مۆدێلەکانی پەروەردە بە زمانی دایکی بە ئاماژە بە شێوەزارە کوردییەکان لە تورکیا هەڤپەیڤین لەگەڵ محەمەد شەریف دەرینجە فێڤرییەی ٢٠١٤

 مۆدێلەکانی پەروەردە بە زمانی دایکی بە ئاماژە بە شێوەزارە کوردییەکان لە تورکیا

هەڤپەیڤین لەگەڵ  محەمەد شەریف دەرینجە

فێڤرییەی ٢٠١٤

شەریف دەرینجە لە زانکۆی کۆچ و بۆغازئیچی دەرسی کورمانجی دەلێتەوە. ئێستا لە زانکۆی مێعمار سینان لە بەشی  کۆمەڵناسی خەریکی خوێندنی دوکتورایە لەمەر سیاسەت و پڕاتیکی زمانی، بەکارهێنان یان بەکارنەهێنانی زمان دە ناو کوردان دا  و دەوری جینسییەت لە پڕاتیکی زمانی دا. لەو بوارانە دا خەریکی لێکۆڵینەوەیە. جگە لەوە لە ئەنیستیتووی دیسا لە دیاربەکر کار دەکا. بەڕێز دەرینجە دە چوارچێوەی چالاکییەکانی ئەو ئەنیستیتووە دا بە تەنێ یان بە هاوکاری  لێکۆلەرەوەی دیکە  کۆمەڵێک بابەتی زانستی بە کوردیی کورمانجی، کوردیی دملکی و زمانی تورکی بڵاو کردووەتەوە. هێندێک لەو کارانە وەرگێڕدراون بۆ سەر زمانی ئینگلیسیش. بۆ نموونە لێکۆڵینەوەی ' پەروەردەی دینامیکی لە سەر بنەمای فرە زمانی و فرە لەهجەیی؛ ، ' لە پەورەردەی شاگردانی کورد دا ئەو مۆدێلانەی دەکرێ بەکار بهێندرێن'  کە ساڵی ٢٠١٢ دەرکەوتووە.  ' کێشەی بەکار هێنان و بەکارنەهێنانی زمانی دایکی لە پەوروەردەی  تورکیا دا و ئەزموونی شاگردانی کورد' بە ناوی ' برینی زمان'، کارێکی دیکەی بەڕێزیان ' سیاسەتی فرە زمانی  و پلانداڕشتنی زمانی 'یە ، کارێکی دی ' لە پەنجەرەی سیاسەتەوە لە فرە زمانێتی ڕوانین ' و  ' چاوخشاندنەوەیەک بە  تاک زمانێتی و داهاتووی فرە زمانێتی ' ، 'پلانسازی و سیاسەتی زمانی  ووڵاتان، فرە زمانێتی لە پەروەردە دا'. بە تایبەتی ئەوەی کە زۆر سەرنجڕاکێش بێ ' کێشەی بەکارنەهێنانی زمانی زگماکی لە پەورەوردە و بەسەرهاتی خوێندکاری کورد لە تورکیا  ' یە کە  ئێمە لەم گفتوگۆیە دا لە سەری دەڕۆین.

پرسیار: وەک دەزانی لەم حەوتوویە دا ڕۆژی جیهانی زمانی دایکییە. چەندین ساڵە کە یۆنێسکۆ کە دەستگایەکی کولتووری نەتەوەیەکگرتووەکانە ٢١-ی فێڤرییەی وەکوو ڕۆژی جیهانی زمانی دایکی ڕاگەیاندووە. بەڕێزت وەک پسپۆڕێکی زمان ئەو ڕۆژە چۆن دەنرخێنی؟

وڵام: لە تورکیا و لە باکووری کوردستان ڕۆژی زمانی دایکی لە دەسپێکی ساڵی ٢٠٠٠وە پیرۆز دەکرێ. لە تورکیا و لە باکووری کوردستانیش ئەو بابەتە لە سایەی تێکۆشینی کوردان دەستی پێ کرد. ئێستا زۆر کەس لە باکوور سەبارەت بە ٢١-ی  شوبات دەدوێن  و باسی داوای زمانی دەکەن نەک هەر بۆ کورمانجی ئاخێوان بەڵکوو  هەموو زمانان لە تورکیا، ئەو ڕۆژە قسە دەکەن، گەنگەشە دەکەن و هێدی هێدی باشتر لە مانا و ناوەرۆکی ئەو ڕۆژە تێ دەگەن. هێندێکان دەلێن ڕۆژی ٢١-ی شوبات ڕۆژی زمانی دایکی یە بۆ هەموو کەس بۆ ئەوەی هەموو زمان ئازاد بن و یەکسان بن ، بەڵام دیارە خەڵک زۆر باسی زەمینەی مێژوویی ئەو ڕۆژە ناکەن. وەک دەزانین ٢١-ی شوبات بە تێکۆشانی خوێندکارانی بەنگالی لە ساڵی  ١٩٥٢ دا دەستی پێ کرد، ئەو دەم خوێندکارانی بەنگالی لە زانکۆکانی پاکستانی ئەو زەمانی دا تێ دەکۆشان  و گوتیان  ئێمە تەکزمانی ، هەر ئۆردوو قەبووڵ ناکەین، داوخوازی زمانی خۆیان کرد پرۆتێستیان کرد، پۆلیس تەقەی لێ کردن و  چوار خوێندکار کوشت . ئیدی لەو ڕۆژەوەیە کە باسی شەهیدانی زمان دەکرێ. ئێستا لە تورکیا و لە باکوور هێدی هێدی باسی ئەوە دەکرێ کە بە دەست هێنانی مافی زمانی مێژوویەکی لەمەر خۆی هەیە و ناوەرۆکیشی تێکۆشانە. یونێسکۆ تەنیا باسی زمان دەکا بەڵام باسی ئەو مێژووە ناکا کە بەو ڕۆژەوە گرێ دراوە. بۆ کوردان تێکۆشان لە پێناو مافی زمانی دا پێشینەی هەیە، لە پێناو ئەوە دا مان لە خواردن دەگرن هەر ناڵێن مافی زمانی دایکی بەڵکوو زمانی دایکی لە هەموو بواری ژیان دا دەخوازن بۆیە بەجێیە مرۆ زمانی دایکی لە بەستێنی مێژوویەک دا ببینێ.

پرسیار: یانی بە پێی بۆچوونی ئێوە مرۆ ناتوانێ زمانی کوردی لە پێواژۆی سیاسی هەڵبڕێ؟

وڵام: نا مرۆ ناتوانێ لێکیان هەڵبڕێ. لە هیچ کوێ ئەوە مومکین نییە. لە ئورووپاش مومکین نییە.

پرسیار: لە زۆر جێگا هێندێک کۆڕو کۆمەڵ هەن دەڵێن بەڵێ مافی زمانی زگماکی داوخوازێکی ڕەوایە بەڵام ئەوە نابی بگاتە ئاستی داوخوازی سیاسی. چونکە ئەگەر بگاتە ئەو ئاستە ڕاستەوڕاست گرێ دەدرێتەوە بە ناسێنەی سیاسی بۆیە نای پەژرێنن. ئێوە سەبارەت بە مۆدێلی جۆربەجۆری پەروەردە بە زمانی دایکی کارتان کردووە. دەزانین کە لە ساڵی ١٩٩١ بەملایەوە لە تورکیا هێندێک ڕێفۆم کراوە لە سەر زمان و هەر چەند زەخت کەمتریش بووبێتەوە بەڵام دە ڕەسمییەت دا  دەبینین زمانی کوردی ڕەسمییەتی پێ نەدراوە یانی ئەگەر ستاتوسی کوردیی کورمانجی و کوردیی دملکی لەگەڵ ستاتوسی زمانی تورکی بەراورد بکەین ئەو شێوەزارانە لە چاو تورکی هیچ مافی ڕەسمییان نییە، باوەکوو ئەوەش کە هێندێک شت گۆڕاوە. جا دەکرێ ڕۆژێک لە سایەی خەباتی گەلی کورد کار بگاتە ئەوەی کە کوردیش وەک زمانی تورکی دە پەروەردە دا دەکار بکرێ، دەوچوارچێوەیە دا کە ئەو مۆدێلانەی ئێوە پێیان گەیشتوون دەتوانن زۆر یارمەتیدەر بن  بۆ ئەو کەسانەی کە لە سەر سیاسەتی  فیرکردن و بارهێنان تەما دەگرن. جا بۆیە پێم خۆشە ئێوە هێندێک بە ووردی لە سەر هەر کام لەو مۆدێلانە بدوێن.

وڵام: یانی ئەو کاروخەباتەی کە ئێمە لە سەر مۆدێلی پەروەردە کردوومانە لە سەروبەندێک دا بووە کە هەموان پەژراندوویانە کە پەروەردە بە زمانی دایکی ئیدی مافێکە، دەوڵەت ناتوانێ پێشی پێ بگرێ، نەک هەر کورد، ژمارەیەکی زۆر لە ناو تورکانیش دا ئەوە دەڵێن. تەنانەت پارتییە سیاسییە جۆربەجۆرەکانی تورکیاش ئیدی ناتوانن بە ئاشکرا بڵێن  زمانی کوردی نییە، زۆریان هەبوونی زمانی کوردی قەبووڵ دەکەن بەڵام نازانن چۆنی پێوە بچارێن. لە ناو کوردانیش ئەو تێکۆشانە لەپێناو مافی زمان هەر هەبووە، بەڵام ئەوەی کە زمان دە پەروەردە دا، زمان لە ژیان دا چۆن بێ  ڕوون نەبوو. ئێمە مۆدێلەکانی خۆمان لە ڕەوتی ئەو گەنگەشە و موناقەشانەدا ئامادە کرد، ئێمە وامان بیرکردەوە بۆ ئەوەی بتوانین هێندێک پێشنیار بکەین بۆ پەوەردەی زمان و زمان لە کۆمەڵ دا دەبێ وەزعەکە باش بزانین، ئێمە ئەو مافەمان بۆ منداڵان، بۆ شاگردان دەوێ بۆیە دەبێ بزانین ئەو منداڵانە کێن، ئەو منداڵانە لە کوێ دەژین؟ توانایی زمانییان چۆنە؟ بە کامە زمان قسە دەکەن؟ کێهە زمان باشتر دەزانن؟ و هەر وەها ئایا مەسەلە ئی زمانێکە، دووە، سێ یە چەندە؟ زمانی ناو خێزان و دەرەوی ماڵێ وەک یەکن یان جیاوازن؟  و هەر وەها هەڵکەوتی چینایەتی شاگردەکان چییە؟  کامەنەیان سەر بەچینی بورژواین؟ کێهانەیان هەژارن؟ لە دێ دەژین یان شار، لە ڕووی جینسییەتییەوە کچن یان کور؟ لە ڕووی بەکارهێنانی زمانەوە فەرقیان چییە؟ ئێمە پیویستە تایبەتمەندییەکانی شاگردانی خۆمان باش بزانین و هەر وەها ئەوەش باش بزانین  کە پێداویستییەکانیان چییە؟ ئەگەر مرۆ ئەوانە نەزانێ ناتوانێ پێشنیاریش بکا.

پرسیار: بەر لەهەموو شت  من پێم خۆش بناغەی کارەکەتان بزانم.دیارە لە زۆر شوێن لەو بارەیەوە کار کراوە وەک کاتالۆنیا بۆ نموونە. یا مامۆستا وەک تووڤێ سکووتناب –کانگاس  لە ئاستی ناونەتەوەیی دا هێندێک تیوری پێش خستووە و  هاتووەتە باکووری کوردستانیش. بناغەت تیوریکی کارەکەتان چۆن بوو؟

ولام: لەو ڕووەوە ئێمە  لە کتێبی ' برینی زمان ' باسمان لێوە کردووە. چاومان لە مۆدیلی سێ وولاتان کردووە. لە فەڕانسە تەماشای وەزعی زمانی کۆرسیکایی مان کرد، لە ئێسپانیا وەعی زمانی باسک مان لەبەرچاو گرت و  هەر وەها لەچین، وەزعی شین جان، بارودۆخی تورکی ئەوێ. جگە لەوە لە زۆر ووڵاتی ئەفریقایی و ئاسیایی و لە ئەمریکای لاتین، لەهەر ووڵاتێک لێمان کۆڵیوەتەوە جا چ پەروەردەی یەک زمانی بێ، دوو زمانی بێ یان هەرچی بێ. تەماشای ئەوەمان کردووە لە سەر چ بنەمایەک و بە چ دیتنێک ئەو پەروەردەیە ڕێک دەخەن؟ ئەو نموونانە هەموویان دەڵێن ئەگەر مرۆ شاگردان باش نەناسێ، پێداویستییەکانیان باش نەزانێ ناتوانی پەروەردەیەکی ڕێک وپێک بەڕێوە بەری. دەبێ بزانێ ئەوان چیان دەوێ و چیان پێویستە.

پرسیار: ئەو کارەی ئێوە مەیدانی بوو؟

وڵام: بەڵێ، هەم لەگەڵ مامۆستایان، هەم شاگردان و هەم لەگەڵ دایوبابی شاگردان قسەمان دەکرد

پرسیار: کارەکەتان گرووپی بوو؟ هەر لە ناوچەی ئامەد بوو؟

وڵام: بەڵێ کارەکەمان گرووپی بوو، هێندێک لە دیدارەکانمان لە ئامەد بوو بەڵام ئەوانەی لە ئامەد قسەمان لەگەڵ کردن هەموویان خەڵکی وێ نەبوون هێندێکیان خەڵکی دیێیەکانی دەور وبەری بوون. هێندێکان خەڵکی شرنەخ، هێندێکی تریان خەڵکی مێردین بوون. یانی ئەوانەی قسەمان لەگەڵ کردن دەکرێ بڵێم لە سەرتاسەری کوردستان بوون. هەر وەها لە دیاربەکر  ڕێزەیەک کۆڕی کارمان ساز کرد لەگەڵ مامۆستایان. لە کۆڕێ یەکەم دا لە هەر شارێکی کوردستانەوە یەک یان دوو ئامۆژگار بەشدار بوون. ئەوان هەموو مامۆستای کورد بوون کە دەرسیان بە منداڵانی کورد دەگوت بەڵام  لە مەدرەسەی تورکی دا و بە زمانی تورکی. کۆڕی کاری دووەمان بۆ ئەو مامۆستا کوردانە پێک هێنا کە لە دەرەوەی کوردستان وەک ئەستەنبووڵ، مێرسین کاریان دەکرد بۆ ئەوەی بزانین وەزع چۆنە، بارودۆخی شاگران چییە؟ چ لە ڕووی زمانەوە و چ وەکوو دیکە ئەوەش بەو مەبەستەی کە ئێمە باشتر وەزعەکە بزانین.  دوای ئەوەی کە گەیشتینە قەناعەتێک دەربارەی بارو دۆخی سۆسیۆلینگویستی، یانی زانینی هەم بارودۆخی زمانی و هەم  کۆمەڵایەتی  و هەر وەها بەراوررد لەگەڵ ووڵاتی دی.
پرسیار:باشە کاتێک ئێوە دەستتان بە لێکۆڵینەوە کرد لە زەینی ئێوە دا کێ هەبوو؟ ئەو دەزگایانە کە لە سەر پەروەردە قەرار دەدەن یا بە گشتی خەڵک لە بیری ئێوە دا بوو، کورد و تورک؟ یان چۆن بوو؟

وڵام: هەر دووکیان. ئێمە گوتمان ئەرکمان ئەوەیە کارێکی ئەکادێمیکی بکەین و ئەو ئاکامەی پێی دەگەین لە سەر مێز دانێین، هەر کەس پێی خۆشە کەلکی لێ بستێنێ، هەم بۆ زمانناسان، هەم بۆ پەروەردەکاران، هەم  بۆ یارمەتی بە سیاسەتی زمانی، ئەگەر دەوڵەت، حکومت بخوازێ  سەبارەت بە زمانی کوردی شتێک بکا ئەوەتا ئەو لێکۆڵینەوە زانیارییان لە بەر دەست دەنێ، بۆ سیاسەتی کوردیش بە هەمان شێوە. کاتێک باسی مافی پەروەردە بە زمانی دایکی دەکەن، ئەوە لە سەر چ بنەمایەک پێک بێ، ناوەرۆکی چۆن پڕ بکرێتەوە. یانی ئەوە بە کاری هەر دوو لا دێ.

