"زمانی نه‌ته‌وه‌یی"

هێدی

وێبلاگی جه‌عفه‌ری حوسێنپوور(هێدی) بۆ زمان و فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بیاتی کوردی

21.3.04
زمانی نه‌ته‌وه‌یی

بیری پێكهێنانی زمانی یه‌كگرتووی كوردی، وێڕای ئاواتی گه‌یشتن به سه‌ربه‌خۆیی نه‌ته‌وه‌یی، له‌مێژه زه‌ینی تاقمێک نووسه‌ر و زمانه‌وانی به خۆیه‌وه خه‌ریک كردووه. ئه‌و هه‌وڵانه‌ی له پێناو پێكهێنانی زمانی یه‌كگرتوو دا دراون، تا ئێستا به سه‌رنه‌كه‌وتوویی ماونه‌وه. هێندێک كه‌س نه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی كورد به هۆی ئه‌و سه‌رنه‌كه‌وتنه ده‌زانن. ئێستا كه له به‌شێكی كوردستاندا هه‌لومه‌رج بۆ گه‌یشتن به‌و ده‌سه‌ڵاته له‌بار ده‌بیندرێ، بیری پێكهێنانی زمانی یه‌كگرتوو، یان زمانی نه‌ته‌وه‌یی، سه‌ری هه‌ڵداوه‌ته‌وه.

ڕه‌وتی پێكهێنانی زمانێكی یه‌كگرتوو و ستاندارد ڕه‌وتێكی درێژخایه‌نی فه‌رهه‌نگییه نه‌ک سیاسی و سه‌پێنه‌ر. ئه‌و بواره‌ی تا ئێستا بۆ پێكهێنانی زمانی یه‌كگرتوو گیراوه‌ته به‌ر، بوارێک بووه به‌ره‌و تێكدان و فه‌وتانی زمان. ڕێبوارانی ئه‌و بواره، بێ ئه‌وه‌ی بۆخۆیان ویسبێتیان، به‌ره‌و فه‌وتانی زاراوه‌كان و له ئاكامدا به‌ره‌و كوشتنی زمان هه‌نگاویان هه‌ڵێناوه‌ته‌وه.

دیاره بۆ ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی زمانی نووسین، كه‌ڵكوه‌رگرتن له وشه‌ی له‌بارتری زاراوه‌كانی دیكه نابه‌جێ نییه، به‌ڵام هه‌ڵته‌كاندنی ڕێزمانی زاراوه‌‌كان و له‌به‌رچاونه‌گرتنی تایبه‌تمه‌ندییه‌ جیاوازه‌كانیان نابه‌جێ و پڕ مه‌ترسی دێته به‌ر چاو. ئه‌وانه‌ی‌ دێن نیوه‌ی ڕسته‌یه‌ک به سۆرانی ده‌نووسن و نیوه‌كه‌ی دیكه به كرمانجی، یان له پاڕاگڕافێکدا هه‌ر ڕسته‌یه‌ی به ڕاوێژێک داده‌ڕێژن، گاڵته به زمانی كوردی ده‌كه‌ن نه‌ک خزمه‌ت.

له یه‌كه‌مین كۆنگره‌ی زانستی- فێركاریی زمانی كوردی له ئێراندا، كه ساڵی 1381ی هه‌تاوی(2002ی زایینی) له تاران به‌ڕێوه چوو، دوكتور ڕه‌فیق شوانی، پڕۆفیسۆری یاریده‌ده‌ری زمانی كوردی له زانكۆی سه‌لاحه‌دین، له هه‌ولێره‌وه، وتارێكی له ژێر سه‌ردێڕی "چۆنیه‌تی ئاوێته‌كردنی زاره‌كانی زمانی كوردی له زمانی ستانده‌ردا" بۆ ئه‌و كۆنگره‌یه ناردووه كه وێڕای وتاره‌‌كانی دیكه‌ی كۆنگره، له كتێبێكدا به ناوی "زمانه‌وان[1]"، بڵاو كراوه‌ته‌وه. ناوبراو بۆ پێكهێنانی زمانێكی نه‌ته‌وه‌یی و ستاندارد ده‌یه‌وێ ڕێزمان و بنج و بناوانی زاراوه‌كان هه‌ڵته‌كێنێ و هه‌موو له‌ت و كوته‌كان به "شێوه‌یه‌كی زانستی" تێككاته‌وه ‌و زمانێكی نه‌ته‌وه‌یی ساز بكا. ئه‌و شێوازه‌ی ناوبراو حه‌ز ده‌كا ڕه‌چاو بكرێ، وه‌ک له ‌سه‌ره‌وه باسم كرد، جگه له زمانكوشتن هیچی دیكه نییه.

ئه‌نجامی باسه‌‌كه‌ی دوكتور ڕه‌فیق شوانی ئه‌و پازده خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ن:

1. زمان وه‌كوو دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی له ڕووی به‌كارهێنانه‌وه دوو جۆری وه‌ک زمانی قسه‌كردن و زمانی نووسین هه‌یه.

2. بار و هۆی ئایینی و ئابووری، ڕۆشنبیری، سیاسی ده‌وریان له پێكهاتنی زمانی نه‌ته‌وه‌یی(زمانی ڕه‌سمی، زمانی ده‌وڵه‌تی، زمانی نووسین) بۆ نه‌ته‌وه‌كانی وه‌كوو: عه‌ڕه‌ب، فه‌ره‌نسایی، ئینگلیز، ئسپانی، ئه‌ڵمانی، ... هتد بینیوه.

3. له ‌به‌ر ده‌م نه‌ته‌وه‌ی كورد و زمانه‌كه‌یدا، تاكه هۆیه‌ک مابێته‌وه بۆ دروست بوون و په‌یدابوونی زمانی نه‌ته‌وه‌یی كوردی، تا ئه‌م بارودۆخه‌ی ئێستا، باری ڕۆشنبیری و سیاسییه، ڕۆژگار ئه‌مه ڕوون ئه‌كاته‌وه.

4. له سه‌ره‌تاوه ئایین و ئایینی زه‌رده‌شتی هه‌نگاوی ناوه بۆ په‌یدابوونی زمانی نه‌ته‌وه‌یی، به‌ڵام به نه‌مانی ئایینه‌كه كپ بووه‌ته‌وه.

5. نه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی كوردی و نه‌بوونی قه‌واره‌ی سیاسی سه‌ربه‌خۆی كوردی كۆسپێكی گه‌وره و سه‌ره‌كی بووه بۆ نه‌بوونی زمانی نه‌ته‌وه‌یی كوردی.

6. زاراوه سه‌ره‌كی و دیالێكته‌كانی كوردی، وه‌کوو: لوڕی، هه‌ورامی، كرمانجیی سه‌روو، كوردیی ناوه‌ڕاست له كۆنه‌وه، به تایبه‌تی دوای هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ئیمپراتووریه‌تی ئیسلام وه‌كوو ده‌وڵه‌ت، هه‌ر یه‌كه‌یان له سه‌رده‌مێكدا بوونه‌ته زمانی ئه‌ده‌بی و كرمانجیی ناوه‌ڕاست بێجگه له ئه‌ده‌بیات بووه‌ته زمانی ڕۆشنبیری و خوێندن و زانست و ئه‌كادیمییه‌ت.

7. زارێک كه له ناوچه‌یه‌ک بێت و له ڕووی شارستانییه‌ته‌وه پێشكه‌وتووتر بێت له ناوچه‌ی زاره‌كانی تر و زمانی ڕۆشنبیری بووبێت، ئه‌وا به‌ره‌و ئه‌وه ئه‌چێت ببێته زمانی نه‌ته‌وه‌یی، ئه‌مه‌ش ئه‌زموونی گه‌لانی تر نیشانی داوه له مێژووی دروستبوونی زمانی نه‌ته‌وه‌ییدا.

8. مه‌ڵبه‌ندی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و به‌ڕێوه‌بردن یارمه‌تیده‌ری زاری مه‌ڵبه‌نده‌كه‌یه له‌گه‌ڵ هۆی ڕۆشنبیری و شارستانیه‌تی بۆ په‌یدابوونی زمانی نه‌ته‌وه‌یی.

9. حاڵاتی هاوبه‌ش و له یه‌كچووی زمان و ڕێزمانی كوردی له زاره‌كاندا بكرێته بنچینه و وه‌ربگیرێت بۆ زمانی نه‌ته‌وه‌یی، بۆ نموونه وه‌ک نیشان و دۆخه ڕێزمانییه‌كان.

10. دیارده‌ی جیاوازی ڕێزمانی له ناو زاره‌كاندا بۆ زمانی نه‌ته‌وه‌یی بخرێته لاوه و وه‌رنه‌گیرێت، وه‌كوو دۆخی نێر و مێ كه به‌ره‌و نه‌مان بوونه‌ته‌وه له زمانی كوردیدا.

11. یه‌كخستنی زاراوه‌كانی(مصطلح) زمانی كوردی له هه‌موو ڕووه‌كانه‌وه.

12. سوود وه‌رگرتن له وشه‌ ڕه‌سه‌ن و ده‌ستوورییه‌كانی زاره‌كانی زمانی كوردی.

13. تێكنه‌دانی ئه‌و وشه و زاراوانه‌ی كه له‌مه‌وپێشه‌وه به‌كار هاتوون و هیچ گرفتێكی به‌كارهێنانیان نییه، وشه‌ی ڕه‌سه‌نی كوردین و وشه‌ی زمانی تر له جیاتیان به‌كار نه‌یه‌ت.

14. دانانی فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌یی له هه‌موو زاره‌كانی زمانی كوردییه‌وه.

15. زمانی نووسینی ئێستای كوردی "ستانده‌رد"، واته كرمانجیی ناوه‌ڕاست، بكرێته بنچینه‌ی زمانی نه‌ته‌وه‌یی. چونكه خزمه‌تێكی زۆر به‌رده‌وامی به‌ خۆیه‌وه بینیوه.

له‌و كۆنگره‌یه دا هه‌ر وتارێک خوێندرابێته‌وه له لایه‌ن "لێژنه‌ی زانستی"یه‌وه هه‌ڵسه‌نگێندراوه. كورته‌ی هه‌ڵسه‌نگاندنی بابه‌ته‌كه‌ی "دوكتور ڕه‌فیق شوانی" به‌و چه‌شنه‌یه:

عه‌بدولخاله‌ق یه‌عقووبی: دوكتور ڕه‌فیق شوانی ده‌بوایه ئه‌وه‌ی ده‌ستنیشان بكردایه كه زمانی نه‌ته‌وه‌یی لێره دا ته‌نیا بۆ نووسین ده‌بێ كاری پێبكرێ و به كار ده‌برێ، نه‌وه‌ک بۆ وتووێژ. هه‌روه‌ها تێبینی دیكه‌شم ئه‌وه‌یه كه جیاواز له‌وه‌ی دوكتور شوانی له وتاره‌‌كه‌یدا وتوویه‌تی، هه‌ركام له زاراوه‌كان سه‌ربه‌خۆیی تایبه‌تی خۆیان هه‌یه و تێكه‌ڵكردنی ئه‌م زاراوانه به شێوه‌ی ڕاسته‌وخۆ ناگونجێ، ئه‌وه‌ی لێره دا پێویسته له‌گه‌ڵ ئه‌م زاراوانه بكرێ ئه‌وه‌یه كه زه‌رفییه‌ته به‌پێزه‌كانی ئه‌و زاراوانه له ئاستی واژه و ده‌سته‌واژه دا یه‌ک بخرێن. ئه‌مجا ئه‌م زه‌رفییه‌تانه له نێو بۆته‌ی زاراوه‌ی ستاندارد دا بتوێنینه‌وه. ئه‌مه كارێكه كه ڕه‌حمه‌تی هه‌ژار له وه‌رگێڕانی قوڕئانی پیرۆز دا كردوویه‌تی. ئینجا له وتاره‌كه‌ی دوكتور شوانی دا وا ده‌رده‌كه‌وێت كه ئێمه له نێو گوتاری كوردیدا ڕووبه‌ڕووی دووبزرێتین: نه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و نه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی فه‌رهه‌نگی كه ئه‌مه ده‌بێته هۆی لاوازیی زمان له بواری نووسیندا، كه ئێمه له ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستاندا له‌گه‌ڵ ئه‌م دوو كێشه‌یه ڕووبه‌ڕووین. نه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی وای كردووه ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵگا به شێوه‌یه‌كی زۆر كاره‌ساتاوی له‌گه‌ڵ زمان له ئاستی وتووێژ دا ڕووبه‌ڕوو ببنه‌وه، ئێمه له ئاستی وتووێژ دا ناتوانین ساده‌ترین سۆزه‌كانی خۆمان به زمانی كوردی ده‌رببڕین. لێره‌دایه كه به بڕوای من پێویسته توانای سیاسی كوردی ڕۆژهه‌ڵات وه‌كوو فراكسیۆن كار بكاته سه‌ر بۆ نموونه ته‌له‌فیزیۆنی سنه كه به‌م شێوه‌یه زمانی وتووێژی كوردی نه‌شێوێنن، تا ئه‌م كێشه‌یه ئه‌وه‌نده‌ی تر ئاڵۆز نه‌كرێت. له ئاستی ده‌سه‌ڵاتی فكریدا ئێمه بێ وزه نین، ئه‌وه‌تا ئێمه خاوه‌ن كه‌له‌پوورێكی فه‌رهه‌نگ و نووسراوه‌ین، به‌ڵام دیسان نه‌بوونی ده‌سه‌ڵاته‌كه بووه‌ته هۆی جۆره كێشه‌یه‌ک له‌و بواره دا، كه من ئاماژه‌ی پێناكه‌م، كه ده‌كرێ نه‌بوونی ده‌سه‌ڵات تا ڕاده‌یه‌ک به دروستكردنی بنكه و كۆمه‌‌ڵه‌ی فه‌رهه‌نگی قه‌ره‌بوو بكرێته‌‌وه.

