشەکور دەکەم
قازی: بینەرانی خۆشەویست با لە کۆتایی بەرنامەکە دا جارێکی دیکە گوێمان لە دەنگی میرزا جەوادی قازی بێ. تاکوو ڕاوێژێکی دیکە لای ئێوەمان خۆش.

سەرچاوە: گۆواری دوومانگانەی بەیان، ساڵی نۆیەم، ژمارەی ٤٧، پوشپەری ٢٧٢٦