پرسیار: با یەک یەک باسی مۆدێلەکان بکەین، مۆدێلی یەکەم چۆن بوو؟

وڵام: چوار مۆدێلمان هەیە، لەبەرچی چونکە شاگردەکان لێک جوێن. شاگردانی ٥ ساڵان، شەش ساڵان ، حەوت ساڵان. کاتێک دەڵێم کوردی مەبەستم هەم کورمانجی و هەم دملکی یە. هێندێک لەوانە کەم بە تورکی قسە دەکەن یان هیچ تورکی نازانن. کاتێک دەچنە مەدرەسە هیچ زمانی تورکی نازانن تازە فێری زمانی تورکی دەبن  ئەوە گرووپێکە، ژمارەیان زۆر نییە. ئەوان لە کوردستانن و هەر لە کوردستان دەژین زیاتریش لە گوندەکان. بەڵام لە شاران چ لە کوردستان و چ لە دەرەوەی کوردستان وەکوو دیاربەکر شاگردان هێندێکیان کوردی و تورکی هەر دووکیان دەزانن  و هێندێکیان  کوردییەکەیان باشترە و هێندێکیان تورکییەکەیان.

پرسیار: گرووپی یەکەم ئەو دەستەیەن کە کاتێک مەدرەسە دەست پێ دەکەن هەرکوردی دەزانن.

وڵام: بەڵێ گرووپی یەکەم.

پرسیار: سەبارەت بەو گرووپە پێشنیاری ئێوە چییە؟

وڵام: لەسەر ئەو گرووپە پێشنیاری ئێمە چییە. هەموو مۆدێلەکان دەڵێن شاگرد دوای نۆ ساڵ، دە ساڵ دەبن بە  فرە زمان یانی  تەنیا بە کوردی دەست پێ بکەن ئەگەر ئەوە کورمانجی بێ  ببێ بە کورمانجی و دملکی لەگەك تورکی ئێمە ئینگلیزیشی لێ زیاد بکەین هێدی هێدی ، لە ماوەی دە ساڵ دا ئەو شاگردانە ببنە چوار زمانی. یانی کورمانجی/ زازاکی = کرمانجکی، تورکی و ئینگلیزی. بەڵام خوێندن و نووسین بە کوردی دەست پێ بکەن، ئەگەر  زمانی دایکیان دملکی بێ بە دملکی دەست پێ بکەن و کورمانجی هەر بۆ بەراوەرد کردن  بە کار بێنن و بیخوێنن. خوێندن و نووسین بە دملکی دەست پێ بکەن، بەڵام ئەگەر زمانی دایکی  شآگرد کورمانجی بێ  بە کورمانجی دەست بە خوێندن و نووسین بکا و زمانەکانی دیکەش تورکیش و ئینگلیزیش لە سەرەتاوە وەک دەرس بیخوێنن بۆ وێنە لە ساڵی دوەم دا، سێ سەعات، چوار سەعات، پێنج سەعات، ئەوە  هەنگاو بە هەنگاو زیاتر دەبێ، بەڵام هەر وەک دەرس تا پۆلی شەشەم، پۆلی حەوتەم دوای ئەو پۆلانە دەکرێ هێندێک دەرس بە ئینگلیزی بێ، هێندێک دەرس  بە تورکی بێ بەڵام بنەمای پەروەردەکە  کوردی یە.

پرسیار: دیتنی ئێوە سەبارەت بەو پەروەردەیە دیتنێکی ناوەندێتی نییە، وا نییە؟ بە پێی ناوچەیە. یانی لە ناوچەیەک دا کە گروپێکی ئاوای منداڵی کورد هەن ئەو مۆدێلەی کە ئێوە پێشنیاری دەکەن ئەوەیە کە لە سەرەتاوە خوێندن بە کوردی بێ و لە ساڵی پێنجەمەوە ئینگلیزی وەک دەرس لێی زیاد بکرێ.

وڵام: نەک ئەوەی کە پەروەردە بە ئینگلیزی بێ بەڵکوو گرانایی زیاتر بێ. ئەو زمانانە نەک جیا لەیەکتر بەڵکوو وەک یارمەتیدەری یەکتر بن.

پرسیار: بەڵام پەروەردەکە بە کوردی بێ؟

وڵام: بەڵێ پەروەردە بە کوردی بێ.

پرسیار: و ئەگەر منداڵ ویستی تورکی فێر بێ بە زمانی کوردی فێری تورکی بێ.

وڵام: بەڵێ بە زمانی کوردی فیری تورکی بێ و بتوانێ  بەیەکەوە بەراوەردیان کا.

پرسیار: دیارە لێرە پێویستی بەوە هەیە کە فێرکار و ئامۆژگاریش ئەو ڵێزانی و تواناییەیان هەبێ.

وڵام: بەڵێ پێویستە زاناییان هەبێ ، یانی پێویست ناکا مامۆستایەک هەر چوار زمانان بزانێ. هەر چەند زمان زیاتر بزانێ ئەو باشتر، چونکە مامۆستاکان خۆیان ئەگەر فرە زمانە بن دەبن بە سەرمەشق  و مۆدێل بۆ شاگردەکان. ئەگەر مامۆستایەک بۆخۆی هەر بە زمابێک قسە بکا ناتوانێ بە شاگردەکانی خۆی بڵێ ئێوە ببنە فرەزمان. بۆیە زۆر گرینگە مامۆستاکان خۆیان فرە زمان بن  و هەر وەها مامۆستا پەروەردە کردن و دەرسدادانی خۆی بە پێی مەنتیقی فرە زمانێتی ئەنجام بدا.

پرسیار: لە وانەیە ئێوە هەژمارێکتان  نەکرد بێ بەڵام  بە تەخمین چەند لە سەد لە منداڵانی کورد لەو دۆخە دان لە باکوور؟

وڵام: بە داخەوە ئامار نییە، بەڵام  بە تەقریب دەتوانین بڵێین لە سەدا بیستی شاگردی کورد لەو دۆخە دان، ئەویش لە کوردستان و ناوچەی دەرەوەشاران لە گوندان ئەو جێیەی کە کوردی سەردەستە.

پرسیار: ئەوە شتێکی دیکەش لەگەڵ خۆی دێنێ. دەزانین کە ئێستا بزووتنەوەی سیاسی لە کوردستان باسی ئەوە دەکا کە دەبێ دەسەڵاتی ناوچەیی بەهێزتربێ و خۆسەری دێمۆکڕاتیک جێ بە جێ بکرێ. هێندێک پای ئەوانیش دەگرێتەوە یانی ئەوانیش دەبێ پڕۆژەی ئاوا تەتبیق بکەن.

وڵام: بەڵێ ئەوە نەک هەر لە مەڕ کوردسنان بەڵکوو لە ئاستی جیهانیش دا ئەو بەڕێوەبەری ناوچان زۆر گرینگە و بە شێوەیەک بەستراوەتەوە بە  پەروەردەشەوە. یانی دەبێ ئەو ئازادیی پەورەردە هەبێ.

پرسیار: ئەوە مۆدێلی یەکەم بوو، ئەی مۆدێلی دووەم؟

وڵام: مۆدێلی دووەم بۆ ئەو شاگردە کوردانەیە کە هەم تورکی هەم کوردی دەزانن. بەر لەوەی کە دست بەخوێندن بکەن. دەکرێ تورکی باشتر بزانن، یان کوردی باشتر بزانن، یانی دوو زمانەن. بەو شکلە ڕەنگە لە ماڵێ دای و باب بە کوردی قسەیان لەگەڵ بکەن، لە دەرەوە منداڵانی دی بە تورکی قسە دەکەن، تێلێڤیزیۆن بە تورکی یە، بەڵام لە ناو ژیاندا  کوردی هەیە بۆیە مداڵ هەر دوو زمانەکە تێ دەگا و قسەیان پێ دەکا و دەتوانێ بەکاریان بێنێ. هەژماری ئەو جۆرە شاگردانە گەلێک زۆرە. هەم لە کوردستان لە شارەکان هەن، هەم لە قەزاکان هەن و لە هێندێک لە گوندەکانیش، بەڵام زیاتر لەو ناوچانەی کە کورد کۆچیان بۆ کردوون. ڕۆژئاوای تورکیا، ئەو مۆدێلە بۆ ئەو جۆرە شاگردانەیە. هەژماری وان زۆرە تەقریبەن دەگاتە لە سەدا چل. یانی لە سەدا چل کەمتر نییە.

پرسیار: باشە ئەو مۆدێلە چۆنە و چۆنی کار پێ دەکرێ؟

وڵام: ئەو مۆدێلەلە بەو شێوەیەیە کە لە پۆلی یەکەمەوە شاگرد بە دوو زمانان  دەست بە خوێندن و نووسین دەکەن. شاگرد لەو مۆدێلە دا بەشێوەیەکی بەراوەردی فێری خوێندن و نووسین دەبێ. یانی ئامۆژگار بۆ خۆی هەر دوو زمانی تورکی و کوردی دەزانێ، ئەگەر هاتوو تورکی ئەوان  بەهێزتر بێ دەبێ ژمارەی دەرسی کوردی زیاتر بکرێ، و ئەگەر کوردییەکەیان  بەهێزتر بێ دەبێ دەرسی تورکی زیاتر بکرێ. یانی لە هێندێک شوێن  سەدی پەنجا تورکی و سەدی پەنجا کوردی دەبێ.  لە هێندێک جیگایان دەکرێ سەدی ٧٥ زمانێک و سەدی ٢٥ زمانێکی دیکە بێ. بەڵام هەر چۆنێک بێ هەر دووک زمان لە پۆلی یەکەمەوە  دوو زمانی دەبێ.  موفڕەدات بە دوو زمانان دەبێ هەم کوردی و هەم  تورکی. لێرە دا مەبەست لەکوردی هەم کورمانجی و هەم کرمانجکی  (دملکی)یە، دوایە زمانی دیش زیاد دەبێ ، بۆ کورمانجی ئاخێوان ئێمە کرمانجکی و ئینگلیزی لە موفڕەدات زیاد دەکەین  هەتا دەچێ  ڕێژەی ئەوان زیاتر دەبێ. لە حاڵی حازر دا زۆر لە منداڵی دملکی ئاخێو کەم تازۆر کورمانجیش دەزانن، ئەویش لەبەر ئەوەی کە هێندێک سەردەستی کورمانجی هەیە لە سەر کرمانجکی. بەڵام کورمانجی ئاخێو دملکی نازانن، یانی هەموویان کرمانجکی نازانن، جا ئێستا بۆ ئەوەی یەکسانی ساز بێ نەک لە ناو زمانان دا بەڵکوو لەناو شێوەزارە کوردییەکانیش دا  بۆیە گرینگە کە منداڵە کورمانجی ئاخێوەکانیش کرمانجکی فێر بن.

پرسیار: باشە، لە ڕووی جوغرافیاییەوە ئەوانە  چۆن دیاری دەکرێن؟

وڵام: ئەوە هەموو دەبێ بە پێی سیستمی خۆسەری و عەدەمی مەرکەزی بێ. دەکرێ لە ناوچەیەک ئەو مۆدێلە بۆ شاگردان مومکین بێ و لەوانەیە لە ناوچەیەکی دی نەلوێ. بۆیە دەبێ بەپێی هەرێم و ناوچە بڕیار بدرێ.

پرسیار: مۆدێلی سێیەم؟

وڵام: مۆدێلی سێیەم بۆ ئەو منداڵانەیە کە  زمانی خۆیان لە بیر چووەتەوە یانی زۆر کەم کوردی دەزانن یان هەر هیچ نازانن و ئیدی نەک زمانی دایکی بەڵکوو زمانی یەکەمی ئەوان بووە بە زمانی تورکی. بۆ ئەو شاگردانە ئێمە دەکرێ دوو مۆدێل لەبەر چاو بگرین مۆدیلی سێیەم و مۆدێلی چوارەم بۆ شاگردی ئاوایە. لەمۆدێلی سێیەم دا ئێمە پێشنیار دەکەین لە بەر ئەوەی منداڵ تورکی دەزانن  دەبێ بە تورکی دەست بە خوێندن و نووسین بکەن، خوێندن و نووسین بە تورکی دەست پێ بکەن بەڵام دەرسی کوردی هەبێ و هەتا دێ ژمارەی ئەو دەرسانە زیاد بکا. بۆ ئەوەی کوردی دە ناویان دا باشتر بێ، بەرەوپێش بچێ. ئەوە سیستمێکە، دیسان ئێمە ئینگلیزی لێ زیاد دەکەین.

پرسیار: باشە کوردی کەنگێ دێتە ناو ئەو قالبەوە؟

وڵام: لە پۆلی یەکەمەوە هەیە. زۆربە تورکی یە، یانی خوێندن و نووسین بە تورکی یە بەڵام کوردی وەک دەرس دەدرێ یانی ئامۆژگار زمانی زارەکی، زمانی قسە پێ کردن یان فێر دەکا. کوردی لە پۆلی دووەم دا دەبێتە دوو دەرس. لە پۆلی سێیەم دا دەبێتە سێ دەرس، پۆلی چوارەم دەبێتە چوار دەرس. بەو شێوەیە بەردەوام دەبێ. کە بگاتە پۆلێ حەوتەم یان هەشتەم ئیدی نیوەی پەروەردە دەبێ بە کوردی.

پرسیار: ئەوە چەند لە سەدی منداڵی کورد وەبەر دەگرێ؟

وڵام: دیارە هەژمارێکی وورد بە دەستەو نییە چونکە لێکۆڵینەوەیەک لەو بارەیەوە نەکراوە بەڵام بە تەخمین هەماری وان سەدی بیست تا سەدی سی دەبێ.