دوكتور عه‌زیز ژیان: خاڵێكی دیكه ڕوون كه‌مه‌وه، ئه‌ویش ئه‌وه‌ی كه پێكهاتنی زمانی ستاندارد، ده‌ستووری و ئیراده‌یی و به‌خشنامه‌یی نییه. ئه‌مه كاركردنی هۆكاره‌كانی ده‌روونی كۆمه‌ڵگای كوردستانه كه زاراوه‌یه‌ک پێشده‌خات و ده‌یكاته زمانی ستاندارد، واته تاقه كه‌سێک یان ده‌وڵه‌تێک یان ناوه‌ندێک ئه‌م قه‌راره نادات. ئێسته هه‌ر مێدیایه‌كی كوردی و هه‌ر نووسینێكی كوردی سه‌یر كه‌یت، ده‌بینی هه‌موو له یه‌ک شێوه نیزیک ده‌بنه‌وه. ڕازی یان ناڕازی بوون به‌م دیارده‌یه چ كاریگه‌رییه‌كی نییه و زمان سه‌ره‌ڕای هه‌موو شتێک كاری خۆی ده‌كات، به شێوه‌ی سرووشتی خۆی. گرینگ ئه‌وه‌یه كه دروست بوونی زمانی ستاندارد به شێوه‌ی سرووشتی و له درێژه‌ی ڕه‌وتی مێژوویی كورد دا وه‌‌كوو پێویستییه‌ک به‌رهه‌مهاتووه. ده‌كرێ باسی هۆكاره‌كان بكه‌ین، ده‌كرێ زمانناسی بڵێت كه بۆچی فڵان زاراوه نه‌یتوانی ڕه‌وتی خۆی درێژه بدات و ببێته پێوه‌ر.

عه‌تا نه‌هایی: سه‌باره‌ت به وته‌كانی كاک عه‌بدولخاله‌ق حه‌ز ده‌كه‌م شتێک بڵێم: ئه‌وان باسی ئه‌وه‌یان كرد كه ئێمه زمانی نه‌ته‌وه‌یی نووسینمان هه‌یه به‌ڵام زمانی ئاخافتنی نه‌ته‌وه‌ییمان نییه. من پێم وایه ئه‌مه وێنایه‌كی خراپه كه ئێمه بمانه‌وێ به زمانێكی پێوه‌ری گوتن بكه‌ین و من لام وا نییه هیچ دام ‌و ده‌زگایه‌كی زمانه‌وانی له هیچ كوێی ده‌ره‌وه‌ی كوردیش، ته‌قه‌لای ئه‌وه‌یان دابێت كه زمانێكی یه‌كگرتوو بۆ گوتن دروست ببێت. زمانی "پێوه‌ر" به گشتی زمانی "نووسیار"ه، ئه‌گه‌رچی له زمانی ئاخافتندا ئه‌و كاته‌ی كه ده‌كرێته نووسیار، به تایبه‌ت له چیرۆكدا، ئێمه پێویستمان به پێوه‌رێكی ئاخافتنیش هه‌یه، بۆ نموونه له زمانی فارسیدا "پێوه‌ر"ی نووسین هه‌یه، به‌ڵام ئێمه زمانی فارسی "پێوه‌ر"ی قسه‌كردنمان نییه و هه‌ر كه‌سێک به دیالێكتی خۆی قسه ده‌كات، به‌ڵام له نووسینه‌وه و گوێزانه‌وه‌یدا كه ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ "گێڕانه‌وه"، واته له چیرۆک و ڕۆماندا، ئێمه ئاخافتنێكی پێوه‌رمان هه‌یه، كه ئاخافتنی هیچ ناوچه‌یه‌كی تایبه‌تیش نییه و له هه‌مانكاتدا زمانی نووسینیش نییه.

-----------------------------------------------------------------------------------------
[1]: زمانه‌وان، تایبه‌تنامه‌ی یه‌كه‌مین كۆنگره‌ی زانستی- فێركاریی زمانی كوردی له ئێراندا، ژماره 2، تاران 1381ی هه‌تاوی - 2702ی كوردی[2002ی زایینی]، چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی: ئه‌نیستیتۆی فه‌رهه‌نگیی كوردستان- تاران


تبێنی : ئه‌م بابه‌ته‌ی سه‌ره‌وه‌ هه‌ر وه‌ک له‌ سه‌رنووسه‌که‌ی ڕا ده‌رده‌که‌وێ به‌ سپاسه‌وه‌ له‌ وێبنووسی " هێدی" یه‌وه‌ که‌ زۆر به‌داخه‌وه‌ چیدی تازه‌ ناکرێته‌وه‌، بۆ که‌لک وه‌رگرتنی هۆگرانی گه‌نگه‌شه‌ ، دمه‌ته‌قه‌ و – جارجاریش دمبه‌دمه‌ی – پێوه‌چاران به‌ شێوه‌زاره‌ کوردییه‌کان ڕاگوێزاره‌وه‌ته‌ ئێره‌کانێ.

هه‌ڵه‌یه‌کی زۆر گه‌وره‌ که‌ هیوادارم مامۆستا جه‌ماڵ نه‌به‌ز ڕاستی کاته‌وه‌

هه‌ڵه‌یه‌کی زۆر گه‌وره‌ که‌ هیوادارم مامۆستا جه‌ماڵ نه‌به‌ز ڕاستی کاته‌وه‌ !

حه‌سه‌نی قازی
مامۆستا جه‌ماڵ نه‌به‌ز له‌و وتاره‌ی دا که‌ به‌م دواییانه‌ سه‌باره‌ت به‌ بابه‌تی پێوه‌چاران به‌ زمانی کوردی نووسیویه‌ و زۆر لایه‌نی سه‌رنجڕاکێشی تێدایه‌، به‌داخه‌وه‌ به‌ بێ لێکۆڵینه‌وه‌ و به‌دوا داچوون تاوانێکی زۆر گه‌وره‌ی خستووه‌ته‌ پاڵ یه‌کێک له‌ لێکۆله‌ره‌وه‌ هه‌ر به‌رچاوه‌کانی ئێرانی و من به‌ش به‌حاڵی خۆم چاوه‌ڕوانی لێده‌که‌م ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ی ڕاست کاته‌وه‌ و داوای لێبوردن له‌و لێکۆله‌ره‌وه‌یه‌ بکا.
ماموستا نه‌به‌ز له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌نووسێ: " ئه‌م وشه‌ی " پان کوردیست" ه‌، بۆ یه‌که‌مینجار و، له‌ کۆتایی شه‌سته‌کانی سه‌ته‌ی ڕابردوو دا، سیخوڕێکی ساواکی سه‌رده‌می شای لێخراوی ئێران، به‌ نێوی خواسته‌مه‌نی " ماکان" ه‌وه‌، له‌ نامیلکه‌یه‌کدا که‌ به‌زمانی فارسی دژی کورد نووسیبووی، له‌ ژێر سه‌رنێوی " افسانه‌ خلقهای ایران" (ئه‌فسانه‌ی گه‌لانی ئێران)، ئه‌م وشه‌یه‌ی به‌کار هێنابوو و له‌ دژی شه‌هید ئه‌وڕه‌حمانی قاسملوو، بۆ ئه‌وه‌ی به‌ مێشکی بۆشی خۆی بیسه‌لمێنێ که‌ کورد گۆیا نه‌ته‌وه‌ نین، به‌ڵکوو هۆزێکن و زمانه‌که‌یان شێوه‌زارێکی فارسی یه‌، ته‌نانه‌ت زاری ترکیی ئازه‌ریشی به‌ شێوه‌زارێکی فارسی دابووه‌ قه‌ڵه‌م ..."
به‌رله‌هه‌موو شت پێم خۆشه‌ به‌کورتی باسی ئه‌و که‌شو هه‌وا سیاسییه‌ بکه‌م که‌ ئه‌و نامیلکه‌یه‌ی تێدا نووسرابوو و دوایه‌ ده‌ڵێم " م.ماکان" کێیه‌. ئه‌و نامیلکه‌یه‌ له‌ سه‌رده‌مێک دا بڵاو بووه‌وه‌ که‌ له‌ نێو باڵه‌کانی بزووتنه‌وه‌ی خوێندکارانی ئێرانی له‌ وڵاتانی ئووڕپای ڕۆژئاوا دا ڕکه‌به‌رییه‌کی توندی ئیدێئۆلۆژی له‌ ئارا دا بوو و هیچکامیان له‌ به‌ر ئه‌و خه‌فه‌قان و دیکتاتۆرییه‌ سیاسییه‌ی که‌ باڵی به‌ سه‌ر ئێراندا کێشابوو ئاگاداری و زانیارییه‌کی ئه‌وتۆیان سه‌باره‌ت به‌ هه‌لومه‌رجی کوردستان به‌ گشتی و کوردستانی ئێران به‌ تایبه‌تی نه‌بوو. ئه‌و ده‌می وه‌جی نوێی چه‌پی ئێرانی به‌ دوای شکانی حیزبی تووده‌ له‌ دوای ساڵانی کوده‌تای شا – زاهیدی تازه‌ خۆی ده‌گرته‌وه‌. بزووتنه‌وه‌ی چه‌کدارانه‌ی ساڵانی 1967 -1968 له‌ کوردستانی ئێران له‌ نێو بزووتنه‌وه‌ی ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی له‌ ئوڕووپای ڕۆژئاوا زۆر که‌می له‌سه‌ر ده‌زاندرا ، به‌ڵام لایه‌نێکی ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ واته‌ تێکۆشه‌رانی " سازمانی ئینقیلابی حیزبی تووده‌ی ئێران " ئه‌و بزووتنه‌وه‌یان زۆر زیاتر له‌وه‌ی که‌ هه‌بوو گه‌وره‌ ده‌کرده‌وه‌ و له‌ ڕاستیدا بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌یان ده‌کرد که‌ تێزی سه‌ره‌کییان واته‌ " گه‌مارۆدانی شاره‌کان له‌ گوندانه‌وه‌ " ئه‌وه‌ خه‌ریکه‌ له‌ کوردستانی ئێراندا ڕووده‌دا، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وان لایه‌نێکی دیکه‌ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی واته‌ لایه‌نگرانی " جه‌بهه‌ی میللی ئێران" یان ناسیۆنالیستی ئێرانی لایه‌نگرانی محه‌مه‌دی موسه‌دیق پێیان وابوو ‌ ئه‌وه‌ بۆچوونێکی تیژپه‌ڕانه‌ یه. م .ماکان که‌ نێوی خواسته‌مه‌نی یان قه‌ڵه‌می خوسره‌وی شاکری یه‌ ئه‌و ده‌می له‌ تێکۆشه‌رانی باڵی چه‌پی "جه‌بهه‌ی میللی ئێران" و یه‌ک له‌ ڕووناکبیرانی هه‌ره‌ سه‌رسه‌ختی ئانتی ستالینی ئه‌و سه‌رو به‌ندی بوو له‌ نێو ئه‌و تێکۆشه‌ره‌ ئێرانیانه‌ دا که‌ له‌ ئوڕووپا به‌ دژی ڕێژیمی شا خه‌باتیان ده‌کرد. هه‌ر وه‌ک مامۆستا نه‌به‌ز نووسیویه‌ له‌و سه‌روبه‌ندی دا " ماکان" نامیلکه‌یه‌کی بڵاو کرده‌وه‌ و له‌و نامیلکه‌یه‌دا تێزی ستالینی له‌ مه‌ڕ " مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وایه‌تی" به‌ر په‌رچ دایه‌وه‌ به‌ڵام ئه‌و به‌رپه‌رچدانه‌وه‌یه‌ له‌ ڕوانگه‌ی نکۆڵی کردن له‌ هه‌بوونی گه‌لی کورد و زمانی کوردی نه‌بوو، به‌ڵکوو زیاتر به‌گژداهاتنه‌وه‌ی هێڵه‌که‌ی دیکه‌ی تێکۆشه‌رانی ئێرانی بوو. ئه‌وده‌می واته‌ به‌ دووی شکانی بزووتنه‌وه‌ی چه‌کدارانه‌ی" کۆمیته‌ی شۆڕشگێڕی حیزبی دێمۆکڕاتی کوردستان"دا، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و ژماره‌ که‌مه‌ کورده‌ ئێرانییه‌ی‌وا له‌ ئوڕووپای ڕۆژئاوا بوون و مه‌یلی کار و چالاکی سیاسییان هه‌بوو چ مه‌ودایه‌کیان پێ نه‌ده‌درا له‌ چوارچێوه‌ی " کۆمه‌ڵه‌ی خوێندکارانی کورد له‌ ئوڕووپا" له‌ دژی ڕێژیمی سه‌لته‌نه‌تی ئێران چ چالاکی و تێکۆشانێکیان هه‌بێ و به‌ ده‌نگ گه‌لی کورده‌وه‌ بێن له‌ کوردستانی ئێران، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ ڕێکخراوه‌یه‌کیان به‌ نێوی " ڕێکخراوی ڕووناکبیرانی کوردی ئێران" دامه‌زراند، که‌ شه‌هید دوکتور ئه‌وڕه‌حمانی قاسملوو و خودالێخۆشبوو که‌ریمی حیسامی له‌گه‌ڵ که‌سانی دی له‌ دامه‌زرێنه‌رانی ئه‌و ڕێکخراوه‌یه‌ بوون. ماوه‌یه‌کی کورت به‌ دوای بڵاو بوونه‌وه‌ی نامیلکه‌ی گۆرین واته‌ " افسانه‌ی خلقهای ایران" یه‌کێک له‌ ئه‌ندامانی " ڕێکخراوی ڕووناکبیرانی کوردی ئێران" له‌ نامیلکه‌یه‌ک دا به‌ نێوی" واقعیت خلقهای ایران و افسانه‌ی م. ماکان " ( ڕاستینه‌ی گه‌لانی ئێران و ئه‌فسانه‌ی م. ماکان) وڵامی بۆچوونه‌کانی ئه‌وی داوه‌ ، به‌ڵام له‌ هیچ کوێی نووسراوه‌که‌دا، م.ماکان ی تاوانبار نه‌کرد به‌وه‌ی که‌" سیخوڕی ساواک" بێ،بۆچی چونکوو ده‌یزانی ‌ نووسه‌ری نامیلکه‌که‌ نه‌ک ته‌نیا" سیخوڕی ساواک" نییه‌، به‌ڵکوو سه‌ر به‌ باڵێکی هه‌ره‌ شێلگیری دژی ڕێژیمی محه‌مه‌د ڕه‌زا شاشه‌.
ساڵانی دواتر خوسره‌وی شاکری له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و لێکۆڵینه‌وانه‌دا که‌ سه‌باره‌ت به‌ " بزووتنه‌وه‌ی کرێکاری، سۆسیاڵ دێمۆکراسی و کۆمۆنیستی له‌ ئێران" دا ده‌یکرد و تائێستا 23 به‌رگی به‌ زمانی فارسی، ئینگلیسی و فه‌رانسه‌یی لێ بڵاو بووته‌وه‌، به‌ هاوکاری نووسه‌ری ئه‌م دێرانه‌ به‌شێک له‌ سه‌نه‌د و به‌ڵگه‌ی سه‌ر ده‌می "کۆماری کوردستان له‌ مهاباد"ی وه‌رگێرا سه‌ر زمانی فارسی و له‌ یه‌کێک له‌و به‌رگانه‌ی سه‌ره‌وه‌دا بڵاوی کرده‌وه‌. هه‌ر ئه‌و کاره‌ بۆ خۆی ده‌یسه‌لمێنێ ئه‌گه‌ر له‌ نامیلکه‌ی "ئه‌فسانه‌ .... " دا له‌ئاست خه‌باتی گه‌لی کورد و زمانی کوردی به‌هه‌ڵه‌ دا چووبێ ئه‌و کاره‌ی تێهه‌ڵێنانه‌وه‌ی هه‌ڵوێستی پێشوویه‌تی.
له‌وه‌ش زیاتر شاکری ئیدیتۆری دوو به‌رگ کتێبی ئه‌ستووره‌ که له‌‌ لایه‌ن "کۆنفێدراسیۆنی جیهانی خوێندکارانی ئێران"ییه‌وه‌ له‌ جه‌نگه‌ی ده‌سته‌ڵاتی ڕێژیمی محه‌مه‌د ڕه‌زا شا دا به‌ دژی ساواک و ده‌وڵه‌تی شا به‌ چه‌ندین زمانی جۆربه‌جۆر بڵاو کراونه‌ته‌وه‌.
له‌ کۆتایی ئه‌و ڕوونکرنه‌وه‌و شاییدی دانه‌ دا، هیوادارم مامۆستا جه‌مال نه‌به‌ز پێ له‌و هه‌ڵه‌یه‌ بنێ وداوای لێبوردن له‌و زانایه‌یه‌ بکاکه به‌ خوت و خۆڕایی ‌ به‌ " سیخوڕی ساواک"ی له‌ قه‌ڵه‌م داوه‌ ‌، هه‌رچه‌ند حه‌قی خۆیه‌تی چۆنی ده‌یه‌وێ نێوه‌رۆکی نامیلکه‌ی "افسانه‌ی خلقهای ایران" هه‌ڵسه‌نگێنێ، به‌ڵام ده‌بێ ئه‌و تۆمه‌تبارکردنه‌ بێ بناغه‌یه‌ که‌ زیاتر وه‌پلاری کوێری ده‌چێ وه‌رگرێته‌وه‌.
لێره‌ دا کورته‌یه‌ک له‌ ژیانی سیاسی و کاره‌ زانستییه‌کانی پرۆفسۆر خوسره‌وی شاکری بۆ ئاگاداری خوێنه‌ره‌وانی ئه‌م دێڕانه‌ له‌ گه‌ڵ وێنه‌یه‌کی بڵاو ده‌که‌مه‌وه‌.

خوسره‌وی شاکری، له‌ ساڵی 1961 له‌ بواری ئابووری دا ده‌ره‌جه‌ی لیسانسی وه‌رگرتووه‌. له‌ ساڵی 1964 هه‌ر له‌هه‌مان به‌شدا ده‌رجه‌ی ماستری ته‌واو کردووه‌ .له‌ ساڵی 1973 له‌ زانکۆی سۆربۆن ده‌ستی به‌ لێکۆڵینه‌وه‌ کردووه‌ بۆ وه‌رگرتنی پله‌ی دوکتورا. له‌ مانگی فێڤرییه‌ی ساڵی 1980 له‌ زانستی مێژوودا پله‌ی دوکتورای وه‌رگرتووه‌. هاوکات، له‌ سه‌رده‌می خوێندکاری دا، که‌سێکی چالاک بووه‌ له‌ بزووتنه‌وه‌ی له‌ سه‌ر کردنه‌وه‌ی مافی مرۆڤ له‌ ئێران له‌ نێوان ساڵانی 1960- 1970 دا. بۆ دوو خول له‌ ساڵی 1965 و 1968 سێکرێتێری کۆنفێدراسیۆنی خوێندکارانی ئێرانی بووه‌ و له‌وماوه‌یه‌دا زنجیره‌ کتێبێکی به‌ڵگه‌ی مێژوویی سه‌باره‌ت به‌ سه‌ته‌ی بیسته‌می ئێران، 23 به‌رگ به‌ فارسی و 10 به‌رگ به‌ زمانه‌ ئوڕووپاییه‌کان بڵاو کردووه‌ته‌وه‌. ئه‌و هه‌روه‌ها هێندێک له‌ نووسراوه‌ کلاسیکه‌ مارکسیستییه‌کانیشی وه‌رگێڕاوه‌ته‌ سه‌ر زمانی فارسی.
بڵاوکراوه‌ شیکارییه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی بریتین له‌ :
1- ڕه‌چه‌ڵه‌کی رووسی – قه‌فقازی چه‌پی ئێران. سۆسیال دێمۆکراسی ئێرانی مۆدێڕن، وه‌شانخانه‌ی کێرزن پرێس، له‌نده‌ن ساڵی 2000؛ وه‌شانخانه‌ی زانکۆی واشنگتن و وه‌شانخانه‌ی بریتیش کۆلۆمبیا، سیاتێل و ڤانکووڤر، 2001، 400 لاپه‌ڕه‌ ( به‌ زمانی ئینگلیسی)
2-ئه‌رمه‌نییه‌کانی ئێران: ده‌وری ناکۆکی که‌مایه‌تییه‌ک له‌ فه‌رهه‌نگێکی زاڵ دا، زانکۆی هارڤارد نێوه‌ندی لێکۆڵینه‌وه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست زنجیره‌کانی مۆنۆگڕافی، وه‌شانخانه‌ی زانکۆی هارڤارد، که‌مبریج ( MASS ) ، ژانڤییه‌ی 1998، 410 لاپه‌ڕه‌ ( به‌ زمانی ئینگلیسی)
3- کۆماریی سۆسیالیستیی سۆڤییه‌تی ئێران، 1921- 1920 : له‌ دایکبوونی زامی ده‌روونی، وه‌شانخانه‌ی زانکۆی پیتسبورگ، پیتسبورگ ، 1995 ، 650 لاپه‌ڕه‌ ( به‌ زمانی ئینگلیسی)
4-سیاسه‌ته‌کانی ده‌ستپێکردن : چه‌رخی به‌رهه‌م‌هێنه‌ره‌وه‌ی چیرۆک و گه‌مه‌ی منداڵان له‌ ئێران ، لویستۆن ، نیۆیۆرک 1992، چاپی تازه‌، 1996. 263 لاپه‌ڕه‌ ( به‌ زمانی ئینگلیسی)
5- شازاده‌یه‌کی سووری ئێرانی له‌پاریس ( کار و ژیانی ئیره‌جی ئه‌سکه‌نده‌ری ، به‌رگی 1 وه‌شانخانه‌ی مه‌زده‌ک / ئانتیتۆد، فلورانس/ تاران، 2002 (به‌ زمانی فه‌ڕانسه‌یی / فارسی )
6- به‌ڵگه‌ مێژووییه‌کان: بزووتنه‌وه‌ی کریکاران، سوسیال دێمۆکراسی و کۆمۆنیستی له‌ ئێران، 23 به‌رگ، وه‌شانخانه‌ی مه‌زده‌ک، فلۆرانس، و وه‌شانخانه‌ی عێلم و پادزه‌هر، تاران. ( به‌ زمانی فارسی )
خوسره‌وی شاکری زۆر وتاری به‌ فارسی، ئینگلیسی و زمانه‌کانی دیکه‌ی ئوڕووپایی بڵاو کردووته‌وه‌. مامۆستای میوان بووه‌، له‌ زانکۆی UCLA ، زانکۆی دوێ پاول ( شیکاگۆ)، و زانایه‌کی لێکۆله‌ره‌وه‌ بووه‌ له‌ نێوه‌ندی نێونه‌ته‌وه‌یی ودۆرد ویلسن بۆ زانستکاران، نێوه‌ندی لێکۆڵینه‌وه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستی زانکۆکانی هارڤارد و شیکاگۆ؛ هه‌روه‌ها ئیدیتۆری هاوکار بووه‌ بۆ ئه‌نسێکلۆپێدیای ئیرانیکا ( له‌ زانکۆی کۆلۆمبیا)
خوسره‌وی شاکری به‌ ساڵانی دوور ودرێژ له ‌ Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales ( مه‌دره‌سه‌ی به‌رزی ڵێکۆڵینه‌وه‌ و زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان ) له‌ پاریس که‌ یه‌کێک له‌ دامه‌زراوه‌ زانستییه‌کانی هه‌ره‌ به‌نێوبانگی ئوڕووپایه‌ مامۆستایه‌تی کردووه‌ و وانه‌ی گوتووه‌ته‌وه‌ و ئێستا پرۆفسۆری خانه‌نشینه‌، به‌ڵام له‌ نووسین و لێکۆڵینه‌وه‌ کۆڵی نه‌داوه‌.

تێبینی: ئه‌م وتاره‌ له‌ دوو به‌شدا له‌ ژماره‌ی 261 و 262ی ڕۆژنامه‌ ڕۆژنامه‌، 15 و16 ی ژووییه‌ی 2008 دا بڵاو کراوه‌ته‌وه‌

وڵامی شه‌هلا بۆ ئارا

به‌ڕێز ئارا!

1. خۆساخکردنه‌وه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌ که‌ یه‌کێک له‌و زاراوانه‌ بکرێته زمانی ڕه‌سمی. ئه‌وه‌ی من ده‌مهه‌وێ بیڵێم ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌و پڕۆسه‌یه‌دا ده‌بێ زۆر شت ڕه‌چاوبکرێت.
2. من ئه‌و وتاره‌م زۆر پێشتر له‌ نامه‌ی1 - 53 که‌س نوسیوه‌. وتاری من له‌ نۆی مانگی دوودا نووسراوه‌ واته‌ 5 مانگ پێش و نامه‌ی1- 53که‌س له‌ مانگی ئاپریل دا. باشتر وابوو که‌مێک سرنج بده‌یت.
3. من هێندێک له‌ ڕاوبۆچوونه‌کانی د. جه‌ماڵ و هێندێک له‌ ڕاوبۆچوونه‌کانی د. ئه‌میرم قه‌بووڵن. پێموایه‌ بیرکردنه‌وه‌یه‌ک که‌ ته‌نیا یه‌کلایه‌نه‌ بێ زۆر یارمه‌تیمان ناکا.
4. له‌سه‌ر ڕێنووس، به‌ڕێز، من تێکه‌ڵم نه‌کردوه‌. دیاره‌ به‌ڕێزت باشت نه‌پێکاوه‌. پێتوانێ که‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ یه‌ک ڕێنووسمان له‌ هه‌موو کوردستان دا هه‌با، به‌شێک له‌ گرفته‌کان حه‌ل ببان؟
5. باوه‌ڕت بێ کاتێک من ئه‌و وتاره‌م نووسی، من خه‌به‌رم نه‌بووه‌ که‌ ده‌سه‌ڵات له‌ باشوور چی ده‌ستوور داوه‌. ئه‌و نووسینه‌ به‌دوای قسه‌کانی به‌ڕێز شاکه‌ڵی له‌ تیشک تیڤی دا نووسرا که‌ پێموابوو ناحه‌قی کرد ده‌رحه‌ق به‌ زۆر کورد.
له‌ ئاخردا تکایه‌کی خوشکانه‌: واباشتره‌ که‌مێک ئینسانه‌کان بناسی ئینجا بڕیار بده‌یت که‌ له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتن(ده‌سه‌ڵاته‌کان) یا نا، ئایا ناسیونالیستێکی به‌رچاوته‌نگن یا نا. ئینسانی زانا هه‌روا خه‌ڵک تاوانبار ناکا.

سپاس و هه‌ر بژی.

شه‌هلا ده‌باغی

بۆچوونی به‌ڕێز ئارا سه‌باره‌ت به‌ " باس له‌ سه‌ر زمانی ستاندارد ده‌بێ له‌ خزمه‌ت یه‌کگرتوویی بێ نه‌ک لێکدابڕان