پرسیار: ئەی مۆدێلی چوارەم؟

وڵام: مۆدێلی چوارەم هەر بۆ هەمان منداڵانە، ئەو منداڵە کوردانەی کە کوردی نازانن ، ڕەنگە یەک دوو ووشە تێ بگەن بەڵام نازانن. بۆ ئەوان خوێندن و نووسین تەنێ بە کوردی دەبێ ئەویش  وەک بە ئینگلیزی دەڵێن بە شێوەی ئیمێرشن دەبێ، واتە شاگرد خستنە ناو زمانێکی کە ئەو زمانەی کە نایزانێ، لە هەموو جێیەک ببیسێ ، گوێی لێ ڕادێرێ و مامۆستا بەو زمانە قسە  دەکا. بەڵام  زمانی دی تاوانبار ناکا. ئێستا لە تورکیا سیستم ئاوایە کە بۆ وێنە هێندێک منداڵی کورد بە کوردی قسە دەکەن، هیچ تورکی نازانن دەوڵەت ئەوانە دەخاتە ناو پەروەردەیەک تەنێ بە تورکی، بەڵام لەبەر ئەوەی زمانی دایکیی وان تاوانبار دەکا، لەوێدا ناکۆکییەک لە نێوان زمانان دا ساز دەبێ. شاگرد شەرم دەکا لە زمانی خۆی. بەڵام  ئەو سیستمەی کە ئێمە پێشنیاری دەکەین ئاوایە منداڵ بە تورکی قسە دەکەن یانی لە دەرەوە. زمانی یەکەمیان تورکی یە بەڵام پەورەردە بە کوردی یە، بەڵام هیچکەس ناتوانێ تاوانباریان کا ئەگەر هاتوو بە تورکی قسەیان کرد. بۆیە ئەو مۆدێلە یەکسانییەک ساز دەکا لە نێوان کوردی و تورکی دا. بە منداڵ دەڵێ تورکی زانین بۆ تۆ شتێکی خراپ نییە، یانی هیچکەس بۆی نییە تۆ شەرمەزار بکا لەبەر ئەوەی بە تورکی قسە دەکەی، بەڵام ئێمە دەمانەوێ تۆ کوردیش فێر بی.

پرسیار: بۆ جێ بەجێ کردنی ئەو مۆدێلانە دیارە لە لایەکەوە ئیرادەی سیاسی پێویستە و لە لایەکی دیکەش پێداویستی بە ئامراز هەیە، واتە کەرەستەی خوێندن پێویستە. لەم قۆناغە دا کە ئێستا ئێمە بەیەکەوە قسە دەکەین ئەو ئامادەییە تا چەندە هەیە لە لای کوردان؟

وڵام: لە لایەنی کوردانەوە، ئەوە نزیکەی بیست ساڵە دەستگا و سازی کوردان هەن  بۆ دەرس دان و بۆ  کوردی فێر کردن  ئامادەکاری خۆیان دەکەن. هێندێک کتێب هەن ، دیارە ئەوانە زیاتر بۆ گەورەساڵانن نەک بۆ منداڵان . کەرەستەی خوێندن بۆ منداڵان زۆر کەمە.

پرسیار: لە سوێد هێندێک کەرەستەی خوێندن بۆ منداڵان ئامادە کراوە.

وڵام: بە داخەوە  پێوەبدییەکی ئەوتۆ لە نێوان  کوردیی سوێدێ و کوردیی باکوور نییە، پێوەندی کەمە، هێندێک پێوەندی لە نێوان سازییان دا هەیە بەڵام ئەگەر بڵێی ئەو سەرچاوەی کە لەوێ هەن بێن لە دیاربەکر بەکار بهێندرێن بە داخەوە ئەو ئیمکانە نییە. مرۆ ناتوانێ بیانهێنێ.  ژمارەیەک مامۆستای کورد هەن لە باکوور هەموو ئەندامی  ' تە زە پە '  یانی  کوردەر و کوردی دەر و ئەنیستیتووی کوردی ئەستەنبووڵ ، ئەنیستیتووی کوردیی ئامەدێ ئەوانە مامۆستای خۆیان پێ دەگەیێنن، بەڵکوو ئەمڕۆ بەس نەبێ ئەگەر پەروەردە بە کوردی هەبێ بەڵام  ئەگەر ئێمە چاو لە تەجروبەی ووڵاتی دیکە بکەین ئەگەر پەروەردە بە زمانێک دەست پێ بکا یان پەروەردەی فرە زمانی دەست پێ بکا بە ئاوایەکی ڕەسمی. هەمووی یەک دا بە دوو دەست پێ ناکا، یانی پڕۆژەی پیلۆت هەیە ساڵێک دوو ساڵ، سێ ساڵ هێدی هێدی پێک دێ. ئێستا بناغەیەک هەیە، هەرچەند دەکرێ بناغەیەکی ڕێکۆپێک یش نەبێ، هەم لە ڕووی ماتریال و کەرەستە و هەم لە ڕووی ئامۆژگار و فێرکارانەوە بەڵام  ئێمە بێ بنەماو بناغەش نین.

پرسیار: باشە، لە ئەنیستیتووەکان دا یان ئەو بەشەی کە لە زانکۆی ئارتۆکلوو لە مێردینێ هەیە ئەوانیش خەریکی ئامادە کردنی هێندێک کەرەستەن. وەک باس کرا جگە لە کەرەستەی خوێندن مامۆستاش پێویستە. وا بزانم لەو زانکۆیە دەورەیەکیان کردووەتەوە بۆ پەروەردەی مامۆستا، ئەوە گەیوەتە کوێ؟

وڵام:  ئێستا لە بینگۆل دەورەی ئەوتۆ هەیە، و لە مێردینێ هەیە کە پێم وایە دووساڵە ماوەکەی. بەڵام لە دیاربەکر لە زانکۆی دیجلە ساڵی ڕابردوو وەک خوڵێک هەبوو بۆ ماویەکی کورت وا بزانم بۆ شەش مانگان بوو. بڕیار وابوو ئەو خولە بکەنەوە و مامۆستای کورد پێ بگەیێنن لە دیار بەکر، بەڵام نازانم ئەوەیان کرد یان نا، بەڵام دەزانم ئێستا لە بینگۆل واتە چەولیک و لە مێردینێ مامۆستایان پەروەردە دەکەن.

پرسیار: هەر تەنێ لەو دوو زانکۆیانە؟

وڵام: بەڵێ.

پرسیار: ئەی لە زانکۆی دی، بۆ وێنە لە زانکۆی ئێوە لە بۆغازئیچی، یانی زانکۆی کۆچ و جێگای دیکە؟ دەکرێ هێندێک باسی ئەو خولانەش بکەی. چونکە لەو وڵاتانەی وەکوو تورکیا، ئێران لە هەمان کاتدا کە زمانی کوردی لە ڕەسمییەتێ دا نییە ، بەڵام دێن لە زانکۆییەک چەند خولێک دەکەنەوە ، خوێندکار دەتوانێ لەمەڕ ئەدەبییاتی کوردی بخوێنێ ئەوە لە ئێران هەبوو بۆ وێنە لە زانکۆی کوردستان لە سنە، یان لە زەمانی ڕێژیمی پێشوو دا لە زانکۆی تاران خولی کوردی هەبوو. لەو زانکۆیانەی تورکیاش ڕەنگە بەو شکلە بێ. ئێوە چ دەکەن بۆ وێنە ئەو کوردییەی کە تۆ دەیڵێیەوە بەکێی دەڵێی؟

وڵام: ئەمن ئێستا لە بۆغازئیچی هەر وەها لە زانکۆ کۆچ دەرس دەڵێمەوە. ئەو دەرسی کوردییە، حەوتووی سێ سەعاتە بۆ هەر کەسێک کە بییەوێ کورمانجی فێر بێ ئەوە دەرسی بژارتەیە. پوئەنی وی هەیە، ڕەسمی یە، فەرمی یە. دڵخوازانەیە، ئیجباری نییە، هەر خوێندکارێک ناچار نییە ئەو دەرسە بخوێنێ.

پرسیار: ئەو کەسی کە ئەو دەرسانە دەخوێنن پارە دەدەن بۆ ئەو خوێندنە.

وڵام: بۆ وێنە لە زانکۆی کۆچ بۆ ئەو دەرسە بەتایبەتی پارە نادەن بەڵام بەگشتی بۆ ناونووسی لە زانکۆ دا پارە دەدەن. بەڵام زانکۆی بۆغازئیچی زانکۆی دەوڵەتییە لەوێ پارە نادەن. لە زانکۆی سابنجی، زانکۆی بیلگە و زانکۆی کۆچ  کە هەموویان لە ئەستەنبووڵن لەوانە دەرسی کورمانجی هەن، هەر وەها لە زانکۆی بۆغازئیچی ش هەیە. ئەو خوێندکارانەی لە زانکۆی کۆچ و زانکۆی سابانجی  کوردیی دەخوێنن زیاتر تورکن، دەیانەوێ کورمانجی فێر بن. لە زانکۆی بۆغازئیچی ش ئەمن لە دوو دەوران دەرس دەڵێمەوە، پاییزی خوێندکارەکان کورد نین، زۆربەیان تورکن. بەڵام لە خولی بەهارێ دا من زیاتر کوردان قبووڵ دەکەم. یانی ئەو تورکانەی کە کەمێک کوردی فێر بوون و ئەو کوردانەی کە بە زمانی خۆیان دەتوانن قسە بکەن بەڵام خوێندن و نووسین نازانن ئەوانە تێکەڵ دەکەم.

پرسیار: باشە لە ڕووی تەمەنەوە ئەوانە چ کاتەگۆرییەکن؟

وڵام: لە ٢٠ ساڵان هەتا ٢٥ ساڵانن. و دەرسی ئاوا لە زانکۆی جۆڵەمێرگێ و دەرسیم یش هەیە وەک دەرسی زمان. بەڵام وەک بەش تەنێ لە چەولیک و مێردینێ هەیە.

پرسیار: ئەوان بە چ شێوەیەک لە سیستمی زانکۆ دا جێیان کراوەتەوە؟ وەک زمانی کوردی بەنێوی دەکەن یان وەک زمانی زیندوو لە بەرنامەی خوێندن دا؟

وڵام: لە سەرتاوە وەک زمانی زیندوو بە ناویان کرد، هەموو کەس وەک کوردی لێی تێ دەگەێشت بەڵام سوریانی شیان لێ زیاد کرد. ئارگومێنت ئەوە بوو ئێمە ناتوانین هەر بڵێین زمانی کوردی چونکە زمانی سوریانی ش هەیە. بەڵام ئێمە دەزانین بۆ وا دەکەن. ئەوە ڕێفلێکسێکی دەوڵەتە بۆ ئەوەی نایەوێ ووشەی کورد و زمانی کوردی بەکار بینێ، سەبەب ئەوە بوو. بەڵام ئێستا بەشێک کراوەتەوە، بەشەکە ناوی " ئەدەبییاتی کوردی "یە. ناوی ئەنیستیتووەکە ئەنیستیتووی کوردی نییە بە تورکی پێی دەڵێن " یاشیان دیللار ئەنیستیتووسی "  واتە ئەنیستیووتی زمانە زیندووەکان ، بەڵام دە ناوی دا بەشی " زمان و ئەدەبییاتی کوردی " هەیە.

پرسیار: ئەو شتەی کە ئێوە بە دەرس دەیڵێنەوە چییە؟ ئەو کەرەستەی کە بەکاری دێنی؟

وڵام: لە بۆغازئیچی و کۆچ من بۆ خۆم ماتێریاڵ ئامادە دەکەم. ئێستا ئەوە هەشت ساڵە ئەمن مامۆستایەتی زمانی کوردی دەکەم. پسپۆڕایەتییەکم هەیە دەزانم کام کەرەستە بەکاری خوێنکارەکانم دێ. بەڵام جگە لە ماتریاڵی کە لێر و لەوێ دەیان دۆزمەوە مامۆستا باران ڕزگار سەردەمایەک کتێبێکی ئامادە کرد بوو ئینگلیزی- کوردی بوو ، ئێستا تورکی – کوردییەکەی هەیە ئەو سەرچاوەیە بۆ دەرس گوتنەوە بەکار ناهێنم بەڵام  داوا لە خوێندکارەکانم  دەکەم بۆ خۆیان کاری لە سەر بکەن. هەر وەها ئەنیستیتووی کوردیی ئەستەنبووڵێ ' هینکار' ی ئامادە کردووە. لە ئاستی یەک، دوو ، و سێ. ئێمە جار جار ئەوانیش بەکار دێنین و هێندێک سەرچاوەی دیکەش هەن و هەر وەها ڕۆژنامەی " ئازادیا وەڵات " یش سەرچاوەیەکە بۆ ئێمە و هێندێک ماڵپەڕ هەن، وەک ماڵپەڕی ئەنیستیتووی کوردیی لە سوێد، ئەویش سەرچاوەن ئێمە بەکاریان دێنین. هێندێک دەرسی کوردی هەبوون کە کاناڵی تێلێڤیزیۆنی ' کورد یەک'  ئامادەی کرد بوو. تێلێڤیزیۆنەکە نەماوە بەڵام ڤیدێئۆی ئەو بەرنامانە لە یوتیووب دا هەن. ئەوانیش بەکار دێن و خوێندکارەکان تەماشایان دەکەن.

پرسیار: باشە، ئەوانەی کە نەکوردن بە خوێندنی ئەو دەرسانە سەمپاتی یان ئێمپاتی ئەوان لە ئاست کوردان ساز دەبێ؟

وڵام: لە ئێمپاتی زێدەتر زیاتر سەمپاتییەک هەیە . هیچکەس دەرسی کوردی وەک دەرسی زمانێک نابینێ بەڵکوو وەک بە گشتی دەرحەق کورد و کوردایەتی و مێژوو ی کوردان و سیاسەتی کوردان، یانی دەیانەوێ سەبارەت بە کێشەی کورد شتێک فێربن، بۆیە ئەنگیزەی وان لە فێر بوونی کوردی زیاترە. دەخوازن هەموو شتێک بزانن، پێشوەچوونیان لە ڕووی زمانیش خێراتر دەبێ، بۆ وێنەلە دەرسی مندا خوێندکار لە ماوەی سێ مانگان دا هەتادەرەجەیەک دێن لە فێر بوونی کوردیدا، یانی تا دەرەجەیەک زمان فێر دەبن، بەڵام تەنێ زمان فێر نابن، لە مەڕ مێژووی کورد و سەبارەت بە وەژع و بارودۆخی هەنووکەش فێر دەبن، یانی کێشەی مێژوویی و ئەمڕۆیی. جار جار لە سەر ئەو بابەتانە قسە دەکەین، ئەگەر بچنە پۆلی فێر بوونی زمانی فەڕانسەیی یان ئیسپانیۆلی ناکرێ لە ماوەی سێ مانگاندا ئەو هەموو شتە فێر بن.

پرسیار: ئێوە دەکاری خۆتاندا یانی دەکاری دەرس گوتنەوە و فێرکاری خۆتاندا هیچ هەست بە بەرتەنگی ناکەن؟

وڵام: نا ئێمە لە زانکۆکانی ئەستەنبووڵێ لەو بارەیەوە گەلێک ئازادین چونکە دەرسی کوردی لە ئەستەنبووڵێ هیچ پێوەندی بە سیاسەتی حکوومەتەوە نییە. لەمێردین و لە چەولکێ ئێمە دەزانین کە  شێوەیەکی جیاوازهەیە، لەوێ هێندێک بەرتەنگی و گیروگرفت هەن، لەوێ مامۆستای دڵسۆز، و مووچەخۆری دڵسۆزیش هەن، بەراوەژووی ئەوانەش هەیە و ئەوە هێندێک ئەزموونێکی جیاوازە. بەڵام تەجروبەی ئەستەنبووڵێ لە چوار زانکۆی ئەستەنبووڵێ هەیە ، لەوێ خوێندکاران دەخوازن دەرسی کوردی هەبن، داوخواز بەرز دەکەنەوە یان دەچن لەگەڵ سەرۆکایەتی زانکۆ قسە دەکەن، لەگەڵ دیپارتمانان قسە دەکەن  و دەڵێن ئێمە پێمانخۆشە دەرسی زمانی کوردیمان هەبێ و بەو شێوەیە خولەکە ساز دەبێ.

پرسیار: ئێستا بە پێی ئەو ئاڵوگۆڕانەی کە بووە بۆ وێنە کردنەوەی کاناڵێکی دەوڵەتیی کوردی؛ تەڕەتە شەش، دەسەڵاتداران  لە تورکیا ئەو مەسەلەیە زۆر بە کار دێنن لە پێوەندییەکانی خۆیان دا لە چوارچێوەی نێونەتەوەیی دا دەڵێن ئەوەتا چۆن زمانی کوردی ئازاد نییە ، ئەوە ٢٤ سەعات لە تێلێڤیزیۆنی دەوڵەتی دا پڕۆگرام بڵاو دەکرێتەوە. بەڵام هێندێکان دەڵێن کاتێک مرۆ تەماشای بەرنامەکان دەکا دەبینێ کە هێندێک پەیف و ووشە هەن ئێستاش  تابوون و بڤەنە وەکوو کوردستان. بە گشتی پێتان وایە ئەو شێوە کارە یان چڵ و نیوەچڵی یە هیچ قازانجێک دەگەیێنێ بە پێشکەوتنی زمانی کوردی؟

وڵام: ئێمە ئێستا کە تەماشا بکەین لەو دە ساڵەی دواییدا حکوومەت هەر هەنگاوێکی هەڵهێنابێتەوە هەمووی پێوەندی بە زمان پەیدا دەکاتەوە. تێلێڤیزیۆن تەڕەتە شەش و وەشانی کوردی لە سەر ڕادیۆ، ئێستا ئاژانسی ئانادۆڵو بە کوردی بڵاو دەکاتەوە، دەرسی کوردی لە پۆلی پێنجەم و شەشەم دا و ئێستا دەڵێن لە خوێندنگەی ئامادەیی تایبەتی دا دەکرێ هێندێک دەرس بە کوردی بگوترێنەوە، کە تەماشای دەکەی هەموو هەنگاوەکانی حکوومەت هەر لە سەر زمانە بەڵام هیچ بنەمایەکی قانوونی نییە بۆ ئەو هەنگاوانە و لە هیچ کام لەو هەنگاوانەشدا حکوومەت لە کوردانی نەپرسیوە ئێوە چتان دەوێ؟ و چۆنتان دەوێ؟ ئەگەر هەنگاوێک هەڵدێنێتەوە ئیدی لە هەلومەرجێک دایە کە کوردان داوخوازێکی ئەوتۆ ناکەن. بۆ وێنە  لە ساڵی ٢٠١٢ دەرسی کوردی هەبوو لە مەدرەسان دا، لە زانکۆیان دەرسی کوردی هەبوو و هیچ موشکیلە نەبوو ، بەڵام کوردان لە ساڵی ٢٠١٢ دا  ئەو داوخوازەیان نەکرد، کوردان ساڵی ٢٠٠٢ ئەو داوخوازەیان کرد، لە بەر ئەو داوخوازە ٢٠٠٠ خوێندکاریان لە زانکۆکان وەدەر نا و زۆر کەس زیندانی کران یانی ئەگەر حکوومەت هەر هەنگاوێک هەڵێنێتەوە دە کاتێکی زۆر بێ مانا دا ئەو هەنگاوە هەڵدێنێتەوە ئیدی شەرتومەرجەکە گۆڕاوە.

پرسیار: بەڵام ئەو هەنگاوی قانوونییە لە جێگای کە کوردی تیدا دەژین وەک تورکیا یا  ئێران لەوانەیە عەمەڵێ نەکا بۆ وێنە لە ساڵی ١٩٧٩  لە دوو مادەی قانوونی بنچینەیی ئێران دا  بە جۆرێک ڕێگە دان بە زمانی کوردی پەسند کراوە، بەڵام هەتا ئێستاش جێ بە جێ نەکراوە بۆ وێنە مادەی ١٥ دەڵێ: " زمان و خەتی ڕەسمی هاوبەشی خەڵکی ئێرانێ فارسییە. بەڵگە، مەکتووب، دەقی ڕەسمی و کتێبی خوێندن دەبێ بەو زمانە بن، بەڵام بەكارهێنانی زمانی محەلی و قەومی دە چاپەمەنی و مێدیای گشتی دا و بە دەرسدادانی ئەدەبییاتی ئەوان لە مەدرەسان دا بە تەنیشت زمانی فارسییەوە ئازادە،"  تەبیعەتەن ئەوە ئازادیی تەواوی زمانی کوردی پێک ناهێنێ بەڵام بنەمای قانوونی هەیە، لە قانوونی بنچینەییش دا هەیە بەڵام دوای سی و چەند ساڵ هێشتا ئەو مەسەلەیە جێ بە جێ نەکراوە. یانی زۆر جار لەوانەیە شتێک لە قانوونیش دا هەبێ بەڵام جێ بەجێ نەکرێ.

وڵام: لەجێی دیکەی دنیاش هەر وایە. بۆ وێنە لە هیندووستانێ لە هێندێک جێگا دەگوترێ زمانی پەروەردەیی فڵانە، بەڵام ئەوە ناکەن و بە ئینگلیزی و بە ئۆردوو(هیندی) پەروەردە ئەنجام دەدەن. یانی قانوونی بوون تەنێ بە سەری خۆی نابێتە دەستەبەری ڕێز گرتن لە زمان. بەڵام ئەوە هەنگاوێکە و هەنگاوێکی گرینگە. بەڵام ئێستا لە بەر ئەوەی دەرسی کوردی هەیە، لەبەر ئەوەی دەرسی کوردی زیاتر لە بەر چاوانە، ئەوە قازانجێکە بۆ کوردان چونکە ئەوە لە سایەی تێکۆشانی کوردان پێک هاتووە، ئێستا کورد تۆزێک ئاسوودەتر هەست بە خۆیان دەکەن  لە بەر ئەوەی کە حکوومەت ئەو هەنگاوانە داوێژێ، بەڵام لەبەر ئەوەی ئێستا بارودۆخ هێندێک گۆڕاوە، ئەو گۆڕانەش لە سایەی تێکۆشان کراوە و لە سایەی ئەو تێکۆشانە دا کوردی هێندێک هاتووەتە بەرچاوان.  

پرسیار: لە تورکیا ئەو دەسگایانەی بە پرسی زمانەوە خەریکن مەسەلەی ئازادیی زمانی کوردی چۆن دەبینن؟

وڵام: سازییەک هەیە پێی دەڵێن  " تورک دیل کورومی"  ئەو تەنێ نا بە گشتی دەستگا دەوڵەتییەکان لە دژی زمانی دایکی هەلوێست دەگرن و دەڵێن ئەگەر پەروەردە تەنێ بە زمانی تورکی نەبێ و بە زمانی دیکە بێ ئەوە یەکێتیی نیشتمانی لاواز دەکا و  خاڵی دیکەش ئەوەیە کە زمانی تورکی وە پاش دەکەوێ و کەم ڕەنگ دەبێ. ئەو دەوڵەتانەی کە نەیاتوانیوە بە تەواوی ببنە دەوڵەتی ناوەندی بەپیی سیستمی کاپیتالیستی ئەو جوورە دەوڵەتانە دوو نەخۆشییان هەیە یەکیان نەخۆشی خۆ بە زل بینین و ئەویدیشیان پێچەوانەکەیەتی و ئەویش گڕیی خۆ پچووک و بە کەم دیتنە. ئەو جۆرە دەوڵەتانە کە تورکیا یەک لەوانە دەزانن کە ئەوەندە دەوڵەتی زل نین  و پێداویستی دەبینن کە مەزنتر بن و ببنە دەوڵەتی سەردەستتر و ڕێگای ئەویش ئەوەیە سەردەستی زمان ، کولتوور و ناسنامەی هەر بەربڵاوتر بێ. ئێستا لە تورکیا زۆر زمان لە ناوچوون و نەماون و تەنێ کوردی ماوە و لە دیتنی ئەوانەوە کورد ناهێڵن کە ئەو دەوڵەتە هەست بکا کە مەزنە. و سەبارەت بە گرێی خۆ بەکەم دیتنیش پێیان وایە ئەگەر جگە لە تورکی پەروەردەی دیکە هەبێ زمانەکەیان لاوازتر و کزتر دەبێ. لە هەموو دنیاێی ئەو زمانانەی کە ژێر دەستە کراون و لە ژمارەی ئاخێوانیان کەم  بووەتەوە کاتێک بە زمانی خۆیان پەروەردەشیان هەبێ  دیسان پێویستیان بە زمانە سەردەستەکان دەبێ، یانی ئەگەر لە ئێرانێ کورد بە کوردی پەروەردەشیان هەبێ دیسان پێویستییان بە فارسییە. لە تورکیاش تەنانەت ئەگەر کورد بە کوردیش پەروەردەیان  هەبێ و زمانەکەیان لە سیستمی پەروەردە دا جێ بگرێ  دەبێ تورکیش بەکار بێنن، ئێستا لە تورکیا ماڵباتی ئێلیت دەیانەوێ منداڵەکانیان ئینگلیزی فێر بن، ئەوانیش زمانی تورکی بەکەم دەبینن.

قازی: گەلێک سپاس بەڕێز دەرینجە بۆ ئەم گفتوگۆیە. 

        

   

هەڤپەیڤین لەگەڵ دوکتور جەعفەر شێخەلئیسلامی سەبارەت بە پێوەندی شێوەزارە کوردییەکان، پەروەردە لە باشووری کوردستان . بەرنامەی ڕاوێژ، تێلێڤیزیۆنی ستێرک ٧-ی ژووییەی ٢٠١٣

 هەڤپەیڤین لەگەڵ دوکتور جەعفەر شێخەلئیسلامی سەبارەت بە پێوەندی شێوەزارە کوردییەکان،  پەروەردە لە باشووری کوردستان . بەرنامەی ڕاوێژ، تێلێڤیزیۆنی ستێرک  ٧-ی ژووییەی ٢٠١٣

حەسەن قازی: بینەرانی خۆشەویست ئەم کاتەتان باش، بەخێر بێنەوە بۆ بەرنامەی خۆتان، بەرنامەی ڕاوێژ. لە بەرنامەی ئەمجارەی ڕاوێژیش دا دیسان بەردەوام دەبین لەسەر وتووێژ و ئاخافتن لەگەڵ بەڕێز دوکتور جەعفەر  شێخەلئیسلامی کە ئێستا پڕۆفێسۆری میوانە لە  زانکۆی سۆران ، وەکی دی لە زانکۆی کارڵتن لە کانادا لە دیپارتمانی زمانەوانی دا کار دەکا. دوکتور جەعفەری شێخەلئیسلامی  وەک ئێوەش دەزانین سیمایەکی ناسراوە لە بواری  زمانەوانی کوردی دا و هەر وەها شاعیرێکی کوردیشە کە لەم بەرنامەیە دا  حەول دەدین یەکێک لە شێعرەکانی کە بەڕاستی مانایەکی زۆر قووڵی سیاسی هەیە لەو ساڵانەی دواییدا ، ئەو شێعرەشمان بۆ بخوێنێتەوە .  زۆر بەخێر بێی دوکتور  جەعفەر.

دوکتور جەعفەر شێخەلئیسلامی: زۆر زۆر سپاست دەکەم

قازی: دەزانی کە لە ساڵی ٢٠٠٨ وە لە باشووری کوردستان بە تایبەتی باسێک پەیدا بوو کە ژمارەیەک لە نووسەران و ئەو کەسانەی کە بە زمانەوە خەریک دەبن  باسی ئەوەیان کرد پێویستە شێوەزاری کوردیی ناوەڕاست یان کوردیی سۆرانی بکرێتە شێوەزاری ڕەسمی و بە دوای ئەوە دا دیارە موناقەشە و باسێکی زۆر هاتە گۆڕێ کە بەڕێزیشت لەو بوارە و لە سەر ئەم کێشەیە چەند مەقالە و ووتارت نووسیوە و تەنانەت لە چەندین سێمینار و کۆندڕانسانیش دا لەو بارەیە بەشداریت کردووە و قسەت کردووە. دەمویست بزانم بە لەبەر چاوگرتنی ئەوەیکە لەو شەش حەوت مانگەی ڕابردوو دا جەنابت لە باشووری کوردستان ژیاوی و بە لەبەرچاوگرتنی ئەو کۆنفڕانسانەش کە چ لە ئوڕووپا و چ لە باشووری کوردستان و چ لە باکووری کوردستان بەڕێوە چوون، هەتاکوو ئێستا ئەگەر مرۆ بییەوێ وەزعەکە هەڵسەنگێنێ بار و دۆخەکە گەیشتووەتە کوێ و شێوەی پێوەچاران بە شێوەزارەکان چۆن دەبینی؟