به‌داخه‌وه‌ شه‌هلا خانم چه‌ند شتی جیاواز و ده‌گه‌ڵ یه‌ک نه‌گونجاوی تێکه‌ڵ کردوون! به‌ڕێزیان "زمانی ستاندارد" و "زمانی ڕه‌سمی" و "زمانی یه‌کگرتوو"ی تێکه‌ڵ کردوون و پێی وایه‌ هه‌ر یه‌کن! قسه‌کانیشی هه‌ر ئه‌وانه‌ن که‌ جه‌ماڵ نه‌به‌ز ماوه‌ی په‌نجا ساڵه‌ ده‌یانکا و که‌س ئاوڕی وێ نه‌داونه‌وه‌. ئه‌م شێوازه‌ی که‌سانی وه‌ک جه‌ماڵ نه‌به‌ز ڕه‌چاوی ده‌که‌ن له‌ ڕوانگه‌یه‌کی نه‌ته‌وه‌ییی‌ ده‌مارگرژانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ، که‌ ئاکامه‌ی جگه‌ له‌ تێکدان و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌م پڕۆژه‌ نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌ی بۆخۆیان دڵیان پێی خۆشه‌ هیچی دیکه‌ نییه‌. ئه‌وجار کێشه‌ی ڕێنووسیشی تێکه‌ڵی ئه‌م باسه‌ کردووه‌ و له‌م بواره‌شدا هه‌ر به‌ ڕێبازه‌که‌ی جه‌ماڵ نه‌به‌زدا ده‌ڕوا و ده‌ڵێ: "ئه‌لفوبێی لاتینش زۆر زیاتر خزمه‌ت به‌ کێشه‌ی کورد ده‌کا". ئه‌مه‌ش بڕیارێکی نازانستییه‌ و هیچ بنه‌مایه‌کی زانستی نییه‌. کورد نه‌ ڕێنووسێکی یه‌کگرتووی هه‌یه‌، نه‌ ئه‌لفوبێیه‌کی یه‌کگرتوو و نه‌ زمانێکی یه‌کگرتوو؛ به‌ڵام ئاشکرایه‌ که‌ چه‌ند زمان[با بڵێین "زاراوه‌"، نه‌کا تووڕه‌ بن!] و چه‌ند ڕێنووسی ستانداردی هه‌یه‌. به‌و شێوازه‌ش که‌ شه‌هلا خانم ده‌یهه‌وێ ڕه‌چاو بکرێ‌ قه‌ت له‌ هیچ بارێکه‌وه‌ یه‌کگرتوو نابێ. شه‌هلا خانم وه‌ک "1-53" که‌سه‌که‌ ده‌یهه‌وێ "ده‌سه‌ڵات" به‌ ئاواته‌که‌ی بگه‌یه‌نێ و ده‌نووسێ: "ده‌سه‌ڵاتی کوردی ده‌بێ له‌ سه‌ر بڕیارێک ساخ بێته‌وه‌"! ئیتر له‌وه‌ ورد نه‌بووه‌ته‌وه‌ که‌ ده‌سه‌ڵات له‌وانه‌یه‌ بتوانێ زمانێک به‌ "ڕه‌سمی" ڕابگه‌یه‌نێ، به‌ڵام ناتوانێ له‌ ڕه‌وتی "ستاندارد بوون"دا ده‌ورێکی به‌رچاوی هه‌بێ. دوایه‌ ده‌فه‌رموێ: "بۆ جێ‌خستنی زمانێکی ستاندارد ده‌بێ له‌ هه‌موو زاراوه‌کان که‌ڵک وه‌رگرین / کورد چاره‌یه‌کی نییه‌ جگه‌ له‌ که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ هه‌موو زاراوه‌کان / ئێمه‌ یه‌ک نه‌ته‌وه‌ین و زاراوه‌کانی کوردی هه‌موویان کوردین / له‌ باس و بڕیار له‌ سه‌ر زمانی ستاندارد ده‌بێ جوانکاری، کارایی، ده‌وله‌مه‌ندبوونی زمان و یه‌کگرتوویی تێدا قسه‌ی ئاخر بکه‌ن"! لێره‌دا هێنده‌ی دیکه‌ی شێواندووه‌‌ و پێی وایه‌ "زمانی ستاندارد" یانی "زمانی یه‌کگرتوو"! پێشنیاره‌که‌شی بۆ "زمانی یه‌کگرتوو هیچ زانستی‌ نییه‌! چونکه‌ تێکه‌ڵ کردنی هه‌موو زاراوه‌کان بۆ ئه‌م مه‌به‌سته، جگه‌ له‌ تێکدان و شێواندنی هه‌موو زاراوه‌کان هیچی لێ شین نابێ و ئاکامه‌که‌ی ئه‌وه‌ ده‌بێ که‌ که‌س ده‌ که‌س ناگا.
به‌داخه‌وه‌ شه‌هلا خانم ده‌یهه‌‌وێ شه‌ڕی سیاسه‌ت بێنێته‌ سه‌ر گۆڕه‌پانی زمان. به‌م کاره‌ش ئه‌وه‌ی که‌ هه‌شه‌ ده‌که‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. بۆ درێژدادڕ نه‌بوونی تێبینییه‌که‌م تکا له‌ شه‌هلا خانم ده‌که‌م نووسراوه‌کانی کاک ئه‌میر حه‌سه‌نپوور و بێهرووز شوجاعی و جه‌عفه‌ر شێخولئیسلامی، هه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌، وردتر و دوور له‌ ده‌مارگرژیی نه‌ته‌وه‌یی، بخوێنێته‌وه‌ هه‌تا بزانێ ئه‌م ڕێگایه‌ی ئه‌و ملی پێوه‌ ناوه‌ بۆ کوێ ده‌چێ. پێویسته‌ ئه‌م ڕاستییه‌ بسه‌لمێنین که‌ کوردی زمانێکی چه‌ند ستاندارده‌. ڕه‌نگه‌ ئه‌م چه‌ند ستانداردبوونه‌ش ڕێگا خۆش بکا بۆ جوێبوونه‌وه‌ی ستاندارده‌کان و پێکهێنانی سه‌ربه‌خۆیییه‌کی زمانی و ته‌نانه‌ت سیاسیش. ئه‌وه‌ش کاره‌سات نییه‌ و ڕه‌وتێکی ئاسایییه‌ و ئه‌گه‌ر بڕوامان به‌ دێموکڕاسی هه‌یه‌ نابێ لێی بسڵه‌مینه‌وه‌‌. ئه‌م ڕێبازه‌ی ئێستا له‌ باشووری کوردستان، له‌ بواری زمان و ڕێنووس‌دا، ڕه‌چاو ده‌کرێ هیچ دڵخۆشکه‌ر نییه‌ و ئاسۆیه‌کی زۆر لێڵی به‌ دواوه‌یه‌. بۆچوونی شه‌هلا خانم و هاوبیرانیشی ئه‌م ئاسۆیه‌ لێڵتر ده‌که‌ن.

ئارا

باس له‌ سه‌ر زمانی ستاندارد ده‌بێ له‌ خزمه‌ت یه‌کگرتویی بێ نه‌ک لێکدابڕان

باس له‌ سه‌ر زمانی ستاندارد ده‌بێ له‌ خزمه‌ت یه‌کگرتویی بێ نه‌ک لێکدابڕان!
2008 02 09


شه هلا ده باغى

زمانی کوردی، زمانی نه‌ته‌وه‌یه‌کی بێ‌ده‌وڵه‌ت، له‌ ژێر کاریگه‌ری کولتور و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی نه‌ته‌وه‌کانی باڵاده‌ست بووه‌ و ئه‌مه‌ش بۆته‌ هۆی جۆره‌ "داپچڕانێکی ده‌ستکرد" له‌ ناو ئه‌ندامانی نه‌ته‌وه‌ی کورد و له‌ نێوان زاراوه‌کان. نه‌بوونی زمانی ستاندارد له‌ ناو کوردا به‌ گشتی و له‌ باشووری کوردستان به‌ تایبه‌ت، ڕه‌نگه‌ یه‌ک له‌ گرفته‌کانی سیاسی ئێستای کورد و گرفتی سه‌رجه‌م کۆمه‌ڵگای کوردی به‌ نووسه‌ران، ئیداره‌کان، زانکۆکان، قوتابیان و هتد بێ. له‌ چه‌ند مانگی ڕابردوودا، که‌سانێک له‌ سه‌ر ئه‌و باسه‌ گرینگه‌ دواون، وتاریان نووسیوه‌ و له‌ تیڤی‌کانی کوردی دا بیروڕای خۆیان ده‌ربڕیووه‌. به‌داخه‌وه‌ هێندێک له‌و ڕاوبۆچوونانه‌، ڕووحی نه‌ته‌وه‌یی کورد ژاراویده‌که‌ن و بێ‌به‌رپرسانه‌ ئاسۆی نادیاری کورد له‌وه‌ که‌ هه‌یه‌ ته‌ماویتر ده‌که‌ن. هێندێک له‌و بۆچوونانه،‌ مێژووی "شه‌ڕی براکوژی"مان بیردێنه‌وه‌. مه‌گه‌ر حه‌یران و لاوک هه‌ر دوو کوردی نین؟ مه‌گه‌ر شێعری خانی، مه‌وله‌وی و هێمن وه‌ک یه‌ک به‌شیک نین له‌ خه‌زێنه‌ی ئه‌ده‌بی کوردی؟
هه‌ڵبژاردنی زمانی ستاندارد، بڕیارێکی سیاسیه‌ و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ده‌بێ خۆی له‌گه‌ل ئه‌و گرینگه‌ یه‌ک‌لا بکاته‌وه‌. دیاره‌ ئه‌و بڕیاره‌ ئه‌گه‌ر به‌ ئاگاییه‌وه‌ نه‌بێ و له‌‌ زانایانی د‌ڵسۆز که‌ڵکوه‌رنه‌گیرێت، ده‌توانێ گرفتی زۆر بێنێته‌ پێش. کاتێک ده‌ڵێم زانایانی دڵسۆز مه‌به‌ستم بوونی ئه‌و تایبه‌تمه‌ندی گرینگه‌یه‌، که‌ ئه‌و که‌سانه یه‌کگرتنیان پێ له‌ سه‌روی هه‌موو شتێک بێ و ناوچه‌گه‌ری، شه‌ڕه‌ شار و شه‌ڕه‌ زاراوه‌، یان پێوه‌ندی سیاسی به‌ کامه‌ حیزب و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی، ئایینی، کولتوری و عه‌شیره‌تی، نه‌بێته‌ پێوانه‌ بۆ بڕیاردانیان. ئێستا باسه‌کان زیاتر له‌ سه‌ر دوو زاراوه‌ی سه‌رکییه‌. هێندێک که‌س له‌ ڕووی مه‌یلی سیاسی و یان به‌ستراوه‌یی کولتوری و ناوچه‌یی پێیانوایه‌ که‌ ده‌بێ ئه‌م یان ئه‌و زاراوه‌ وه‌ک زمانی ستاندارد هه‌ڵبژێردرێ و لایه‌نه‌که‌ی‌تر له‌قه‌ڵم‌ده‌خه‌ن و وای بۆده‌چن که‌‌ ئه‌وه‌ ڕاوه‌ستان له‌ به‌رامبه‌ر هێرشی فارس، تورک و عه‌ڕه‌بانه‌.

زمانی ستاندارد چییه‌؟ له‌ ڕۆژئاوا به‌ چ پڕۆسه‌یه‌کدا تێپه‌ڕیوه‌؟ زمانی ستاندارد زمانێکی هاوبه‌شی سه‌رانسه‌ری واته‌ لێکچو و هێمۆژێنه‌ که‌ زاراوه‌کان خۆیانی له‌ گه‌ڵ ته‌نزیم ده‌که‌ن. به‌کار هێنانی زاراوه‌یه‌ک، به‌ مانای له‌ناوبردنی زاراوه‌کانی‌تر نییه‌ و بگره زاراوه‌کان به‌ده‌وام ده‌وڵه‌مه‌ندی ده‌که‌ن. چه‌ند بۆچوون له‌ سه‌ر زمانی ستاندارد هه‌یه‌: هێندێک ده‌ڵێن که‌زۆر جار زاراوه‌یه‌ک وه‌ک لادان له‌ زمانی سه‌ره‌کییه‌، که‌چی له‌ ڕاستیدا زمانی سه‌ره‌کی خۆی لادانه‌ واته‌ به‌و مانایه‌ که‌ پێشتر زاراوه‌کان بوون و دواتر زمانی سه‌ره‌کی جێ‌که‌وتووه‌. هێندێکیش، زاراوه‌کان وه‌ک بناخه‌ و ئه‌سڵ ده‌بینن و ده‌ڵێن که‌ زمانی ستاندارد ته‌نیا واریانتێکی(بژاره‌) تازه‌یه‌. زمانی ستاندارد زۆر جار له‌ قالبێکی نه‌گۆردا و کۆنسێرواتیڤ دا ماوه‌ته‌وه‌ له‌ حالێکدا زاراوه‌کان به‌ره‌و پێش چوون. هه‌رچۆنێک بێ، کاتێک باسی زمانی ستاندارد ده‌کرێ، ده‌بێ له‌ نێوان ئه‌و زمانه‌ به‌ نوسین و به‌ ئاخاوتن هێندێک جیاوازی دابندرێ. ڕاسته‌ که‌ هه‌ردوو کاریگه‌ریان له‌ سه‌ر یه‌ک هه‌یه‌ و پێکه‌وه‌ گرێدراون، به‌س له‌ زۆر شوێن هه‌وه‌ڵ نوسینه‌که‌ ستاندارد کراوه‌‌. له‌ زۆر وڵات، بۆ وێنه‌ له‌ وڵاتانی ئیسکاندیناوی، له‌ سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاستدا، جگه‌ له‌ زمانی خۆیان، به‌ "لاتین" و "فه‌رانسی"یش نامه‌کانی ئیداری و یاساییان ده‌نوسی. دواتر چه‌ندان زاراوه‌، وه‌ک سیستێمێکی تێکه‌ڵاو، به‌کار هاتووه‌ و فاکته‌ره‌کانی سیاسی، کولتوری و ئابوری له چۆنێتی‌ به‌کارهێنانی وشه‌، ئیستلاحه‌کان و زاراوه‌کان ڕۆڵی گرینگیان گێڕاوه‌. پڕۆسه‌ی به‌ ستانداردکردنی زمان، تا ڕاده‌یه‌ک ئاگایانه‌، به‌ تایبه‌ت له‌ ڕێگای که‌نیسه‌کان و په‌رتووک‌نوسینه‌وه‌ له‌‌وێ‌ ده‌ستی پێکرد. تا پێشتر له‌ ده‌رباره‌کاندا چه‌ند زمانی جیاواز به‌کار ده‌هات، به‌س له‌مه‌ودوا، ورده‌ ورده‌، زمانێکی یه‌کگرتوو له‌ دایک ده‌بوو. بوونی شایه‌ک‌، سیستێمی ماڵیاتی و پاره‌، سیستێمی یاسایی ئیداره‌کردنی وڵات، به‌رهه‌م‌هێنانی چاپی که‌ یه‌ک ستانداردی تێکنیکی ده‌خواست، و هه‌روه‌ها نوسینه‌وه‌ و خوێندنی ئینجیل به‌ یه‌ک شێوه‌ له‌ هه‌موو شوێنه‌کان، هۆکاری سه‌ره‌کی بوون له‌ پێکهێنانی زمانێکی هێمۆژێن. که‌ ئه‌وه‌ش له‌ ڕێگای ده‌ردانی قامووس سه‌قامگیر ده‌کرا. (1)
ئێستا له‌ سه‌رده‌می ئینتێرنێت دا، زانیاریه‌کانی زمانه جوراوجۆره‌کان، له‌ ناو وڵاتان و دوڵه‌تاندا به‌رده‌وام ئاڵوگۆڕ ده‌کرێ، بۆ وێنه‌ ستانداردکردنی سیستێمه‌کانی کامپیوتێری و ئینتێرنێتی، یان زانسته‌کانی پزشکی، تێکنیکی و ئێکۆنۆمی، زمانی خوێندن و نوسینی نابینایان و ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ نابیسن و هتد. هه‌مووی ئه‌مانه‌ش بۆ ئاسانکردنی پێوه‌ندی نێوان نه‌ته‌وه‌کان و ئینسانه‌کان و ڕاپه‌ڕاندنی کاره‌کانه‌. هه‌ره‌ها زمانی ئینگلیزی کاریگه‌رێکی زۆری له‌ سه‌ر زمانه‌کانی‌تر داناوه‌ و هاوته‌ریب له‌ گه‌ڵ زمانه‌کانی‌تر، ڕۆژانه به‌کاردێ. هه‌ڵبه‌ته‌ زۆر که‌سیش ئه‌و دیارده‌یه‌ وه‌ک خه‌ته‌رێک بۆ سه‌ر زمانی دایکی خۆیان ده‌بینن.