شێخەلئیسلامی: پێشکەوتێکی ئەوتۆ ئەگەر کورتی کەمەوە هەمووی، پێشکەوتێکی ئەوتۆ دەست نەکەوتووە. پێشکەوتێکی ئەوتۆ بەدی ناکرێ لەم بوارە دا، نە تەنیا بەدی ناکرێ بەڵکوو من پێم وایە شێوەزارەکان زیاتریش لێک جیا بوونەوە بە هۆی ئەوە کە بەڕاستی گفتوگۆیەک نییە، دیالۆگێک نییە ئەوەی کە من وەبەر چاوم کەوتووە لە باشووری کوردستان. بۆ وێنە هەر ماوەیەک لەمەوبەر کۆنفڕانسێکی دوو ڕۆژە  هەبوو لە زانکۆی دهۆک لە سەر تەرجومە من بۆخۆم بانگ کرا بووم کە شتێک لەوێ پێشکێش بکەم. لەوێ پەیپڕێکم پێشکێش کرد دیارە زۆربەی بابەتەکان بە ئینگلیزی پێشکێش دەکران، منیش بە ئینگلیزی پێشکێشم کرد. یەک کەسی تری کوردیی ناوەڕاستی لێ نەبوو تەنانەت من کە لەوێ بووم بە ئینگلیزی پێشکێشم کرد. کۆنفڕانسەکە زۆربەی بە ئینگلیسی بوو هەرچەند عەڕەبیشی لێ بوو، بەڵام بەهەر حاڵ مەبەست ئەمەیە تێکەڵاوی زۆر کەمە هێندێک هەوڵ دەدەن بەڵام کەمتر. لەو لاش هەروەتر  تائێستا چەند بۆنە و دانیشتن چووم لە هەولێر ، لە سولەیمانی من ئاخێوەری کورمانجی یا ئی دەوەری بادینان نابینم لەوێ. ئەگەرببێ زۆر دەگمەنە، زۆر کەمە. تێکەڵاوی زۆر کەمە، بۆ ئاگاداریت لە ڕاپەڕینەوە، لە ٩١وە ، پاشان لە  ٨٢ وە کە حوکمی زاتییەک یان با بڵێین  حکوومەتێکی ئۆتۆنۆمی کوردی دەستی کرد بە هەڵسووڕان ، کوردیی ناوەڕاست لە دەوەری بادینان دەگوتراوە لە پۆلی یەکەوە هەتا دوازدە وورە ووردە لەو کاتەوە کەم بۆوە یانی ئێستا لە شارێکی وەکوو دهۆک زۆر قوتابخانە کەم ماون کە هێشتا کوردی ناوەڕاستیان ( سۆرانی) تێدا بگوترێتەوە و خەریکە نامێنێ لەوێ. یانی جۆرێکە خەریکە لێک دابڕانێکی زۆر گەورە ساز بێ لەوێ. هۆیەکەشی دیسان بە ڕای من دەگەڕێتەوە بۆ ئەو کەمتەرخەمییەی حکوومەتی هەرێم تا ڕادەیەک ، چونکە بۆ وێنە لە کۆنگرەی  زانستی هەولێر من لەوێ ووتارتێکم خوێندە لە مانگی دوازدەی ساڵی ٢٠١٢ ، یانی شەش مانگ حەوت مانگ لەمەوبەر کە پێشوازییەکی گەرمی لێ کرا تا ئەو ڕادەیەی کە چەندین جار ئەو خەڵکەی لەوێ دانیشتبوون داوایان کرد ، هاواریان کرد بۆ ئەگەر باسی پلاندانان دەکەن، وەزیری پلاندانانیش لەوێ بوو؛ بۆچی باسی پلاندانانی زمانی ناکەن؟ بۆچی ئەو کێشەیە چارەسەر ناکەن؟ وابوو ئەوەندە گوترا کە یەکێک لە وەزیرەکان هەستا ووتی بە حەقیقەت بابەتەکە زۆر ناسکە نامانەوێ خۆی لێ بدەین نامانەوێ باسی بکەین بۆیە ، چونکە زۆر هەستیارە و نازانین چی لێ بکەین لەبەر ئەوە سپاردوومانەتە دەست پسپۆڕ و زمانەوان و یان با بڵێین مێژوو تەنانەت. با بزانین چۆن بۆخۆی یەکاڵا دەکرێ؟ یانی دەبێ پێی بچارێن.

قازی: ئەکادێمیای کوردی هەیە وا نییە؟ ئەکادێمیای کوردی دیارە وابزانم یەکێک لە ئەرکەکانی پێ ڕاگەیشتنە بە زمان، هێنانە گۆرێ پێشنیازە بۆ پێشبردنی بابەتەکە و هەر وەها پلاندانانی زمانی و وا بزانم لە ئاستی زانکۆکاندا بەشی زمان و پەروەردە هەیە. یانی چ هەلومەرجێک دەبێ هەبێ بۆ ئەوەی پلاندانانێکی زمانی بکرێ؟

شێخەلئیسلامی: ئەمن پێم وایە بەر لە هەموو شت دەبێ ئەو کەسانەی کە خەریکی لێکۆڵینەوە لەو بوارە دان یەکیان بۆخۆمم، من بە جیدی خەریکی لێکۆڵینەوە نزیکەی سێ چوار ساڵە دوای ئەوەی کە دوکتوراکەم تەواو بوو لە سەر زمان و میدیا زۆرتر خەریکی ئەمە بووم بواری پلاندانان و یاسادانان بۆ زمان. بە ڕاستی ئەو خەڵکانەی کە شتی تریان خوێندووەتەوە، تەجروبەی خەڵکی دیکە دەزانن، تەجروبەی کانادا دەزانن، تەجروبەی سویسرا  دەزانن، ئەو ووڵاتانەی کە لەو دواییانە دا سەربەخۆ بوون وەکوو ووڵاتی پێشووی یەکێتیی سۆڤیەتی، ئەو تەجروبانە دەزانن دەبێ بچنە ناو خەڵک، دەبێ بچنە قوتابخانەکان، لای نووسەران، شاعیران کە باسی ئەو تەجروبانە بکەن، باسی ئەو ئەزموونانەی خەڵکی تر بکەن چونکە پێم وایە ئەگەر بزانین خەڵکی دیکە چۆن بە کێشەی زمانەوە چاراوە، ئەو دەوم زیاتر دەزانین کە ڕێگای زۆرتر هەیە. بۆ وێنە یەکێک لە پێشنیارەکان باسی کانادام کرد لەو کۆنگرەی زانستی لە هەولێر. چون کانادا  بە گشتی ووڵاتێکی دوو زمانەیە لە ڕادەی فێدێراڵ دا، واتە فەڕانسەیی و ئینگلیزی ڕەسمین. بەڵام ئەتۆ بڕۆ بۆ پارێزگای نۆرث وێست تێرێتۆری چونکە خەڵکی خۆجێی و بوومی لەوێن پێنج زمانی ڕەسمی هەیە. پێنج زمانی ڕەسمی لەو پارێزگایە هەیە. پارێزگای کۆبێک کە بۆ خۆی بەشێکە لە کانادا ووڵاتێکە کە دوو زمانی ڕەسمی هەیە، پارێزگای کوبێک کە فەڕانسەیی یە بۆ خۆی یەک زمانی ڕەسمی هەیە یانی ئینگلیزی  زمانی ڕەسمی نییە لە دەستووری کۆبێک دا. بەس فەڕانسەیی ڕەسمی یە. شاری ئۆتاوا،ئەو شارەی کە منی لێ دەژیم، کە پێتەختی کانادایە چونکە جەماوەرێکی فەڕانسەیی لێ یە. لە پارێزگایەکی یەکە زمان دەژین، لە پارێزگایەک دەژین کە زمانی ڕەسمی ئینگلیزی یە. بەڵام شاری ئۆتاوا بە حوکمی ئەوەی کە جەماوەری فەڕانسەیی تێدا، بە حوکمی ئەوەی کە لە سەر سنووری فەڕانسەیی و ئینگلیزی یە شارێکی دو زمانەیە. هەموو شتی شارەوانی بە دو زمان دێتە دەرێ، ئەگەر کوردێک، فارسێک هەر کەسێکی تریش یارمەتی بوێ لە مەحکەمە وەک هەموو شوێنەکانی دیکەی ئوڕووپا تەرجومانی بوێ ئیمکاناتی تەرجومە وتێکست بە زمانی خۆشیان هەیە. مەبەستم بوو بڵێم هیچ پێویست ناکا ئەوەندە سوور بن لە سەر ئەوەی کە یا دەبێ یەک زمان بێ. یا دەبێ دوو زمان بێ یا هیچ نەبێ تەنانەت پێشنیاری وا هەبێ با ئینگلیزی بێ نە کورمانجی بێ نە ناوەڕاست بێ بان ئینگلیزی بێ بان با عەڕەبی بێ چونکە ئەو پێشنیارانەش هەن. یانی خۆیان عاجز بوون لە دەست ئەوە کە لە ڕێگا چارەیەکی مەعقوول بگەڕێن کە دڵی هەموو لایەک ڕازی بکا. لەبەر ئەوە دەبێ خو بپارێزن لەو داسەپاندنەی کە پێشتر هەبووە، کە لە تورکیا هەبووە، لە ئێران هەبووە. تەنانەت لە فەڕانسە و ئینگلیستانی کۆن هەبووە. چونکە ئێستا سەردەمەکە گۆڕاوە، لەو سەردەمە دا گرووپە ئێتنیکییەکان، قەومەکان، خەڵکەکان زیاتر ئاگاداری پێناسەی خۆیانن، زیاتر حەز بە ناسنامەی خۆیان دەکەن و ووشیاری ئێتنیکییان زیاترە. هەر وا بە ئاسانی دەست لە زمان و زاراوای خۆیان هەڵناگرن. بۆ ئەوەی کە بەڕاستی یاسا و پلاندانانێکی بەجێ و باش بێتە ئاراوە دەبێ خەڵکەکە ئاگادار کرێتەوە، ئەوانەی کە خەریکن ئەو تەمایانە دەگرن دەبێ بچنە ناو خەڵک ڕای خەڵک بزانن چونکە لە دواییدا قەرارە پلاندانان بۆ کێ بێ؟ ئەگەر قەرارە بۆو خەڵکە بێ مەفرووزەپێویستە بچن لەگەڵ خەڵکە شارەزاکان قسە بکەن دوایە بە پێی ئەوە ئەو ئیشە بکەن. ئەوەی کە باسی ئەکادێمیت کرد، بە داخەوە ئەکادێمی تا ئێستا ئەوەندی من ئاگادار بم شتێکی ئەوتۆی نەکردووە، ئەوەی کە کردوویە من زۆریان مەمنوونم یەکێک لەو کەسانەی کە دەعوەتیان کرد من بووم لەوێ  دانیشتنێکم هەبوو هەر لە سەر ئەم بابەتە لە ئەکادێمیای کوردی لە هەولێر. خەڵکی دیکەشیان دەعوەت کردووە پێم وا بێ چەند دانیشتنیشیان هەبووە. وا بزانم کۆتایی ٢٠٠٩ بوو یان٢٠١٠ بوو ، یەکیان پار هەبوو بەڵام ئەوە لە سەر زمانی فەرمی نەبوو. ئەویتریان لە سەر زمانی فەرمی بوو کە بڕێک کێشەشی لێ کەوتەوە کە بۆ وێنە نامەی یەکێک لە خاوەنڕاکانیان بە هەڵە خوێندبووەوە. ئێستا بە ڕاستی هەر چاو لە ئەکادێمیا دەکەی ئەوانەی کە بە کورمانجی دەئاخەڤن زۆر کەمن وابزانم یەک دوو کەسن لە پلەی بەڕێوەبەرایەتی، لە ئاستی بەڕێوەبەرایەتی. کارێکی ئەوتۆ نەکراوە. یانی دەبوو تا ئێستا زۆر بەجیدیتر سەبارەت بە ئەمە لێی بکۆڵدرێتەوە و بائەوەش دیسان بڵێمەوە ڕێگا بدەن خەڵکانی شارەزا، ئەو خەڵکەی کە لە بواری کۆمەڵناسیی زمان، لەباری یاسا و پلانداڕێژی زمان ئیش دەکەن ئەو کارە بکەن. ئەوانەش ئەو کەسانەن کە لێکۆڵینەوەیان هەبووە، کە پابلیکەیشنیان هەبووە، کە شتیان چاپ کردووە، کە چوونە کۆنفڕانسی عالەمی، چوونە کۆنفڕانسی زانستی شتیان پێشکێش کردووە، کە لانی کەم دە کەسی دیکە ددان بە خیبرەیی و پسپۆڕییان دا دێنێ، نەک ئەوەی کە چونکە فڵانەکەس زمانەوانە. شتێک هەیە لە لای ئێمە کە بە داخەوە، لەو تەجروبەی ئەو شەش حەوت مانگە دا بۆم ڕوون بووەتەوە پسپۆڕییەکان وورد نەکراون لە کوردستان. وورد و بەش بەش نەکراون. یەکێک زمانەوانە پێیان وایە کە دەبێ هەر شتێک لە هەر بوارێک دا ئەتۆ باسی زمانت کرد ئەو کەسە لێی شارەزا بێ. کەچی وا نییە، لەوانەیە یەکێک زمانەوان بێ زۆر زۆر شارەزا بێ لەو زمانەوانییەی کە نوام چامسکی کردوویە، بەڵام بەڕاستی فڕی بە سەر زمانەوانی ئەرکییەوە نەبێ. فڕی بە سەر پلاندانان و یاسا دانان بۆ زمان نەبێ. هێچی نەخوێندبێتەوە لەو بوارە دا. لێکۆڵینەوەی نەکردبێ.

قازی: باشە ، بەڕاستی ئێمە وەختمان کەمە زۆرشتیش هەیە دەبێ باسی بکەین. ئەگەر دەکرێ هێندێک قسەکانمان چڕ کەینەوە. لە مانگی نۆوامبری ساڵی ٢٠١٢  بەڕاستیش ڕووداوێکی زۆر گرینگ لە ڕوانگەی زانستییەوە بە تایبەتی کۆمەڵناسیی زمان  ڕوویدا ئەویش ئەوە بوو کە ژمارەیەکی تایبەتی گۆوارێکی زۆر بەناوبانگ کە دەگاتە هەموو زانکۆکانی دنیا. ئینترناشنال جورنال ئاف سۆسیۆلۆجی ئاف لەنگوێج؛ گۆواری نێونەتەوەیی کۆمەڵناسیی زمان  کە بەڕێز جاشوا فیشمەن ئیدیتۆرێتی  ئێوە جەنابت وەکوو دوکتور جەعفەر شێخەلئیسلامی و مامۆستا ئەمیر حەسەنپوور و هەر وەها دوکتور تووڤێ سکووتناب – کانگاس  بوون بە ئێدیتۆری  ژمارەیەکی تایبەتی ئەو گۆوارە وابزانم ژمارەی ٢١٧ بوو و ناوەرۆکەکەی تەرخان کرا بوو بۆ بابەتی کۆمەڵناسیی زمانی کوردی بە تایبەتی. یەکێک لەو بابەتانەی کە ئێوە خۆتان لەوێدا پێشکێشتان کردووە  سەبارەت بە بارودۆخی زمانی کوردی یان شێوەزارە کوردییەکانە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و هەر وەها نووسراوێکی دیکەی ئێوەش سەبارەت بە بارودۆخی زمانی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کەلە کۆنفڕانسێکیش دا خوێندراوە، بۆ خۆتان نەتانتوانیبوو بێن بۆ ئەو کۆنفڕانسەی کە زانکۆی ئێگزێتر لە مانگی سێپتامبری ساڵی ٢٠١٢ بەڕێوەی برد  لەوێدا خوێندرایەوە. پێم خۆشبوو ئێوە کورتەیەک وەکوو ئێدیتۆری ئەو ژمارە تایبەتییەی کۆمەڵناسیی زمان باس بکەن و دیارە بەشێوەیەکی زۆر گەشتیش  بارودۆخی زمانی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان باس بکەن. چونکە دەزانین ئەو وەزعەی کە ئیستا لە باشووری کوردستان هەیە، لە سبەی ڕۆژیش دا ئەگەر ئەو سینگ کراوەییە و قەبووڵکردنی شێوەزارەکان نەبێ  دەتوانێ ئەگەر دەرو و دەرەتانێک بۆ زمانی کوردی بکرێتەوە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش ئەوە سەر هەڵ بدا بۆیە  پێم خۆشە لەو بارەیەوە هێندێک بدوێی.

شێخەلئیسلامی: ئەو گۆوارە ڕاست دەفەرمووی زۆر زۆر گرینگ بوو. یەکەم گۆواری زانستی جیهانی یە کە  تەرخان دەکرێ بۆ زمانی کوردی قەت شتی وا نەبووە و لەو بارەیەوە زۆر زۆر سپاسی دوکتور ئەمیر حەسەنپوور و دوکتور تووڤێ سکووتناب – کانگاس دەکەم لە ڕێگای ئەم تریبوونەوە هەرچەند ئەوان لوتفیان کرد ناوی منیان وەپێش دا وەکوو ئێدیتۆری یەکەم بەڵام بە ڕاستی بە بێ ئەوان قەت ئیشی وا گەورە بە من نەدەکرا. ئەوە شارەزایەتی و مامۆستایەتی ئەوان بوو. چەندین ووتاری تێدا یەکیان لە سەر باشوورە وەزعی وێ دوکتور ئەمیر نووسێوێتی لە سەر کێشەی زمانی فەرمی و ڕەسمی. ئەوەی من وەک باستان کرد بەشی ڕۆژهەڵاتە بەڵام  ئەوانیتر زۆربەی باسی کوردستابی باکوورە. ئەوەی من لە باسی کوردستانی ڕۆژهەڵات بە کورتی باسی ئەوەم کردووە کە ئەفسانەیەک هەیە، ئەفسانەیەک دروست بووە لە ماوەی ئەو چەند ساڵەی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی ئێران  کە گۆیا زمانی فارسی ئەو نرخ و بایەخەی کە هەیبوو لە سەردەمی پەهلەوی دا نەی ماوە و جێگای لەق بووە بە زمانی عەڕەبی، کە جێگای خۆی خەریکە بدا بە زمانی عەڕەبی کە من لەوێدا نیشان دەدەم بە هیچجۆر وانییە. بە گشتی ئەو فکری یەک زمان و یەک دەوڵەتە و ئێران واتە فارسی و کولتووری ئێرانی واتە کولتووری فارسی و زمان و ئەدەبی ئێران یەعنی زمان و ئەدەبی فارسی هەر درێژەی بووە ڕەنگە تا ڕادەیەکیش بە شێوەیەکی خشکەیی بەهێزتریش بووبێ. زۆر کەس  دەزانن تەنانەت فەرهەنگستان لەو ساڵانەی دواییدا زۆر کارامەتر بووە لە ووشە داتاشین، لە بە قووەت کردن و لە بە هێز کردنی زمانی  فارسی. تەنانەت لەو دواییانە دا ئێستا ووشەی کوردی و زاراوە و شێوەزاری دیکە ، زمانی دیکەی ئێرانی کە لە چوارچێوەی جوغرافیای ئێران دان دەبەن و دەیقۆزنەوە و فارساوی دەکەن ئەوەش ساز بووە ئێستا. لەوێ من ددان بەوە دا دێنم کە ڕاستە هێندێک پێشکەوت هەبووە، بەڵام ئەو پێشکەوتە ئەوە نەبووە کە دەوڵەت پێی خۆش بێ، ئەوە نەبووە کە ڕێژیمەکە بۆ خۆی پێی خۆش بێ و پەرەی پێ بدا،بەڵکوو نیشانەی ئەوەیە کە خەڵکەکە چەندە تینووی زمانی خۆیانن، چەندە تینووی ئەوەن بە زمانی خۆیان بنووسن، بە زمانی خۆیان بخوێنن تەنانەت لە مەدرەسە بە زمانی خۆیان بخوێنن.

قازی: بە تایبەتی ئەوە زۆر زیاتر لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەبیندرێ.ئەوانەی کە شێوەزاری کەلوری قسە دەکەن و دەنووسن.

شێخەلئیسلامی: بەڵێ من ئەم ڕۆژانە، تا چەندە ڕاستە نازانم ئەمن سەرژمێرییەکم دی ئی ئەو کتێبانەی چاپ بوون بۆ وێنە لە پارێزگای ئیلام، لە ساڵێک دا نزیکەی ٢٠٠ کتێب. شتی وا هەر قەت نە بووە، ئێستاش دە فکرم دا ناگونجێ. یەعنی وا دیارە ئالوگۆڕێکی یەکجار سەیر ڕوویداوە. و دیسانیش دووپاتی دەکەمەوە  ئەمە بەس نیشانەی ئەمەیە کە ئەم خەڵکە؛ خەڵکی کوردستانی ڕۆژهەڵات حەز بە زمانەکەیان دەکەن و لە بچووکترین دەرفەت، جا لە 'سروە' وە بێ تا یەک دوو گۆواری دیکە کە هێشتا خۆیان ڕاگرتووە یا ئی خوێندکارەکان بێ ئی سەردەمی جووڵانەوەی خوێندکاری لە بچووکترین دەرفەت کەلکیان وەرگرتووە بۆ ئەوە کە خزمەتی زمانەکەی خۆیان بکەن. ئەوەی کە باست کرد تا چ ڕادەیەک لەوانەیە کێشەی شێوەزاریی  و چەند زاراوایی بێتە گۆڕ من بە دووری نازانم کە لە کوردستانی ڕۆژهەڵاتیش ئەوە ڕوو بدا. بەڵام لە باشوور ئەوە شتێکی تازە نییە ئەوەمان لە بیر بێ لە باشوور کێشەکە بە ڕاستی دەگەڕێتەوە سەردەمی بریتیش مەندەیت. بە تایبەت دەگەڕێتەوە شێستەکان، لە حەفتاکان کە زۆر زەق بووەوە کە ئەو دەم دەوەری بادینان نوێنەری نارد لە مووسڵ دانیشتن کە سۆرانی هەڵبژێرن یان عەڕەبی یانی شتێەکە بۆ کۆنتر دەگەڕێتەوە، لەبەر ئەوەش کە ژمارەی کورمانجی ئاخێو لە کوردستانی باشوور زۆرترە. لەو لایە بڕێک بە پێچەوانەیە کوردیی ناوەڕاست تەواو زاڵە.

قازی: لە باری نووسینەوە دیارە زاڵە نەک لە باری ژمارەوە.

شێخەلئیسلامی: تەبعەن، لەباری نووسینەوە. ئاخر دیسان هێندێک کێشەی دیکەش هەیە ئەوەی کە ئێستا بۆ وێنە بە کەلهوڕی دەنووسرێ بەڕاستی ئێمە نازانین تا چ ڕادەیەک جەماوەری  کەلهوڕی یان ناوچەی ئیلام  یان بەرەو جنووبتر بەڕاستی خۆیان بە کورد دەزانن؟ ئێستا  بۆ وێنە زۆر کەس هەیە زۆر بە ئاسانی بە 'لور' دەڵێ کورد، بەڵام زۆربەیان بڕۆ قسەیان لەگەڵ بکە خۆیان بە کورد نازانن.

قازی: دیارە ئەوەش جێگای باسە. بەلام بەلەبەرچاوگرتنی لێکۆڵینەوە لە شێوەزار و زمان ، بەشێک لە لوڕی لە سەر کوردی حیساب دەکرێ. و ئێمە بە شێوەی پۆتانسییێل دەتوانین بڵێین یانی توانایەکی یانی ژمارەی ئەو کەسانەی کە بە شێوەزاری فەیلی،کەلوڕی،کرماشانی،ئیلامی یان هەر نێوێکی لێ بنێین بەیەکەوە ئەگەر هەموویان حیساب بکەی  ژمارەی ئەوانە لە ژمارەی سۆرانی ئاخێوان یان  ئەوانەی کە بە کوردی نێوەڕاست قسە دەکەن لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ئەوان ژمارەیان زیاترە.

شێخەلئیسلامی: بەڵام پێم وابێ بە گشتی ئەو هەستی وەرگرتن و تەحەمولە، پێم وابێ زیاتر بێ لە کوردستانی ڕۆژهەڵات. یانی ئەگەر سەرنجیشت دابێ تەنانەت لەو کێشە و لەو گفتوگۆیەی با بڵێین کە هاتە پێشی لە کوردستانی باشووریش، تا ئێستا چەند جار لە خۆم پرسیار کراوە بۆ وایە؟ کە زۆربەی کوردەکانی ڕۆژهەڵات لایەنگری فرە زمانی، وچەند زاراوا و چەند شێوەزارین. یانی وا دیارە لەوێ تەحەمول و تەقەبول زیاتر بێ بۆ ئەو فکرە. ڕەنگە لە هەڵەش دا بین بەڵام بزانین چۆن دەبێ.

قازی: باشە، بەڵام ئەگەر ئەو وەزعەی ئێستا لەبەر چاو بگرین، یانی بەلەبەرچاوگرتنی زۆر لایەنی زمانی پێویستی بە لێکۆڵینەوەی مەیدانی هەیە. مەبەستی من ئێستا چوارچێوەی جوغرافیایی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە، پێت وایە لەگەڵ ئەوەشدا کە زمانەکە لە مەدرەسە ناخوێندرێ و لە سیستمی پەروەردە دا  نییە مەترسی لە ناوچوونی چەندە لە سەرە یان چۆنە؟

شێخەلئیسلامی: ئەگەر نەیەتە نێو سیستمی پەروەردە لە ناو دەچێ. من ٢٧ ساڵە نەچوومەوە کوردستانی ڕۆژهەڵات بەڵام لەو ماوەیەی دا کە لە باشوور بووم کوردی ڕۆژهەڵاتم زۆر بینیوە و بەڕاستی دەبیسم زۆریان بە تایبەت گەنجەکان ئەوانەی ئێستا تەمەنیان نزیک سی ساڵە ڕاوێژیان دەگەڵ من زۆر جیاوازە. خەڵکی یەک دەوەرین، خەڵکی یەک مەنتیقەین، خەڵکی لەوانەیە بڵێم یەک گوندین بەڵام جیاواز دەدوێین، فۆنێم گۆڕاوە، دەنگەکان گۆڕاون.

قازی: بێت وایە ئەوە زۆرتر لە بەر تەئسیری فارسی یە؟

شێخەلئیسلامی: سەداسەد وایە، یەعنی زۆر زۆر ئێستا بۆ وێنە  /ڤێ/ یەکجار زۆر بووە، بۆ وێنە لە لای ئێمە وەلی زۆر دەڵێن کە لە باشوور هەمیشە پێیان سەیرە دەپرسن ئەوە وەلی یە یەعنی چی، کێ یە؟ بەڵام بۆ وێنە ئێستا زۆر گەنجەکانی مەهاباد دەڵێن ڤەلی یانی وەکوو فارسی، زۆر دەنگی دیکەش. ئێستا مەسەلەن من گوێم زۆر  لە ' چێ' دەبێ کە جاران  کێ بوو. ئەو دوویانە جێگایان گۆڕیوە. یان  /چێ/ و /کێ/. بۆ وێنە سەردەمێک من دەمکوت گوێم دێشێ، ئێستا بووەتە جوێم دێشێ، بووەتە جۆ

قازی: لە ژێر تەئسیری فارسی دا؟

شیخەلئیسلامی: خوێ بووە بە خێ .

قازی:  دیارە خێ شێوەزاری سابڵاغی زۆر کۆنە پێشتریش هەر وا بوو. خێ و خێن ، دەی هەرچۆنێک بێ ئێستا بێینە سەر  بابەتێکی دیکە کە ئەویش زۆر چاوڕاکێشە ئەویش ئەوەیە کە بەڕێزت وا بزانم لە ساڵی ٢٠١١ بوو وابزانم ئاوریلی ٢٠١٢ بوو لە شاری ئامەد کۆنفڕانسێکی گەورەی زمانی بەسترا کە دیارە لە زۆرجێگای بەشەکانی کوردستانەوە و هەر وەها لە ئوڕووپاوە و جەنابیشت لە کانادا ڕا دەعوەت کرا بووی و بەڕێزت ٢٥ ساڵ پێشتر ڕێگات بە ئامەدێ دا تێپەڕیبوو بە باکووری کوردستان و بە تورکیا دا ڕێگات کەوتووەتە کانادایە. جا بەو بۆنەیەوە جەنابت دوای گەڕانەوەت یان هەر ئەو  دەمی کە لەوێ بووی شێعرێکت نووسیوە پاش بیست و پێنج ساڵ. پێم خۆش بوو ئەگەر بکرێ ئەو شێعرەی بخوێنینەوە و چۆن بوو کە ئەو شێعرەت بۆ هات لەو هەلومەرجی دا؟

شێخەلئیسلامی: بەچاوان، ئەوەی کە چۆنم بۆ هات پێم وایە دەتوانن بیر بکەنەوە کە چ هەستێکم هەبوو ئەوەی کە من پاشی بیست و پێنج ساڵ دیسان بچمەوە ئەوێ.

قازی: چەند لەوێ مابوویەوە؟

شێخەلئیسلامی: نە تەنیا هەر گەڕامەوە من ئەو دەمی لە بەشێک لە کوردستانی باكوور و پاشانیش زۆربەی لە شارەکانی تورکیای نزیکەی ساڵێک و سێ مانگ مامەوە. کاتی خۆی ساڵی ١٩٨٧ – ١٩٨٨. لەوانەیە بتوانی بزانی چ هەستێکم هەبوو چونکە یەکەم شوێنی کوردستان بوو بۆی دەگەڕامەوە. ئەمە زۆر گرینگ بوو ئەویش ئامەد بوو، دیاربەکر بوو پێتەختی باکوور و ئیتر بۆ خۆت دەبێ ئەو هەستانە هەموو بزانی کە لە پەنجەرەی تەیارەوە ئەو شاخانەم دەدی، یەکەم جار بوو کوردستانم دەدیتەوە، بە ڕاستی وەسف ناکرێ. و پێم وایە ئەو شێعرەش توانیبێتی بەیانی بکا بەڵام بەو هەر حاڵ. ئەوەندی کە لەوێ بووم دیار بوو کە هەر دنەی دەدام، هەر لەگەڵم بوو ئەو شێعرە ئیتر وا بوو دوایە نووسرا. جەنابیشت کە بۆت کردمە کورمانجی و ئەوە بە کورمانجیش لە کۆمەڵە شێعرە تازەکەم دا چاپ بووە.