دیاره‌ له‌ ڕه‌وتی مێژوودا، زمانی کوردیش به‌ هه‌موو زاراوه‌کانییه‌وه‌ زۆر ئاڵوگۆڕی به‌سه‌ردا هاتووه‌ و ئێستا نه‌ته‌وه‌ی کورد یان باشتره‌ بڵێم ده‌سه‌ڵاتی کوردی ده‌بێ له‌ سه‌ر بڕیارێک ساخ بێته‌وه‌. به‌ ڕای من ئه‌و یه‌کلاکردنه‌وه‌یه‌‌ به‌و مانایه‌ نییه‌ که‌ هیچ لایه‌نێک هه‌ڵاواردرێ. بۆ جێ‌خستنی زمانێکی ستاندارد ده‌بێ له‌ هه‌موو زاراوه‌کان که‌ڵک وه‌رگرین. هێندک خاڵی تێکنیکی هه‌ن که‌ ڕه‌نگه‌ ناته‌بایی له‌ سه‌ر ساز بێ، بۆ وێنه‌ ئه‌و زمانه‌ ستاندارده‌ به‌ کام ڕێنووس بنوسرێت. من پێموایه‌ که‌ ڕێنووس‌ ده‌بێ له‌گه‌ڵ بارودۆخی سه‌رده‌م خۆی ئینتێگره‌ بکا و ئینتێگره‌کردنیش به‌ مانای له‌ناوبردنی ڕێنووسی ئارامی(عه‌ره‌بی) نییه. ئایا ئه‌لفوبێ لاتین که‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌کانی کوردی تێدا وه‌به‌رچاو بگیردرێ، ئاسانکاری زیاتر بۆ لقوپۆیه‌کانی زانستی و تێکنیکی ناکا؟ ئایا پێوه‌ندی خه‌ڵکانی ڕۆژئاوا له‌ ڕێگای ئه‌لفوبێ لاتین که‌ له زۆربه‌ی زۆری جیهان به‌کاردێ له‌گه‌ڵ کورد هاسانتر نابێ؟ ئینسانێکی ئوروپی به‌ کام فۆڕم زوتر ده‌توانێ فێری وشه‌ی "ئاو" بێ: ؟AWئاو یان یان نا، ئایا ناکرێ هه‌ردوو ڕێنووسی ئارامی و لاتین به‌کار بێنین؟ ئایا ئه‌گه‌ر ته‌نیا ئارامی به‌کار بێنین به‌شیکی گه‌وره‌ی کوردمان (بگره‌ زۆربه‌ی کوردمان له‌ باکوری کوردستان) ده‌رنه‌هاویشتووه‌؟

هیچ زاراوه‌یه‌ک به‌ ته‌نیا ناتوانی ئه‌رکی زمانی ستاندارد وه‌ئه‌ستۆبگرێ، هه‌ر بۆیه‌ کورد چاره‌یه‌کی نییه‌ جگه‌ له‌ که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ هه‌موو زاراوه‌کان و به‌ ئه‌م کاره‌، خه‌زێنه‌ی وشه‌کان زۆر فراوانتر و ده‌ڵه‌مه‌ندتر ده‌بێ و ده‌کرێ وشه‌کانی عه‌ڕه‌بی و تورکی جێگای خۆیان بده‌نه‌ وشه‌کانی کوردی که‌ ناو زاراوه‌کاندا هه‌ن. (زۆر وشه‌ی فارسی و کوردی له‌ بنه‌ڕه‌تا له‌ یه‌ک سه‌رچاوه‌ هاتوون، بۆیه‌ ته‌نیا وتم عه‌ره‌بی و تورکی) دانی ئیمکانات به‌ هه‌موو ناوچه‌کان، ته‌نانه‌ت له‌ ده‌ره‌وه‌ی باشوری کوردستان، بۆ په‌ره‌سه‌ندنی زاراوه‌کان، یه‌ک له‌ ئه‌رکه‌کانی ده‌سه‌ڵاتی کوردیه‌ و ده‌بێ ڕێگاخۆشکرێت تا هه‌موو ئه‌ندامانی نه‌ته‌وه‌ و زاراوه‌کانی کوردی بتوانن له‌ سه‌ر ژیانی خۆیان کاریگه‌ریان بێ و له‌ ئیمکاناتی سه‌رانسه‌ری که‌ڵکوه‌رگرن و له‌و ڕێگاوه،‌ وشه‌ و ده‌ربڕینی جیاواز بێنه‌ ناو زمانی سه‌رانسه‌ری. ئه‌مه‌ یه‌ک له‌ بناخه‌کانی دێمۆکراسییه‌ که‌ تاک بتوانێ له‌ ئیمکاناتی وڵات که‌ڵكوه‌رگرێ تا بیروڕای خۆی له‌ ڕیگای زمانه‌وه‌ ده‌ربڕێ.
ئه‌وه‌ی که‌ زۆر زۆر گرینگه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئێمه‌ یه‌ک نه‌ته‌وه‌ین و نابێ باس له‌ سه‌ر زمانی ستاندارد ببێته‌ هۆی لێک دوورخستنمان. نابێ که‌س له‌ ژێر ناوی شاعیر و ڕۆشنبیر، بێ‌ڕێزی به‌ ڕابردوو و زه‌حمه‌تی که‌سانی پێش خۆی بکا و یان به‌ هۆی گرێدراوی به‌ ناوچه‌یه‌ک خه‌ت به‌ سه‌ر نیوه‌که‌ی‌تری کۆمه‌ڵگای کوردیدا بێنێ. ده‌سه‌ڵاتی کوردی به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک نابێ له‌و ‌هه‌ڵبژاردن و بڕیاره‌دا بکه‌وێته‌ ژێر کاریگه‌ری و ده‌مارگرژی ناوچه‌یی، عه‌شیره‌تی و ئایینی. ئه‌و بڕیاره‌ ده‌بێ به‌ پێشکه‌وتنی کورد له‌ بواری سیاسی و کولتوری له‌ سه‌رده‌می ئینتێرنێت و گۆلوبالیزاسییۆن یارمه‌تی‌بدا.
ئه‌رکی ئێستای ده‌سه‌ڵاتی کوردی پێک‌هێنانی لێژنه‌یه‌کی تایبه‌ت له‌ زانایانی بواری زمان، زانسته‌کانی پزشکی، کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابوری و کولتور و سیاسه‌ته‌ له‌ هه‌رچوار پارچه‌ی کوردستان، بۆ جێبه‌جێکردنی ئه‌و ئه‌رکه‌ و هه‌وڵدان بۆ ده‌رکردنی قامووسی کوردی که‌ هاوکات وشه‌کان به‌ چه‌ند زاراوه‌ و به‌ هه‌ر دو ڕێنووس بنوسرێنه‌وه‌ و ئه‌و کاره‌ش ده‌بێ به‌رده‌وام بکرێ و وشه‌کانی تازه‌ بێنه‌ ناو قامووس. دیاره‌ سه‌دان کاری تێکنیکی و عه‌مه‌لی بۆ جێخستنی زمانی ستاندارد هه‌یه که‌ ده‌بێ بکرێن بۆ ئه‌وه‌ که‌ ئاسانتر و زووتر ئه‌م کاروانه‌ به‌ مه‌نزڵ بگا. گرینگترین خاڵ، ئیڕاده‌ و هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تیه‌ که‌ به‌ دڵفراونی به‌ره‌و پێشوازی ئه‌و ئه‌رکه‌ بچین. ئێمه‌ یه‌ک نه‌ته‌وه‌ین و زاراوه‌کانی کوردی هه‌موویان کوردین. زمانێک ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌بێ که‌ له‌ وشه‌ و به‌هره‌کانی هه‌موو زاروه‌کان که‌ڵکوه‌رگرێ، خۆی له‌ گه‌ڵ سه‌رده‌م ڕێکبخا و له‌ زمانه‌کانی ئینگلیزی و لاتین که‌ڵکوه‌رگرێ تا که‌م‌وکورتیه‌کانی زمانی پێ پڕکاته‌وه‌.

من هه‌مان هه‌ستم به‌رامبه‌ر به‌ لاوکێک هه‌یه‌ که‌ بۆ شه‌هیدێک له‌ چیای سیپان و ئاگرین گوتراوه‌ که‌ ‌بۆ به‌یتی "سیده‌وان" و یان حه‌یرانی ناوچه‌کانی هه‌ولێر و موکریان. وشه‌ی "پێگران" یشم له‌ کرمانجیدا زۆر پێ جوانتره‌ له‌ "حامله‌"ی عه‌ره‌بی که‌ زۆربه‌مان که‌ڵکی لێورده‌گرین. که‌ کوردێک له‌ ئافریقا و یان چین نه‌خۆش که‌وی و به‌ دوکتور بڵێ: "ئاسم"، دوکتوره‌که‌ لێ‌تێده‌گا. چ وشه‌یه‌ک بۆ ئینتێرنێت و پێ. سی. باشتر له‌ خودی ئه‌و وشانه‌ن؟ له‌ سه‌رده‌می ئێستادا، ئه‌لفوبێ لاتینش زۆر زیاتر خزمه‌ت به‌ کێشه‌ی کورد ده‌کا. له‌ باس و بڕیار له‌ سه‌ر زمانی ستاندارد ده‌بێ جوانکاری، کارایی، ده‌وله‌مه‌ندبوونی زمان و یه‌کگرتوویی تێدا قسه‌ی ئاخر بکه‌ن نه‌ک شه‌ڕێکی ناڕه‌وا که‌ ئاکامی لێکدابڕانه‌.‌


تێنینی : ئه‌م نووسینه‌ی به‌ڕێز یای شه‌هلای ده‌بباغی به‌ر له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی " داخوازینامه‌ی 53 نه‌فه‌ر ناقیس یه‌ک" له‌ ماڵپه‌ڕێکی کوردی دا بڵاو کراوه‌ته‌وه‌. له‌ سه‌ر داوخوازی نووسه‌ر به‌ سپاسه‌وه‌ بۆ به‌ڕێزیان جارێکی دیکه‌ له‌ ڕوانگه‌ دا بڵاو ده‌کرێته‌وه‌.

په‌یامی خوێنه‌ره‌وه‌یه‌ک بۆ به‌ڕێز سه‌لاح ئه‌حمه‌د

په‌یامی خوێنه‌ره‌وه‌یه‌ک به‌ ناوی خواسته‌مه‌نی وه‌ستا بۆ به‌ڕێز سه‌لاح ئه‌حمه‌د به‌ بۆنه‌ی" کشانه‌وه‌ له‌ داخوازینامه‌ی به‌ ستاندارد کردنی سۆرانی "

سلاو کاك سه‌لاح، به‌ڕاستی ئه‌وه‌ نیشانه‌ی بوێریییه‌، که‌ که‌سێك له‌به‌ر به‌رپرسیارییه‌تی مێژوویی له‌ شتێك پاشگه‌ز بێته‌وه‌، که‌ له‌ ساتێکی دیاریکراودا بڕیاری له‌سه‌ر دابێت.
به‌داخه‌وه‌ 52 که‌سه‌که‌ی تر، ئه‌و بوێرییه‌یان لێ به‌دی ناکرێت. به‌رای من سه‌ره‌ڕای ئه‌و خاڵانه‌ی که‌ به‌ڕێزتان ئاماژه‌تان پێداون، ته‌نیا سه‌رنج له‌ لێدوانه‌کانی نووسه‌ری پێتشنه‌که‌ (کامیار سابیر) له‌ وه‌لام به‌ ڕه‌خنه‌ی ناکۆکانیدا به‌ تایبه‌ت له‌ گفتوگۆکه‌ی ماڵپه‌ڕی ده‌نگه‌کاندا، به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و 52 که‌سه‌ نه‌بنه‌ هه‌ڵگری بیری نازیستی له‌ کوردستاندا که‌ نه‌یارانی ده‌کاته‌ گاگه‌ل و داوای سه‌رکوت و سه‌پاندن له‌ ده‌سه‌لات ده‌کات. ئێمه‌ی مرۆڤ ته‌نیا قسه‌کردنمان نه‌بووه‌ته‌ کاڵاو به‌ ئاره‌زووی خۆمان ماوه‌ته‌وه‌، گه‌ر ئه‌وه‌شمان لێ زه‌وت بکه‌ن، ئایا مه‌رگ و گولله‌باران باشتر نییه‌؟
جارێکی تر ده‌ستخۆشیت لێده‌که‌م و هیوادارم له‌ کارکردن بۆ زمانی یه‌کگرتوو و گه‌شه‌دان به‌ زمانی کوردی نه‌وه‌ستی و هه‌ر سه‌که‌وتوو بیت.

وه‌ستا

کێشه ی زمانی ره سمیی کوردی - به‌شی سێ

ئه‌میری حه‌سه‌نپوور

کێشه ی زمانی ره سمیی کوردی
به شی سێ


3- چه مکه کان: زمانی ره سمی، نه ته وه یی، ئه ده بی،

یه کگرتوو، و کلاسیک

له دوو به شی پێشوو دا، باسی وه م کرد که له سه ده ی بیسته م دا سه رباقی تێکۆشانێکی زۆر بۆ ستاندارد کردنی زمانی کوردی، ئه و پرۆژه یه له سه ره تاوه پشتی نه به ست به زانستییه کانی زمان وه ک زمانناسی، زمانناسیی-کۆمه ڵایه تی، و به‌رنامه‌ ڕۆنانی زمانیی یان سیاسه تی زمانیی.* ئه و که م و کوورییه له ده کارنه هێنانی چه مکه سه ره کییه کان و له نه بوونی زانستیی تیۆری دا به دی ده کرێ. بۆ وێنه، قاموسه کوردییه کان ئامرازێکی گرینگی ستاندارد کردنن و له پێشه کی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌دا باسی هێندێک کێشه ی زمانی کوردی و وشه کانی کراوه به ڵام به بێ ده کارهێنانی چه مکی پێویست و به بێ ئاگادار بوون له تیۆری. جاری وا هه یه ئه و پێ نه زانینه به تیۆری خۆ له قه ره ی تراژیدی ده دا. بۆ نموونه، زۆربه ی ئه وانه ی له چێکردنی ئه لفوبێ دا تێکۆشاون جیاوازییان دانه ناوه له نێوان حه رف و ده نگ (فۆنیم)** و ئه و دوانه یان تێکه ڵ کردووه و له ئاکام دا رێبازێکی وایان ڕه‌چاو کردووه که، بێ ئه وه ێ مه به ستییان بووبێ، له پراتیک دا کۆسپیان خستووه ته سه ر رێی گه شه کردنی زمانه که‌(له به شه کانی داهاتوو دا ئه و باسه زۆر تر شی ده که مه وه‎). جارێ لێره دا، زۆر به کورتی باسی چه ند چه مکێک ده که م که له باسی زمانی ستانداردی کوردی دا ده کار هاتوون.
هیچ کام له و چه مکانه (زمانی ره سمی، نه ته وه یی، ئه ده بی، یه کگرتوو، و کلاسیک) مه‌عنا یان ته‌عریفێکی ساکار وڕوون و یه‌کجاره‌کییان نییه‌ و له هێندێک خاڵ دا هاوبه شن و له هێندێک دا لێک جوێ ده بنه وه. ئه و رێکی و ناڕێکییه ش له به ر ئه وه یه که، له لایێکه وه زمان خۆی دیارده یێکی ته واو ئاڵۆزه و له قالب نادرێ، و له لایێکی دیکه وه زانستییه کانی زمانیش بۆچوونی جۆراوجۆرییان تێدایه. له بواری تیۆریش دا، تێگه یشتنی ئه و چه مکانه به گوێره‌ی مه کته به زمانناسییه کان ده گۆڕدرێ.
زمانی ستاندارد له به‌رامبه‌ر زمانی ناستاندارد (له هجه) راده وه ستێ. زمانی ستاندارد زمانێکی نووسراو یان ئه‌ده‌بییه‌که یه ک نۆڕمی هه یه بۆ نووسین و خوێندنه وه و قسه کردن، و به گوێره ی ناوچه، چینی کۆمه ڵایه تی، پێکهاته ی کۆمه ڵایه تی (عه شیره تی، گوندنشینی، شارنشینی...) یان جینسێتی (ژن و پیاویی) ناگۆڕدرێ. ستاندارد بوون نیسبییه و هیچ زمانێکی زیندوو به یه‌کجاری و به‌ ته‌واوی ستاندارد نابێ. بۆ وێنه، له کوردی دا سۆرانی و کرمانجی هه رکام تا راده یێک ستاندارد بوون به ڵام هه ورامی تا ئێستا ستاندارد نه بووه و وه ک له هجه یێکی ئه ده بی ناوچه یی ماوه ته وه و ره نگه له باروودۆخێکی مێژوویی دا ستاندارد بکرێ. هه روه ها، دملکی یان زازایی که پێشینه ی ئه ده بی له سێ له هجه که ی دی که متره، له ساڵانی رابردوو دا زۆر تر ده کار هاتووه. ئه گه ر دملکی بۆ ماوه یێکی زۆر به له هجه یێکی کوردی داده ندرا، ئێستا کۆڕێکی ناسیۆنالیستی زازایی په یدا بوون که به زمانێکی سه‌ربه‌خۆی له‌ قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن.
زمانی ستاندارد ده توانێ ره سمی بێ یان نه بێ. بۆ وێنه زمانی ئینگلیسی له ئه مریکا به قانوون و به‌ ده‌ستوور ڕه‌سمی نه‌بووه‌ که وابوو "ره سمی بوون"، "ستانداردبوون" و "ده وڵه تی بوون" یه ک شت نین له گه ڵ ئه وه ش دا زمانی ره سمی زۆرتر به ده وڵه تی بوون ده بێته ره سمی. واهه یه زمانێک له وڵاتێک دا ره سمی بێ و له وڵاتێکی دی دا نا ره سمی و ته نانه ت نا قانوونی بێ. بۆ وێنه، ترکی ئازه ربایجانی له کۆماری ئازه ربایجان دا زمانی ره سمی و نه ته وه ییه به ڵام له ئێران دا زمانیکی سه رکوت کراوه. کوردی له عێراق ره سمییه به ڵام له تورکییه ته نانه ت ناوی زمانه که ("کوردی" )له داووده زگای ده وڵه تی دا قه ده غه یه.
دیاره زمانی ستاندارد، وه ک زمانی نووسراو، ده بێ زمانێکی ئه ده بی بێ به ڵام هه ر زمانێکی ئه ده بی له وانه یه ستاندارد نه بێ. په یدا بوونی ئه ده بییات له زمانێک دا، نۆرمی دروستی و نادروستی داده مه زرینێ به ڵام ئه وه به ته نیایی زمانێک نا کا به ستاندارد. بۆ وێنه، ‌هه ورامی و کرمانجی و سۆرانی له هجه ی ئه ده بی بوون به ڵام هه ورامی ده رفه تی ستانداردبوونی نه بووه. هه ر وه ها، فارسی و عه ڕه بی تا ئاخری سه ده ی نۆزده زمانی ئه ده بی هه ره به رزی باکووری ئه فریقا و ئاسیای رۆژئاوا و ناوه ندی بوون به ڵام ستاندارد نه بوون. وا هه یه "زمانی ئه ده بی" له به رامبه ر زمانی قسه کردن داده ندرێ.
"زمانی نه ته وه یی" له به رامبه ر "زمانی ناوچه یی" داده ندرێ. به ڵام "نه ته وه"، وه ک هه ر چه مکێکی دی، یه‌ک مه‌عنای نییه‌ و چه‌مکی "زمانی نه ته وه یی" به لانی که مه وه به دوومه‌عنا ده کارهاتووه. بۆ وێنه، فارسی له ئێران دا ‎زمانی کام نه ته وه یه، نه ته وه ی فارس یان ئێرانی؟ زمانی نه‌ته‌وه‌یی زۆرترستاندارده به ڵام ده توانێ ستاندارد نه بێ. بۆ وێنه، سه رۆک کۆماری سۆمالی له 1972 بڕیاری دا که زمانی سۆمالی زمانی نه ته وه یی و ره سمی ئه و وڵاته یه به ڵام ئه و زمانه هێشتا ته واو ستاندارد نه بووه و به‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ده وڵه تی سۆمالیا و دامه‌زرانی حکوومه‌تی ناوچه‌یی زمانه‌که‌ش له‌ت و کوت بووه‌.
"زمانی یه کگرتووو"ش مه عنای جۆراوجۆری هه یه. هه م یه کگرتوویی و هه م نایه کگرتوویی دیارده ی نیسبیین. تا ئێسته له باسی کوردی دا، زۆرتر مه‌به‌ست تێکه ڵ کردنی له هجه کان به تایبه تی سۆرانی و کرمانجی و داڕشتنی له هجه یێکی ته واو ده ستکرد ("سورمانجی) بووه. زمانی وا هه‌یه‌ ته‌نیا ئه‌لفوبێیه‌که‌ی ده‌بێ یه ک بگرێ و جاری وا هه یه (وه ک کوردی و ئالبانی) حه ول ده درێ دوو له هجه ی سه ره کی تێکه ڵاو بکرێن. چاوه ڕوان ده کرێ "زمانی ستاندارد" زمانی هاوبه ش و یه کگرتوو بێ بۆ ئه‌وه‌ی ته‌واوی نه‌ته‌وه‌ بتوانێ به بێ که ند و کۆسپی له هجه یی پێی بدوێ و پێی بنووسێ به ڵام چه مکی یه کگرتوویی چه مکێکی سیاسییه. به شێک له ناسیۆنالیسته کان یه کگرتوویی له گه ڵ یه ک له هجه یی تێکه ڵ ده که ن و ده یانه وێ، به پشت به ستن به ده سه ڵاتی سیاسی، یه‌ک ناوه‌ند یان له هجه ی ناوه ندی بۆ زمانی فره‌له‌هجه‌یی کوردی دابتاشن.
پێش سه ده ی نۆزده، عه ره بی و فارسی و لاتین و چینی و چه ند زمانی دی به شێوه یێکی زۆر به رین قاعیده به ندی کرابوون ئه‌ده‌بییاتێکی ده وڵه مه ندییان پێک هێنابوو به ڵام ئه وانه وه ک "زمانی ئه ده بیی کلاسیک" ناسراون و خسڵه تی وایان هه یه که له زمانی ستاندارد جوێیان ده کاته وه (له به شه کانی داهاتوودا ده گه ڕێمه وه سه ر ئه و باسه. ئاشکرایه هیچ کام له و زمانانه "نه‌ته‌وه‌یی" نه‌بوون و زۆرتر ناونه‌ته‌وه‌یی بوون و له‌ مه‌ڵبه‌ندێکی یه‌کجار گه‌وره‌ ده‌کار هاتوون ده‌کارهاتوون و پێیان ده‌ڵێن ("لینگوافڕانکا").*** زۆر جار به زمانی ستاندارد ده گوترێ "زمانی ستانداردی نه ته وه یی" بۆ ئه وه ی له ئه و جۆره زمانانه جوێ بکرێنه وه.
تا ئێسته، چه ند گۆشه یێکی تیۆریی، و سیاسیی و مێژووییم باس کردووه به ڵام بابه ته کان زۆر به‌رینن و ئه و باسانه و زۆر بابه تی دی له به شه کانی داهاتوودا به له به رچاو گرتنی ئه زموونی زمانی کوردی درێژه پێ ده ده م.
---------------------------------
* sociolinguistics, language planning, language policy
** phoneme
فۆنیم واحیدێکی ده نگه که جیاوازی مه عنایی پێکدێنێ، بۆ وێنه له کوردی دا (له هجه ی ستانداردی سۆرانی) ڵ و ل) دوو فۆنیمن له به ر ئه وه ی که له جووتی وه ک که ڵ و که ل دا ده بنه هۆی جیاوازی مه عنایی به ڵام له هێندێک زمانی دی دا یه ک فۆنیمن چونکه مه‌عنا ناگۆڕن.
*** lingua franca

تێبینی : به‌شی سێیه‌می وتاری مامۆستا ئه‌میری حه‌سه‌نپوور له‌ ڕۆژنامه‌ی ڕۆژنامه‌ ژماره‌ 257، لاپه‌ڕه‌ی 13، چوارشه‌مۆ 9-7-2008بڵاو بووته‌وه‌.به‌سپاس بۆ به‌ڕێزیان و ڕۆژنامه‌ی ڕۆژنامه‌ بۆ که‌لک لێوه‌رگرتنی هۆگرانی بابه‌تی زمان و زمانناسی له‌ ڕوانگه‌ دا پێشکێش ده‌کرێ.

کێشه ی زمانی ره سمیی کوردی - به‌شی دوو

ئه‌میری حه‌سه‌نپوور

کێشه ی زمانی ره سمیی کوردی

به شی دوو

2- زمانی ستاندارد و ستاندارد کردنی زمان: تیۆری و پراتیک

ستاندارد بوون پڕۆسه‌یێکی گۆڕانکاری زمانی – کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ که‌ وێڕای په‌یدا بوونی نه‌ته‌وه‌ و بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ایه‌تی (ناسیونالیسم) له‌ پێشدا له‌ سه‌ده‌ی شازده‌ و حه‌ڤده‌ له‌ ئوڕووپای ڕۆژئاوا ده‌ستی پێکرد. ئه‌و پڕۆسه‌یه‌ له‌ ئاسیا و ئه‌فریقا له‌ ئاخری سه‌ده‌ی نۆزده‌ دا به‌دی ده‌کرێ و زمانی وا هه‌یه‌، وه‌ک کوردی، له‌ سه‌ده‌ی بیست دا به‌ره‌و ستاندارد بوون وه‌ڕێ که‌وتوون..
له گه ڵ ئه وه ش دا پڕۆسه ی گۆڕان و گه‌ شه کردنی زمانه کانی دنیا، که ژماره یان له نێوان 6600 و 7000 دایه، زۆر ناڕێک و ناته‌رازه‌، و هه‌ر زمانێک بارودۆخی تایبه تی خۆی هه یه، ده کرێ له ناخی ئه و تایبه تێتییانه دا ڕه‌وه‌نده‌ گشتییه‌کانی ستانداردبوون به‌‌دی بکه‌ین.بۆ وێنه، پرۆسه ی ستاندارد بوونی زمانی کوردی له بارودۆخی پێکهاتنی کورد وه ك نه ته وه یێکی بێ ده وڵه ت ده ستی پێکرد ئه ویش له شه رت ومه رجی دابه‌شکرانی زمانه که له نێوان چه ند ده وڵه ت که سیاسه تی زمانیی جۆراوجۆریان هه بوو وهه‌ر کام به‌شێوه‌یه‌ک بڕۆژه‌ی زمانکوژییان به ڕێوه ده برد. به پێجه وانه، ستاندارد کردنی فارسی و تۆرکی

وه ک زمانی ڕه‌سمی و ده‌وڵه‌تی ده‌ستی پێکرد. زمانی عه ره بیش کاتی ده ست پێکردنی ستانداردبوون، له نیوه ی ئاخری

سه ده ی نۆزده دا، زمانی ره سمی (ده وڵه تی) نه بوو به ڵام دوای شه ری جیهانی هه وه ڵ بوو به زمانی ره سمی چه‌ند ده‌وڵه‌ت. سه رباقی ئه‌و تایبه تێتییانه، ستاندارد کردنی ئه‌و زمانانه وه‌ک به‌شێک له پڕۆژه‌ی نه‌ته‌وه‌ ڕۆنان ده‌ستی پێکرد و درێژه ی بوو – فارسی و تورکی وه ك ئامرازی داڕشتن و دامه زراندنی نه‌ته‌وه‌- ده‌وڵه‌ت و کوردی وه‌ک ئامرازی گه‌یشتن به ده سه ڵاتی

ده وڵه تی. دیاره له ئه و گشتێتییه دا، تایبه تێتی به دی ده کرێ. بۆ وێنه، یه‌کێک له پڕۆسه کانی ستاندارد کردن په‌تیکردنه‌ که