قازی: ناوی چییە ئەو کۆمەڵە شێعرە؟

شێخەلئیسلامی:  ڕاسپاردە

قازی: دەی فەرموو

شێخەلئیسلامی:  پاشی بیست و پێنخ ساڵ

وام دەزانی ئەگەر بت بینمەوە
 پاشی بیست و پێنج ساڵ

هەر وەک ' پەشێو '
دار، بەرد، قوڕ چم بێتە ڕێ دەیلێسمەوە

وام دەزانی ئەگەر بت بینمەوە
 پاشی بیست و پێنج ساڵ

هەر وەک ' هێمن'
 بە  دیداری باوان، دێد و کاکان شاد دەبمەوە و

بێستانی کورد بە شەو دەڕنمەوە.

وام دەزانی ئەگە بت بینمەوە
 پاشی بیست و پێنج ساڵ

وەک ' جگەرخوێن '
  دەچمە سەر بەرزایی بورجی ' کەچک'

هاوار دەکەم وەکی نها دەزانم کینە ئەم

کە دیتمی  لە زمان کەوتم

هەر کەس بینیم  دۆستێکی گیانی بوو

باوان و کاک و دێدم بوو

دڵی دەدامەوە

خۆم خستە باوەشی گەرمت

هێدی هێدی تێیدا تلامەوە

بووم بە دار و بەرد و قوڕت

لە ڕێگە و بانت دا توامەوە

لە نزیک دیواری ' قەڵا '

 لێرە و لەوێ

بە بیستنی پەیڤی کوردی ژیامەوە

٥-ی مارس ٢٠١٢

قازی: باشە بەڕێز شیخەلئیسلامی وەک لە سەرەتاش دا باسمان کرد بەڕێزت لە ماوەی ٩ مانگی ڕابردوو ڕا تا ئێستا لە زانکۆی سۆران ی. ئەو ماوەیەی کە لە وێ بووی، لە باشووری کوردستان بووی، وا دیارە بە زوویش کارت لەوێ تەواو دەبێ دەگەڕێیەوە کانادا چاودێرییەکانت چ بوو لە سەر بارودۆخی پەروەردە و خوێندن و وەزعی زانکۆکان؟

شێخەلئیسلامی: ئیشی زۆر دەوێ بۆ ئەوە کە بە ڕاستی زانکۆکان، قوتابی، مامۆستا بە گشتی  پەروەردە بگاتە ئاستێکی باش. زانکۆی سۆران زانکۆیەکی زۆر گەنجە بە ئیمکاناتێکی زۆر کەمەوە دەستی پێ کردووە ئێستا بۆ وێنە فاکوڵتەکانی، دانیشکەدەکانی بڵاون  لە شار دا. هەر بینایەک هەر چۆن وەگیر کەوتووە و بڕێک خاوێن و باشە و جێیەک هەیە لەوێ جێی خۆیان کردووەتەوە، بەڵام بینا و ساختومانی تازە ئەوە خەریکە تەواو دەبێ کە بە شێوەیەکی زۆر پێشکەوتوو ئامادە کراوە و بەشێوەیەکی های تەک [ تێکنۆلۆژی بەرز]، زۆر جێی هەیە و پێم شتێکی زۆر مۆدێڕن ە. ئەوە هیواداریشن کە بە زوویی بتوانن بچنە ناوی. ئەمە بۆ خۆی باشە، یانی مەبەستم ئەوەیە ئەوە بڵێم هەوڵێکی زۆر دەدرێ، فکری زۆر نوێ هەیە، ئامانجی زۆر باش هەیە، خەڵکێکی باش لە زانکۆی سۆران کۆ بووەتەوە بەشێکی زۆری بە ئەزموونی دەرەوە هاتوونەوە گەڕاونەوە، یارمەتی دەدەن، کار دەکەن، ئیش دەکەن ماندوونەناسانە، بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی هەموو ئەو تەجروبە و ئەزموونە ناخۆشەی کە لە کوردستانی باشوور هەبووە لە کۆ ڕەوەوە بگرە هەتا شەڕی ناوخۆیی هەتا ئەو دواییانە یەعنی بە ڕاستی ئەوەندە من لەوێ موتابەعەم کردووە بۆ دەرکەوتووە تەقریبی حەوت هەشت ساڵە بە ڕاستی بڕێک هێور بووەتەوە، ئارام بووەتەوە بەڵام زۆر شت هەیە دەبێ بگۆڕدرێ بۆ وێنە سیستمی پەروەردە ئێستاش سیستمێکی زۆر کۆنی ڕێژیمی پێشوویە، سیستمێکە زۆر باوک سالارانەیە یان با بڵێین مامۆستا سالارانەیە، یا سینتر سالارانەیە. لە سێنترەوە تەمایەک دەگیرێ مامۆستا دەبێ ئەو مەنهەجە یان ئەو سەرچاوەی نۆی هاتووە بیڵێتەوە. قوتابی بە ڕاستی گرینگ نییە کە قوتابی فێر دەبێ یان فێر نابێ بەس ئەمە کتێبەکە تەواو بێ. تاقیکاری بۆ ئەوە ناکرێ بە داخەوە کە ئێمە لە ڕۆژئاوا دەیکەین. بۆ ئەوەی کە قوتابی فێر بێ. یانی تاقیکاری بیانوویەکی ترە بۆ فێر کردن نەک بۆ تەمبێ کردن، نەک بۆ سەرزەنیش کردن. بەداخەوە ئەوە هێشتا جێی نەگرتووە. بۆ وێنە ئەو شتانەی کە من بۆ خۆم پێی هەستیار بووم کە چوومەوە. ئەوەی کە قوتابی بۆ وێنە قوتابی ساڵی دوو و سێ و چوار کە ئێستا گەورەساڵن، بە خۆیان دا هاتوون و خەریکن دەبنە خاوەن بنەماڵە بەڵام  بۆ وێنە هەستێ تەختە بۆ مامۆستا پاک بکاتەوە. ئەوە شتی وا من بە حەیاتم لە کانادا شتی وام نەدیوە. زۆر شتی سەیر بۆم زۆر غەریب بوون ئەو شتانە. کە پێم ناخۆش بوو دەبینم چونکە ئەمن پێم وایە سیستمەکە هەمووی دە خزمەت قوتابی دا بێ بۆ ئەوەی کە قوتابی فێر بێ. بە ڕای من بۆ وێنە ئەوەی من لە کانادا دەیکەم لە ئیشی خۆم دا. قوتابی بۆ ئەوەیە کە هاووڵاتێکی بەرپرس بار بێ، لەوێ پەروەردە بکرێ بە داخەوە ئەمن ئەوە نابینم هێشتا قوتابی وەک ئەوەیە کە بە زۆر بیهێننەوە بە داخێکی زۆرەوە جاری وایە بۆ وێنە جەژنێک شتێک هەیە بەس ڕۆژێک دوو ڕۆژە، زانکۆ زۆر هەول دەدا کە پێیان بڵێ نابێ کەس بەجێ بێڵن بەڵام دەبینی لە نەکاو قوتابی دوو حەفتە نایەتەوە. یەعنی دژبەرییەکی سەیر هەیە، لەلایەنێک سیستمەکە هێشتا سیستمی قوتابی نییە، قوتابی نەکردووە بە چەقی خەمەکەی، بەڵام لە لایەنێکی تریشەوە، لەو لاشەوە قوتابی زۆر بە دەسەڵاتە. بۆ وێنە قوتابی لەوانەیە لە فڵان زانکۆ لە ناکاو دەبیسی  قوتابی فڵان زانکۆ لە کلاس وەدەر کەوتوون لە بەر ئەوە کە حەز لە مامۆستاکەیان ناکەن. قەت شتی وا لە ڕۆژئاوا ڕوو نادا. ئەوەلەن قوتابی قەت ئامادە نییە بێ حورمەتی وا بە مامۆستا بکا، پاشان ئەگەر بڕیارە مامۆستا خەلەلێکی تێدا هەبێ، هەڵەیەکی تێدا هەبێ ئەمە ئیشی زانکۆیە کە لەگەڵی بەرەوڕوو بێتەوە نە قوتابی. دەمەوێ بەوانە شتێک بڵێم ئەویش ئەوەیە هەستم پێ کردووە چ قوتابی چ خەڵکێکی زۆر بە مافەکانی خۆیان زانیوە بەڵام بە بەرپرسایەتی خۆیان نەزانیوە. بەداخەوە هاووڵاتێتی هەست دەکەم  وای لێ هاتووە واتاکەی بووەتە ئەوە کە بەس بپرسی مافی من چییە، بڕیار بوو چیم پێ بدرێ کوا لە کوێ یە بۆ پێم نادەن. لە باتی ئەوەی کە لە خۆی پرسێ ئەی ئەمن دەبێ چ بکەم؟ ئەمن دەبێ بۆ ئەو ووڵاتە چ بکەم؟  من دەبێ بۆ کۆمەڵگەکەم چ بکەم؟ من دەبێ بۆ ئەو شەقامە چ بکەم کە ڕۆژێ هەر ئاشغال و گاربێج و شتی خراپ فڕێ دەدەمە سەر جادەکان. ئایا ئەوە ئەرکی من نییە کە وا نەکەم؟ ئەو وزعە پێویستە بگۆڕدرێ.

قازی: ئەگەر ئەو پێویستییە دەبینی و ئەو پێویستییەت هەست پێ کردووە بە پێی چاوەدێرییەکانت دەبێ لە چی ڕا دەست پێ بکرێ یان کێ ئەو گۆڕانە بکا؟ هەر پەروەردە بۆخۆی نابێ بیکا کێ دەبێ بیکا؟ دەبێ دەسەڵاتدارانی سیاسی دەستپێشخەری بکەن؟ دەبێ کێ بیکا؟

شێخەلئیسلامی: بە ڕای من دەبێ لە دوو شوێنەوە بکرێ ، دەبێ لە پەروەردە، لە باغچەی منداڵانەوە دەست پێ بکرێ. ئەوە ئیشی ئەوانە بەڵام تا ڕادەیەکیش باغچەی منداڵان مامۆستای دەوێ. ئەو مامۆستایە لە کوێ پەروەردە بووە کە بتوانێ ئەوە بکا. ئێستا بۆ وێنە لە کوردستانی باشوور هێندێک مەنهەج و خوێندن و کریکلوم و  شێوەی دەرسی سویدیان بردووە، بەڵام کاتێک مامۆستاکە بۆ خۆی لەو سیستمە دا پەروەردە نەبووە ئەو چۆنی دەڵێتەوە لە کلاس؟ خو تۆ ئەگەر کتێبێکت هێنا چونکە ئی فڵان ووڵاتە سیستمەکەت نابێتە ئەوە. دەبێ کریکلومەکەت هەو بێ، بەرنامە دەرسییەکەت هەو بێ، خوێندنەوەکەیت هەو بێ، مامۆستاکەت هەو بێ، سیستمەکەت هەو بێ، دایکوبابەکەش هەو بێ . دەبێ هەموو ئاگادار کرێنەوە لەوە و بەشدار بن. کە وابوو یەکێک لە ناوەندەکانی تر کە دەتوانێ دەورێکی گرینگ بگێڕێ ئەو زانکۆیانەن کە مامۆستا پەروەردە دەکەن. ‌هێندێک لە زانکۆکان، زانکۆی سۆرانیش هەر وا فەرق ناکا، سەلاحەدینیش هەر وا، ئەوانی تریش فاکوڵتی پەروەردەیان هەیە. پەروەردەی بنەڕەتی بە تایبەت دەبێ لەوانە بەڕاستی مامۆستاکان وا پەروەردە بکرێن کە بتوانن ئەو مەنهەج و سەرچاوە و ئەو بەرنامە دەرسیانە کە نوێن بتوانن دەگەڵ قوتابی گفتوگۆی لە سەر بکەن و بتوانن بیخەنە قۆناغی  کردەوەوە. جا ئەوە هەر ئەوە ناگەیێنێ ، ئەگەر ئیزنت لە سەر بێ ئەوە مەسەلەی زمانیش دەگرێتەوە. بە داخەوە مەسەلەی زمان پێی ڕاناگەن و ئەوە ئیشی مامۆستاکانە کە بەڕاستی پێی ڕابگەن بەر لە هەموو شتیش  مامۆستاکان دەبێ فێر بکرێن کە چۆن بنووسن ، چۆن ڕێنووسەکەیان ڕەچاو بکەن، جیاوازی زمانی ئاخاوتن و زمانی نووسین بکەن کە بە داخەوە زۆر جار ناکرێ. زۆر مامۆستا هەیە هەر وا کە قسە دەکا هەر واش دەنووسێ کە لە زمانی دیکە دا شتی وا نییە زمانی نووسین جیاوازە لە زمانی قسە کردن. بزانن خاڵبەندی چییە؟ جێگای داخە کە ئەوە دەڵێم پێشم ناخۆشە دەیڵێم بەڵام دەیڵێم هێندێک جار ڕەخنە دەبێ بگیرێ بۆ ئەوەی کە بیسەر هەبێ. هەیە مامۆستایە بیست ساڵە مامۆستایە، هەیە تەنانەت مامۆستای زانکۆیە بەڵام جیاوازی فاریزە و خاڵ نازانێ فەرقەکانیان چییە.   

قازی: نەزانین بەو مەعنایە کە نازانێ لە کوێ بەکار دەهێندرێ مەبەستت ئەوەیە.

شێخەلئیسلامی: تەبعەن. تێکەڵیان دەکا. یان ئەوەی کە لەوانەیە بۆی گرینگ نەبێ.

قازی: ئێستا جەنابت باسی جیاوازی زمانی ئاخافتن و زمانی نووسینت کرد. دیارە لەو دواییانە دا کۆنفڕانسێک هەبوو کۆنفڕانسی دامەزرانی ڕێکخراوی ڕۆژنامەوانانی کورد لە ئوڕووپا لەوێدا ئاماژەیەکیشم کرد بەو قسەیەی تۆ چونکە ووتارێکی بەڕێزتم خوێندبووە کە جیاوازی دەخەیە نێو زمانی قسەکردن و زمانی نووسین. دیارە ئەمن لێرە دا ئەو پۆلیمیکە ناکەم چونکە من بۆ خۆم باوەڕم وا نییە ئەمن پێم وایە ئەو زمانەی کە ئینسان پێی دەنووسێ چونکە ئەویش لە خزمەت ئەوە دایە کە پەیامێک بە خەڵک بگەیێنێ. و ئەگەر سادەتر بنووسرێ و وا بنووسرێ کە خەڵک لێی تێ بگا ئەوە زیاتر دەتوانێ ئەو ئامانجەی لە بەر خۆی ڕۆناوە بی پێکێ. جەنابت پێت وایە لە چ بوارێک دا دەبێ ئەو خەتی لێک جیاکەرەوەیە هەبێ لە نێوان زمانی قسەکردن و زمانی نووسین؟

شێخەلئیسلامی: زمانی قسە کردن ئێمە کاتمان نییە بیری لێ بکەینەوە. ئێمە ئێستا ئەوە دانیشتووین بەیەکەوە قسە دەکەین ، ئۆتۆماتیکی، زۆر هەڵە دەکەم من پاش و پێش دەکەم . جاری وایە ڕستە تەواو ناکەم فکرێکی دیکەم بۆ دێ. بۆم کۆنتڕۆڵ نابێ شتێکی زۆر تەبیعی یە. زۆر جاران لەفزی فارسیم بۆ دێ، عەڕەبیم بۆ دی، ئینگلیزیم بۆ دێ. بۆ لەبەر ئەوەی دەرفەتم نییە پێی دا بێمەوە. نووسین لە ڕۆژی یەکەمەوە جیاوازی لەگەڵ قسەکردن ئەوە بووە کە دەرفەتی پێداچوونەوەت هەیە. خەڵک دەزانێ منیش دەزانم. زمانی نووسین هێزی زیاترە بۆ دەربڕینی فکری تەجریدی ، ئابستڕاکت. زمانی قسەکردن دەسەڵاتی کەمترە بۆ؟ لەبەر ئەوەی کە شتی فکری بنووسی ، شتی نەزری ، فکری ئابستڕاکت و تەجریدی دەبێ ماوەت هەبێ دابنیشی و پێیدا بێیەوە، پێیدا بچییەوە. زمانی نووسین بەردەنگت لێرە نییە. ئێستا جەنابت ئەگە شتێک تێ نەگەی دەتوانی ئەمن ڕابگری پێم دووپات کەیەوە. دە نووسین دا وا نییە ئەگەر ئێستا ئەمن شتێک بنووسم جەنابت حەفتێکی تر بیخوێنێتەوە نووسینەکەی من دەبێ ئەوەندە ڕوون و ئاشکرا و بێ گرێ بێ کە لێی تێ بگەی بە بێ ئەوەی کە من لەوێ بم. جیاوازییان یەکجار زۆرە ئەرکیشیان جیاوازە. پاشان لە شوێنێک کە فرە ڕاوێژی هەیە، فرە وێژەیی هەیە، فرە زمانی هەیە، فرە زاراوەیی هەیە زمانی نووسین ئەرکی دە هێندە دەبێ بۆ وەی کە یارمەتی بدا ئەوانەی لێکتر جیاوازن لێکتر تێ بگەن. ئێستا ئەگەر جەنابت بێی هەر بۆ دەوەری سۆران و ڕەواندز و باڵەکایەتی، باڵەکی دەبینی  باڵەکایەتی و باڵەکی و ڕەواندز هەمووی نزیکەی ٥ کیلۆمیتر لێکتری دوورن ئەوپەڕی دە کیلۆمیتر سنووریان لێک دەگەڕێتەوە کە چی هەموویان بە ڕاوێژی زۆر جیاواز قسە دەکەن. ئەگەر زمانی نووسین یارمەتی نەدا  کە ئەمانە لێکتر تێ بگەن ئەو دەم خەڵکی ناوچەیەکی زۆر بچووکیش لێکتر تێ ناگەن. لە بواری قسە کردنەوە قەیدێ ناکا تێ دەگەن یا تێ ناگەن، ئەوان لێک تێ دەگەن ئەگەر پێویستیان بێ. بەڵام بۆ بواری پەروەردە ، بۆ بواری دنیای تێکنۆلۆژی و عەسری ئێستا، بۆ دەوڵەتداری زمانی نووسین دەبێ ستاندارد بێ دەبێ جیا بکرێتەوە لە زمانی ئاخاوتن، دەبێ رێک و پێک بێ، دەبێ یەکدەست بێ. یەکدەستی زۆر زۆر گرینگە بە ڕاستی. ئێستا مەسەلەن لە باڵەکایەتی لەوێ ڕستەیەک هەیە زۆر جار بۆ ئەوەی کە نیشان بدەن ئەو سێ ناوچە کە لەیەک نزیکن چەندە جیاوازن بۆ وێنە لە باڵەکایەتی دەڵێ: ' هەڵاوێ هەڵاوێ سوورەگوڵان هەڵاوێ'، دە کیلۆمیتر دێیە ئەولای دێیە ڕەواندز دەڵێ: ' هەراوێ هەراوێ سوورە گوران هەراوێ '، دە کیلۆمیتر دەچییە ئەولای تر بۆ باڵەکی لای سۆران دەڵێ: ' هەیاوێ هەیاوێ، سوورە گویان هەیاوێ'. هەیە کە بە قوتابیەکانم گوتووە دەڵێ مامۆستا ئەو گوندەی ئێمە وا دەڵێ ڕاستە بەڵام گوندێکی دیمان لە پەنایە دەڵێ ' هەباوێ هەباوێ، سوورە گوبان هەباوێ'. یانی زمانێکی نووسینی یەکدەست نەبێ ئەم خەڵکە چۆن لە یەکتر تێ بگەن؟، چۆن پڕۆژەیەکی هاوبەشی نەتەوەییان هەبێ؟ چۆن بتوانن ئەدەبی هاوبەش بخولقێنن؟

قازی: لێرە دا مومکینە ئەو تەسەورە بێتە پێشێ کە وابوو دەبێ یەکێک لە شێوەزارەکان بکرێتە زمانی سەردەست. مەبەستت ئەوەیە؟

شێخەلئیسلامی: کراوە. ئێستا مەسەلەن هەر ئەوەی کە عەرزم کردی " هەڵاوێ هەڵاوێ ، سوورە گوڵان هەڵاوێ' ئی باڵەکایەتی بەشێکە لەو شێوەزارەی کە باڵادەست بووە. هەندێک دەڵێن لە سەر ڕاوێژی سولەیمانی دامەزراوە کە تا ڕادەیەکی زۆر ڕاستە چونکە لەوێ ئەدەبی کلاسیکی کوردیی ناوەڕاست بەشێکی زۆری لەوێوە سەرچاوەی گرتووە لە نالی و مەحوی یەوە بگرە هەتا دێتە شۆڕشەکانی کوردستانی باشوور و بەشێکی زۆری لە سەر بناغەی موکریانە، دیارە لەوانەیە بڵێی ئەوەی حاجی ئۆمەران و ئەوەش باڵەکایەتی نێوان هەر دووکیانە لە بەینی موکریان و سولەیمانی و شارەزوور و ئەوەیە. یانی ئەوە باڵادەستە ئێمە دەزانین وا بزانم ئەوە بووەتە زمانی ستانداردی کوردیی ناوەڕاست. بەڵام دەبێ ئیشی زیاتری بۆ بکرێ بۆ ئەوەی کە یەکدەستتر بکرێ. خەمێکی گەورەی من یەکدەست نەبوونە. ئەوەی کە ئێستا هەرکەسە بە ڕێنووسی خۆی دەنووسێ، هەرکەسە بە خاڵبەندی خۆی دەنووسێ. بۆ وێنە بزانە تەئسیری زارەکی چەندەیە لە سەر نووسین. زۆر سەرچاوەی کوردی کە چاو لێ دەکەی کە باسی خاڵبەندی دەکا دەڵێ کە پشوویەکی کورت دەدەی بۆر دادەنێی، کە پشوویەکی درێژ دەدەی خاڵ دادەنێی. لە هیچ نەتەوەیەک دا شتی وا نییە، تەعریفی وا. خەریکە تەعریفی زمانی نووسین دەکا بە پێوانەی زمانی زارەکی چونکە لە زمانی نووسین دا خۆ تۆ پشوو نادەی، ئەتۆ بە چاو دەخوێنییەوە خۆ بە دەنگ ناخوێنییەوە. یانی بە مەتیقی زمانی زارەکی خەریکە نووسینەکە دەنووسێ کە بە ڕای من نابێ وابێ.

قازی: زۆر باشە ئەتۆ لەوێ هێندێکیشت چاو گێڕاوە بە سەر تابڵۆ، و هێمای گشتی و نێوی دووکان و بازار و ئەو جێیانە دا. لەوێ چت دیوە لەوێش تێکەولێکەییت زۆر وەبەر چاو کەوتووە وا بزانم. وێنەت گرتوون وا بزانم.

شێخەلئیسلامی: زۆرە ، دوو سێ هەزار وێنەیە وا بزانم. ئەوە دەبێتە هەوێنی لێکۆڵینەوەیەک و ئەوە یەکێک لە تازەترین پڕۆژەکانمە. ئەوە لە زمانەوانی ئینگلیزی کاتی خۆی لە کانادا دەستی پێ کرد لە حەفتاکاندا کە فەڕانسەییەکان زۆر حەسساس بوون، هەستیار بوون سەبارەت بە تابڵۆ. ئیتر لەوێ چەند لێکۆڵینەوەی خەست کرا، ئەمە درێژەی هەبووە تا ئێستا بە دەیان و سەدان لێکۆڵینەوە کراوە. یەکێک لەوانەی زۆر باش کە لە ٢٠٠٦  چاپ بوو و ئێستاش زۆر تەئسیری هەیە ئێلانا شۆهامی لە ئیسرائیل کردی بۆ ئەوەی کە بزانێ عیبری و عەڕەبی و ئینگلیسی و ڕووسی و ئەو زمانانەی لەوێ زۆر باون کێ باڵادەستە، کێ قسە دەکا، کێ لە کوێ قسە دەکا، کێ لە کوێ باڵا دەستە، کێ لە بازار دەسەڵاتی بەدەستەوە؟ چونکە فکرەکەی ئەمەیە، تێۆرییەکەی ئەمەیە کە ئێمە بۆ ئەوەی کە بزانین زمانێ چییە پێوەندی لەگەڵ زمانەکانی دیکە چییە، زمانێک دەسەڵاتی چەندەیە، چەندە ژێر دەستە، چەندە  خەریکی توانەوەیە، چەندە خەریکە دەگۆڕدرێ بەرەو زمانێکی دی یا خۆ بەدەستەوە دەدا دەتوانین گوێ بدەینە خەڵک، لێکۆڵینەوە بکەین، دەتوانین چاو لە کتێب بکەین لێکۆڵینەوە بکەین،چاو لە ڕۆژنامە بکەین زۆر دەوڵەمەندە بۆ لێکۆڵینەوەی زمانی. بەڵام یەکێک لە گۆڕەپانەکانی دیکەش بریتی یە لە تابڵۆکانی شەقام و دوکان و شت. فکرەکەی ئەمەیە. کە لەوێ چاوم لێ کردووە لە باشوور گرفت زۆرە، ئەویش هەر دەگەڕێتەوە سەر نەبوونی ستانداردێکی یەکدەست و خوێندەوارییەکی لە خوارەوە. بە گشتی دەتوانم بڵێم خوێندەواری زۆر لە خوارەوەیە، خەڵک زۆر کەم دەخوێنێتەوە و زۆر زۆر کەمتریش دەنووسن. لەوانەیە یەکێک زۆر بە حورمەتەوە داوات لێ بکا لە سەر شتێک ڕای خۆت بنووسی ئیمەیلێکی دوو لاپەڕەیی بۆ بنووسی بەڵام هیچ پێت سەیر نەبێ ئەگەر تەلەفون بکرێ بڵێ فڵانکەس دیتوومە ئیمەیلێکت بۆ ناردووم ئەرێ باسی چییە؟ دوو لاپەڕەت بۆ نووسیوە بەڵام ئەوەندە زەحمەت بە خۆی نادا بیخوێنێتەوە بزانێ ئیمەیلەکەت چییە لێت دەپرسێ چت نووسیوە جا دوایە بۆ وەڵامەکەشی ئامادە نییە وەلامت بداتەوە هەر دەیهەوێ بە دوو ووشە یا بە تەلەفون قسەت دەگەڵ بکا. موشکیلە نییە قسەکردن خۆشە بەڵام ئێستا بێمە سەر تابڵۆکان ئەوانیش هەر ڕەنگدانەوەی نا یەکدەست بوونەیە بە تایبەت لە هەولێر ئێستا دەبینی کە عەڕەبی زۆر زاڵە، دەبینی کە تورکی زاڵە ئەوە هەموو نیشانەی ئەوەیە کە ژیانی عەڕەبی لەوێ هەیە، ژیانی تورکی لەوێ هەیە. کاسبی تورکی لەوێ هەیە، کاسبی عەڕەبی  لەوێ هەیە. و ئینگلیزیش ، ئینگلیزیش خەریکە زۆر زاڵ دەبێ. بەڵام زۆر سەیر نییە ئەگەر دوو شەقاو لە یەکتر جیاواز، دوو هەنگاو لە یەکتر جیاواز یەکێک دەبینی نووسیویەتی: ' بەرگ دوورین'، ئەویتر نووسیویەتی:' بەرگ دروون'. یانی ئەو جیاوازییەی کە دەڵێین لە شێوەزار و لە کتێب و لە زمانی نووسین دا هەیە لە تابڵۆکانیشدا دەیبینی و هیوادارم بتوانم بەو زووانە ئاکامی ئەو لێکۆڵینەوەیە بڵاو کەمەوە.

قازی: تکایە زۆر بە کورتی وەکوو ئاخر پرسیار هیچ پڕۆژەی کە ئێستا لەبەر دەستت دابێ و دوای گەڕانەوە بۆ کانادا بتەوێ ئەنجامی بدەی، یەکەم کاری کە دەیکەی چییە؟

شێخەلئیسلامی: یەکەم کاری کە دەیکەم دوو شتن، یەکیان ئەوەی ووتارێک دەبێ تەواوی بکەم لە سەر ناوی کوردی. کوردەکان ناوی بچووکیان چ داناوە علی یە، محەمەدە، یاشۆڕش ە، یا هێرش ە، یا ئەوێستایە و لە پەنجا ساڵی ڕابردوو دا ئەو ناوانە چۆن ئالوگۆڕیان  بەسەر دا هاتووە لەگەڵ خوێندکارێک لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ئەو کارە دەکەین هیوادارم بە زوویی تەواو بێ. پاشانیش لە سەر ئەو کێشەی زمانی فەرمی دەبێ پڕۆژەیەک تەواو بکەم. سێهەمیشیان تابڵۆکانە کە بەس سەبارەت بە کوردستانی باشوورە.

قازی: زۆر زۆر سپاس بۆ بەشداریتان لە بەرنامەی ڕاوێژ دا داوای سەرکەوتنت بۆ دەکەم. بینەرانی خۆشەویست بەم پێیە دەگەینە کۆتایی بەرنامەی ئەمجارەی ' ڕاوێژ' یش تاکوو ڕاوێژێکی دیکە لای ئێوەمان خۆش.

تێبینی: ئەو بەرنامەیە لە ئێوارەی یەکشەمە ٧-ی ژووییەی ٢٠١٣  بڵاو کراوەتەوە. بۆ دیتنی ویدێئۆی ئەم بەرنامەیە دەکرێ سەری لاپەرەی 'ڕاوێژ' بدەن لە تۆڕی کۆمەڵی یووتیوب دا.