له و چوار زمانانه دا (تورکی، فارسی، عه ڕه بی و کوردی) به دی ده کرێ به ڵام له عه ره بی و فارسی دا (که له کۆنه وه زمانی ئه ده بی و ئیداره یی هه‌ره‌ به‌ده‌سه‌ڵاتی ناوچه بوون) سه‌رنه‌که‌وتووه‌ و له کوردی و ترکی دا به‌شێوه‌یێکی سه‌ره‌ڕۆیانه‌ له‌ ئارا دا بووه‌.
ستاندارد بوون پڕۆسێیکی گۆڕانکاری ته‌نیا زمان نییه، وله‌وه‌ زیاتر، گۆڕانێکی کۆمه ڵایه تی-زمانییه: له و پڕۆسه یه دا، هه م زمان ده گۆڕدرێ و هه م کۆمه ڵگه – ئه‌و گۆڕانه ش پێوه ندی نێوان هێزه کان و سه رچاوه کانی ده‌سه‌ڵات ده شێوێنێ و خه باتی سیاسی وه ڕێ ده خا. ئه‌گه‌ر ستاندارد بوون ته نیا دیارده‌ێیکی زمانی با، پێویست نه ده بوو زمانی راهاتوو و ده‌وڵه‌مه‌ندی وه‌ک فارسی و عه ڕه بی و چینی ستاندارد بکرێن. به بێ وردبوونه وه له پێوه ندییه کانی دیارده ی زمانی و کۆمه ڵایه تی ناتوانین کێشه ی زمانی ستاندارد باش شی بکه ینه وه.
له پڕۆسه ی ستاندارد بوون دا، زمان هه م له فۆڕم دا ده گۆڕدرێ و هه م له ئه رکه کانی (فانکشن) دا. گۆڕانکاری له فۆڕم دا، له گشت به‌شه‌کانی زمان دا به‌دی ده‌کرێ – سیستێمی ده نگی، ئۆرتۆگرافی (ئه‌لفووبێ، رێنووس)،... خاڵبه ندیی، وشه یی، رێزمانی، مه عنایی و هه روه ها شێوازی نووسین هه م له په‌خشان دا وهه‌م له هه ڵبه ست دا. له زانستییه‌کانی زمان دا ، به‌ ئه‌و ده‌ست تێوه‌ردانانه‌ ده‌ڵێن کۆدڕۆنان (کۆدیفیکه‌یشن)* واته دانانی کۆد یان قاعیده بۆ ده کارهێنانی زمان له قسه کردن را بگره هه تا رێنووس و رێزمان. بۆ وێنه، له کوردی دا، ئه‌لف و بێ چێکراوه و قاعیده ی نوێی بۆ داندراوه. هێندێک له چێکه ران ویستوویانه ده‌ست له ئه لف و بێی عه‌ڕه‌بی – فارسی وه ربده ن و بۆ نووسینی کوردی کارامه تری بکه ن (به زیاد کردنی حه رف و به ئیعراب به حه رف کردن) و هێڵێکی دی ویستوویانه به یه کجاری ده ستی لێ هه ڵ بگرن و ئه لف و بێی لاتینی له باتی دابنێن. ئه وانه گۆڕانکاریین له فۆڕمی زمان دا.
گۆڕانکاری له ئه رکه کانی زمان دا، بریتییه له ده کارهێنانی زمان له بواری جۆراوجۆری وه ک زانست، تێکنۆلۆژی، خویندن و

ده رس کوتن، کاروباری حکوومه ت، چالاکی ئابووری، ئامرازی راگه یاندنی گشتی (رۆژنامه، رادیۆ...) و تیکنۆلۆژی راگه‌یاندن (کامپیوتر، ئینترنێت...). بۆ وێنه، کوردی له ساڵی 1898ه وه له بواری نوێی وه ک رۆژنامه‌ گه‌ری دا ده کارهاتووه و له ساڵانی 1920 ه وه بوو به زمانی رادیۆ و خوێندنی سه ره تایی و تا راده یێک ئیداره ی ناوچه یی (له عیراق و یه‌کێتی سۆڤێت دا).
په یدا بوونی ئه رکی نوێ له کوردی دا ئه و پێداویستییه ی هێنا گۆڕێ که فۆڕمی زمانه که بگۆڕدرێ هه تا بتوانێ وه ڵامی ئه و نیازانه بداته وه. بۆ وێنه، رادیۆ کوردییه کانی سه رده می شه ڕی جیهانی دووه م (به غدا،به‌یڕووت ، یافا) له سه ریان بوو هه‌ر رۆژ هه واڵ و پرۆپاگانده ی شه‌ڕ بڵاو بکه‌نه‌وه‌ و ئه‌وه‌ش پێویستی به‌ په‌ره‌پێدانی وشه‌ی زمانه‌که‌ هه‌بوو جا چ به خواستنه وه چ به داتاشین یان شێوه ی دی. هه روه ها، ده کارهێنانی کوردی له کتێبی ده رسی دا کێشه ی نوێباو (مۆدێرن) کردنی سیستێمی وشه‌یی هێنا گۆڕێ.
ئه‌و گۆڕانکارییه له فۆڕمی زمانی کوردی دا به بێ گۆڕانی کۆمه‌ڵگه‌ی کورد پێک نه‌ده‌هات.ئه‌وه‌ش پێکهاتنی توێژێکی رۆشنبیری ناسیۆنالیست له‌ ئاخروئۆخری سه ده ی نۆزده دا بوو، که زۆرتر له شاره کان به تایبه ت له‌ ئیستامبوول ده‌ژیان. ئه‌و توێژه رۆشنبیره بنکه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی و هێزی هانده‌ری هه‌وه‌ڵ هه‌نگاو له‌ ستاندارد کردنی زمان بوو، له 1898 ڕا هه تا 1918. حاجی قادر(1818-1897) که نوێنه‌رێکی ئه‌ده‌بیی ئه‌و بزووتنه‌وه‌ سیاسییه‌ بوو داوای وه‌رگێڕانی زانستی مۆدێرن، وه لانانی "قائیمه و قه سیده"، و بڵاوکردنه وه ی "رۆژنامه وجه‌ریده‌"ی ده‌کرد. ساڵێک دوای مردنی حاجی، هه‌وه‌ڵ ڕۆژنامه‌ به‌ زمانی کوردی بڵاو بۆوه‌. له‌ سه‌د ساڵی ڕابردوو دا، بنکه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی بزووتنه‌وه‌ی زمانیی به‌تایبه‌تی زمانی ستاندارد و نه‌ته‌وه‌یی چه‌ند جار گۆڕدراوه‌.
له پێشدا، ئه و بنکه کۆمه ڵایه تییه له ساڵی 1918 به ولاوه له نێوان پێنج وڵات دا دابه ش کرا و ئه و دابه ش بوونه پرۆسه ی ستاندارد کردنی ته واو ئاڵۆز کرد. له هه مان کاتدا، له هشتا ساڵی رابردوو دا، بنکه ی کۆمه‌ڵایه‌تی ته‌واو گۆڕاوه‌ و، به‌ په‌یدا بوونی هێزی نوێ، به‌رین تر بووه‌. له کۆڕوکۆمه ڵی ئیستانبوولی ئاخری سه‌ده‌ی نۆزده دا، بنکه ی کۆمه ڵایه تی بزووتنه وه ی زمان توێژێکی بچووک بوو که پێک هاتبوو له خانه کان، شێخه کان، مه ڵا و فه قێیه کان و چه ند ده رچوویێکی مه دره سه ی روشدییه و اعدادی، و گشتییان پیاو بوون. ته‌نانه‌ت له کوردستانی تورکییه، له ساڵی 1927دا به‌لانی که‌مه‌وه‌ له سه د دا 96 که س

نه خوێنده وار بوون (بایه‌زید 97.4 ، بدلیس 98.2، دیاربه‌کر 96.5، حه‌کاری 98،6، ماردین 97.8، سعرت 96.5، وان 98.7 ).به ڵام ئێسته له تورکییه و ئێران و عێراق، بزووتنه وه ی زمانی له ده ست توێژی سونه تی رۆشنبیران هاتۆته ده رێ و له مه‌دره‌سه‌ و زانکۆکان و پارلمان و ئامرازی راگه یاندن، هه م له وڵات دا و هه م له ئاستی نێونه ته وه یی دا،به‌رده‌وامه‌.ئه‌گه‌ر له‌ سه‌ره‌تادا،خوێنه‌ره‌وه‌ تاقه‌ که‌س یان کۆڕی ناو دیوه‌خانی ئاغاوه‌ت و حوجره‌ی مزگه‌وتان بوو،ئێسته‌ "جه‌ماوه‌ری خوێنه‌ره‌وه‌" په‌یدا بووه‌.ئه‌گه‌ر جاران، توێژی ڕۆشنبیر ته‌واو پیاو بوون، ئێسته توێژێکی رۆشنبیری ژن پێک هاتووه. هێزی نوێ له بوواری زمان دا داخوازیی و نیازی نوێی هه یه. ئه‌گه‌ر کوردی جاران زۆر به‌زه‌حمه‌ت ده ستی ده گه‌ یشته داوێنی چاپ، ئێسته به قه ڵه مبازه وه به ره و تێکنۆلۆژی تازه ی زمان وه ک تلفیزیۆن و کامپیوتر و ئینترنێت و ته له فوونی زیره ک (سمارت فۆن) وه ڕێ که وتووه. ئه و

ده ستکه وتانه به‌رهه‌می هێزی نوێن و له هه مان کاتدا ئه و هێزه نوێیانه به رین تر و به هێزتر ده که ن و پێوه ندی نیوان له‌هجه‌کان و زمانه کان و نووسین و کوتن ده گۆڕن. تێکنۆلۆژی تازه بواری نوێ و نیازی نوێ و رێبازی نوێی له زمان دا هێناوه ته گۆڕێ. له و بارودۆخه دا،پڕۆژه‌ی تاقه ناوه ند کردنی زمانی کوردی هه‌ر له هه وه ڵ هه نگاو دا تێک ده قرمێ.
لایه‌نه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی ستاندارد بوون زۆر به‌رین و ئاڵۆزن به‌ڵام ده‌کرێ ئه‌و ئاڵوزییه‌ له‌ دوو پڕۆسه‌ی هه ڵبژاردن و په سند کردنی له هجه ی ستاندارد دا به‌دی بکه ین. ره وتی گشتی ئه وه یه که یه کێک له له هجه کان وه‌ک بنچینه ی زمانی ستاندارد

هه ڵده بژێردرێ یان خۆی جێگیرده کا، و له هه مان کاتدا له لایه‌ن جه‌ماوه‌ری ئاخێوه رانی گشت له هجه کان وه رده گیرێ،

په سه ند ده کرێ، و ده کارده هێندرێ. زمانێکی له فۆڕم دا ستاندارد کرابێ (یه ک سیستیمی ده نگ، یه ک ئۆرتۆگرافی، یه‌ک رێزمانی هه بێ)، به ڵام ئاخێوه رانی ته‌واوی له هجه کان ده کاری نه هێنن وه‌ک زمانی ستاندارد چاوی لێ ناکرێ. ئه وه ره وتی گشتییه له گۆڕانکاری کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ پڕۆسه‌ی ستاندارد بوون دا به‌ڵام هه‌ر زمانه‌ی له‌ بارودۆخی مێژوویی خۆی دا به‌ شێوه‌ی تایبه‌تی خۆی به‌ ئه‌و ڕێیه‌ دا ده‌ڕوا.
ستاندارد کردن به ده کارهێنانی زمان له نووسین و خوێندنه وه به تایبه ت له چاپه مه نی و له په روه رده دا، دانانی رێزمان و قامووس، و چێکردن و نوێباوکردنی ئه لف وبێ و وشه کان و رینووس و خاڵبه ندی ده‌ست پێده‌کا. به ڵام هه‌ر زمانێک به گوێره‌ی بارودۆخی مێژوویی خۆی ئه‌و گۆڕانکارییه به‌ڕێوه‌ ده‌با.بۆ وێنه‌، وه رگێڕانی ئینجیل به زمانی ئه لمانی و بڵاوکردنه وه ی به چاپ (ساڵی 1534 ) وه‌ک هه نگاوێکی سه ره تایی به ڵام گرینگ له ستاندارد بوونی ئه و زمانه داده ندرێ. به پێچه وانه، له زمانی سۆمالی دا، بڵاوکردنه‌وه‌ی به رنامه ی رادیۆیی له شه ڕی جیهانی دووهه م دا به‌ سه ره تایێکی گرینگ له قه ڵه م ده درێ و له کوردی دا، بڵاوکردنه‌وه‌ی رۆژنامه و گۆڤار ده ورێکی به رچاوی گێڕا.
من له ده کار هێنانی چه مکی "ستاندارد" وه ك کردار (فیعل)، هه م له شکڵی تێپه ڕی "ستانداردکردن" و هه‌م له‌ شکڵی

تێنه په ڕی "ستانداردبوون" که ڵک وه رده گرم. زۆر به کورتی، زمان هه م ستاندارد ده بێ و هه م ستاندارد ده کرێ. گۆڕانی زمان و کۆمه ڵگه پرۆسه یێکی وشیارانه یه (به به رنامه و به فکرلێ کردنه وه یه) به ڵام له هه مان کاتدا، ره وتی خۆڕسکی له هه ر پڕۆسه یێکی گۆڕان دا به دی ده کرێ. بۆ وێنه بێتوو نووسه‌رێک چیرۆکێکی زۆر باش به زمانێک یان له هجه یێک بنووسێ شان و قورسایی ئه و زمانه یان له‌هجه‌یه‌ زیاتر ده کا و پله وپایه ی به‌رزتر ده کا بێ ئه وه ی به رنامه ی بۆ ئه و مه به سته بووبێ. به ڵام له‌ په‌یدا بوونی زمانی ستاندارد دا، ده ست تێوه ردانی وشیارانه ده ورێکی گرینگتر له گۆڕانی خۆڕسکی ده گێڕێ. بۆ وێنه، له زمانی ئینگلیسی دا، ساموێل جانسن به دانانی فه رهه نگێک له ساڵی 1755 دا ده ورێکی چالاکانه‌ی گێڕا له ستانداردکردنی

ئه و زمانه به تایبه ت رێنووسه که ی. هه روه ها، له‌ پڕۆسه‌ی په‌یدا بوونیی ستانداردێکی نوێ له زمانی ئینگلیسی دا، واته ستانداردی ئه مریکایی، دانانی فه رهه نگی وێبستر له سالی 1828 دا ده ورێکی به رچاوی گێڕا. له ئه زموونی زمانه ستاندارده کان دا، ناکۆکی و کۆکی هه یه له نێوان گۆڕانی خۆڕسکی و وشیارانه، و هه‌ر زمانێک پێوه ندی ئه و دوو ره وته به شیوه یێک رێک ده خا. بۆ وێنه، له فه‌ڕانسه‌ ده وڵه ت به دامه زراندنی ئه کادیمی زمان ویستوویه تی بۆ گۆڕانی خۆڕسکی زمان سنووردابنێ و ئه‌و ئه کادیمییه وه‌ک ده‌زگای به‌رنامه‌ ڕۆنانی زمانیی چالاکی بکا. به پێچه وانه، له ئینگلستان و ئه مریکا، ستانداردکردن به بێ

ئه کادیمی زمان به ڕێوه چووه. له کوردیش دا (بێجگه له یه کێتی سۆڤێت)، ئه‌رکی ستاندارد کردن به بێ به ر نامه یێکی وشیارانه یان به بێ ئه کادیمی زمان به ڕێوه چووه له گه ڵ ئه وه ش دا جاروبار ده زگایێک یان کۆمیته یێک (بۆ وێنه له کۆماری کوردستان دا) بۆ ئه و مه‌به‌سته‌ پێک هاتووه. له کوردی دا، به تایبه تی له کوردستانی عێراق، ئه و ئه‌رکه‌ زۆرتر له سه ر شانی نووسه ران،

وه رگێڕان، رۆژنامه نووسان، فه‌رهه‌نگ نووسان و رێزمان نووسان و به‌ڕێوه‌به‌رانی رادیۆکان بووه.
ستاندارد بوون، له گشت زمانێک دا، پرؤسه یێکی ناته واوه له به ر ئه وه ی که زمان حه موو کاتێ له گۆڕان دایه و که س ناتوانێ بیوه ستێنێ. له کاتێک دا له سه د ساڵی رابردوو دا زمانی کوردی خه‌باتێکی به‌رده‌وامی بۆ ستانداردبوون کردووه، له زمانی وه ک عه ڕه بی و فارسی و ئینگلیسی و دانمارکی و هوله ندی و ئه لمانی و سوێدی دا پرۆسه ی "ناستانداردبوون"** له ئارادا بووه. بۆ وێنه، زمانی فارسی کلاسیک که له هیندووستانه وه هه‌تا باکووری ئه فریقا ده‌کار ده هات له سه ده ی بیست دا سێ ستانداردی تاجیکی و ده ری و فارسی لێ په‌یدا بوو. هه روه ها زمانی عه ڕه بیش چه ند ستانداردی وه ک مه غریب و قاهیره و به غدا و ده میشقی لێ وه‌ده‌رکه‌وت. زمانی ئینگلیسیش، به چه ند ستانداردی وه ک ئه مریکایی، ئوسته رالیایی، هیندی،

ئه فریقایی، و... دابه ش بووه. ئه‌گه‌ر زمان هه میشه له گۆرین دایه ستاندارد بوونی زمانیش پرۆسه یێکی یه کجاره کی و هه تا هه تایی نییه. ستانداردبوون و ناستانداردبوون هاوکات له ئارادان. له هه مان کاتدا که زمان ستاندارد ده‌بێ پرۆسه ی ناستاندارد بوون، جا چ به خێرایی چ به ئه سپایی، له گووران دا ده بێ.
زمانه کان به شیوه یێکی سه‌ربه‌خۆ و له فه زایێکی ئازاد دا به ره و ستاندارد بوون وه ڕێ ناکه‌ون. لێره دا مه‌به‌ستم ته نیا

ده سه ڵاتی ده وڵه تیی و سیاسه تی زمانکوژی ده وڵه ته کان نییه. مه به ستم زۆرتر قورسایی فه رهه نگیی زمانه کانه که دیاره له ده سه ڵاتی ده وڵه تی جوێ ناکرێته وه. بۆ وینه، زمانی کوردی له تورکییه و عێراق و ئێران له بارودۆخی ده سه ڵاتی فارسی، ترکی و عه ره بی دا ده ستی به ستاندارد بوون کرد و ئه وه ش دوو پرۆسه ی له رواڵه تدا ناته‌بای هه ڵکردن و

تێک هه ڵچوونی تێداکۆبۆته وه. بۆ نموونه،په‌تی کردنی وشه، که یه کێک له‌ ڕه‌وته‌کانی ستانداردکردنه، له کوردستانی عێراق زۆرتر به پاکتاوکردنی وشه ی عه ره بی به ڕێوه ده چێ، له ئێران به پاکتاویی فارسی و له تورکییه به بژاری وشه ی ترکی. له هه مان کات دا، وشه خواستنه وه له و زمانانه درێژه‌ی هه یه. خواستنه وه ی وشه، وه‌ک په‌تیکردنه که، کێشه یێکی سیاسییه و

به رنامه ی ستاندارد کردنی ته واو ئاڵۆز کردووه. له کوردستانی عێراق زمانه‌که‌یان وه‌به‌ر لێشاوی وشه ی فارسی داوه به‌ڵام

سه دان وشه ی خوازراو و کوردی کراوی وه ک "له هجه" پاکتاوده‌کرێ و وشه‌ی ئینگلیسی "دیالێکت"ی له جیگه‌ی داده‌نێن.

سه رچاوه ی ئه و بڕیارانه له به رژه وه ندی سیاسی دایه نه ک له خسڵه تی زمان، به گشتی، و زمانی کوردی، به تایبه تی.
له ئه و چه ند نموونانه ده رده که وێ که هه ر زمانێک هه م له ناو خۆی دا ناکۆکی هه یه (وه ک فره له هجه یێتی و سیاسه تی جۆراوجۆری وشه ڕۆنان) و هه م له نێوان خۆی و زمانه کانی دی دا (وه ک پله ی به هێزیی زمانی عه ره بی و فارسی و ئینگلیسی و بێ هێزی نیسبی زمانی کوردی). زمانه کانی دنیا له یه کتر هه‌ڵنه‌بڕاون و به ته‌نیایی وبه‌ سه‌ربه‌خۆیی ناژین. ئه‌گه‌ر زمانه‌کان له رابردووی دوور دا به ده‌ریا و ئوقیانووس و قاڕه لێک جوی ده بوونه وه، به په یدا بوونی نیزامی ده سمایه داری لێک نزیک بوونه وه و نیزامێکی زمانی یان سیستیمێکی زمانییان پێک هێنا. نیزامی زمانی به و مه‌عنایه‌ که زمانه کان له دوور و نزیکه وه کار ده‌که‌نه‌ سه ر یه کتر و به پێی پله و پایه دابه ش کراون و هه ر کامه ی له ئاستێکی به رزی ونزمی ده سه ڵات ڕاده‌وه‌ستن: زمانی گه وره و بچووک، نووسراو و زاره کی، ره سمی و نا ڕه سمی، نه ته وه یی و ناوچه یی، ستاندارد و نا ستاندارد، نێونه ته وه یی و نه ته وه یی، ره سمی و سه رکوت کراو، و هتد.

** codification*
Ana.Deumert and Wim Vandenbussche (eds.). Germanic Standardizations. Monash University/Vrije Universiteit
Brussel/FWO Vlaaderen, 2003

تێبینی: به‌شی دووه‌می وتاری " کێشه‌ی زمانی ڕه‌سمیی کوردی" مامۆستا ئه‌میری حه‌سه‌نپوور به‌ سپاسه‌وه‌ له‌ ژماره‌ی 256 ی ڕۆژنامه‌ی ڕۆژنامه لاپه‌ڕه‌ی 13‌، سێشه‌مۆ 8-7-2008 وه‌رگیراوه‌.

کێشه ی زمانی ره سمیی کوردی

ئه‌میری حه‌سه‌نپوور

کێشه ی زمانی ره سمیی کوردی

به شی یه ک

1- داڕشتنی باسه‌ که

کوردی، وه ک زۆربه ی زمانه زیندووه کانی دنیا، زمانێکی فره له هجه یه و هه ر له هجه ش به چه ند بن-له هجه ی ره نگاوڕه نگ رازاوه ته وه. پێنج سه ده له مه وپێش، شه ره فنامه، له ناخی کۆمه ڵگه ی ده ره به گی کوردستان و له جه نگه ی ده سه ڵاتی ئه ماره ته کان دا، نووسی: "طایفه اکراد چهار قسم است و زبان و آداب ایشان مغایر یکدیگر است (اول) کرمانج (دویم) لر(سیم) کلهر (چهارم) گوران"، واته "تایفه ی کوردان چوار به شن و زمان و داب و ده ستووریان لێک جیاوازه ..."
له کۆمه ڵگه ی ده ره به گی دا، که زۆربه ی خه ڵک به سترابوونه وه به زه وی و له لادێ کشت و کاڵیان ده کرد و به شێوه ی زاره کی ده دوان، فره له هجه یێتی باری باوی ژیانی شار و گوند بوو. شه ره فخان، حاکمی ئه ماره تی بدلیس، له سه ره تای شه ره فنامه دا باسی ناکۆکی کوردان ده کا و ده ڵێ: "و طوایف اکراد متابعت و مطاوعت همدیگر نمی کنند و اتفاق ندارند"، واته " تایفه ی کوردان شوێنی یه کترناکه ون و گوێڕایه ڵی یه کتر ناکه ن ویه ک که وتوو نین". له درێژه ی ئه و باسه دا، هۆیه کانی ئه و چه ند به ره کییه لێک ده داته وه به ڵام جیاوازی زمانیی و له هجه یی وه ک سه رچاوه ی ناکۆکی دانانێ. له سه رده می ئه ماره ته کاندا، چ له ده زگای ده وڵه ت دا وچ له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا،باسی ڕه‌سمی کردنی له‌هجه‌یێک و زمانێک نه‌ ده‌هاته‌ گۆڕێ. بۆ وێنه‌،له‌ ده‌رباری ئه‌ماره‌تی ئه‌رده‌ڵان دا، زمان و ئه ده بییاتی هه ورامی، فارسی و عه ره بی باو بوو. له ده رباری ئه ماره تی بدلیس دا، به زمانی کوردی، تورکی، فارسی و عه ڕه بی قسه یان ده کرد و ده یان نووسی. له کۆمه ڵگه شدا، ده نگ بێژ وگۆرانی بێژی کورد و هه رمه نی و جووله که و ئازه ری به زمانی یه کتر گۆرانییان ده کوت و به یت و باویان ده گێڕاوه.

دیاره سه رباقی تێکه ڵاویی زمان و له هجه کان، له کۆمه ڵگه‌ی فره له هجه یی و فره زمانی دا، زمانه کان و له هجه کاننا به رابه ربوون به ڵام نیزامی ده ره به گی توانای ناوه ندی کردن و ره سمی کردن و دا سه پاندنی هیچ له هجه یێک یان زمانێکینه بوو. بۆ وێنه، سوڵتانی عوسمانی نه ده یه ویست نه ده یتوانی ده کارهێنانی زمانی کوردی قه ده غه بکا یان تورکی به سه رئه ماره ته کاندا دا بسه پێنێ، به ڵام ریژیمی ناسیۆنالیستی کۆماری تورکییه، دوای هه شتا ساڵ قه ده غه کردنی زمانی کوردی، ئێسته که رێگه‌ ده دا به نووسینی، ده کارهێنانی چه ند حه رفی کوردی به جورم داده نێ.* یا خۆ له ئه وجی ده سه ڵاتی خه لافه تی ئیسلامی دا، خه ڵیفه کانی به غدایه نه ده یانتوانی و نه ده یانه ویست زمانی کوردی غه یری قانوونی بکه ن به ڵام ساطع الحصری، ناسیۆنالیستی ناسراوی عه ره ب و مودیری مه عاریفی ده وڵه تی تازه دامه زراوی عێراق، رێگه ی نه ده دا کوردی عێراق بۆ باشتر نووسینی زمانه که یان چه ند نیشانه له سه ر حه رفی عه ڕه بی دابنێن به بیانووی وه ی که ئه و کاره ده ست تێوه ردان له زمانی خوڵایه.

که له سه رده می ئه ماره ته کان دا نووسین به کوردی ده ستی پێکرد (سه ده ی شازده)، هه ورامی و کرمانجی و سۆرانی وه ک سێ له هجه ی ئه ده بی، یه‌ک به دوای یه کتر دا و سه ربه خۆ له یه کتر، سه ریان هه ڵێنا. ده کرێ بڵیێن فره له هجه یێتی هه تا ساڵی 1898 (بڵاو بوونه وه ی هه وه ڵ رۆژنامه ی کوردی) و بگره تا دامه زرانی ده وڵه تی عێراق (1918) و ده ستپێکردنی ده سه ڵاتی سۆڤێت له قه فقاز (1921)، کێشه یێکی سیاسی نه بوو. دوای سه رهه ڵدانی ناسیۆنالیسمی کورد (له ئاخروئۆخری سه ده ی نۆزده دا) و نووسینی کوردی به چاپ ودامه زرانی نه ته وه- ده وڵه ته کان که سیاسه تی زمانیی جۆراوجۆریان هه بوو، جیاوازی له هجه کان وه ک کێشه یێکی سیاسی هاته گۆڕێ. مه به ستم له سیاسه ت و سیاسی بوونی کێشه ی له هجه کان لێره دا ئه وه یه که زمان، له روانگه ی ناسیۆنالیستییه وه، وه ک ئامرازێکی گرینگی پڕۆژه ی نه ته وه ڕۆنان و ده وڵه ت ڕۆ نان چاوی لێده کرێ ده نا جیاوازی زمانی و له هجه یی هه م ئێسته و هه م له رابردوودا له گه ڵ دابه شبوونی نابه رابه رانه ی ده سه ڵات تێکه ڵاو بووه. ناسیۆنالیسم، جیاوازی له هجه کان وه ک به رهه ڵستێک له به رامبه ر پێک هاتن و داڕشتنی نه ته وه داده نێ و ئاماده یه بۆ یه کگرتنی نه ته وه له هجه کان به زه بر و زه نگ سه رکوت بکا.

جیاوازی له هجه یی خۆی له خۆیدا سه رچاوه ی نابه رابه ری و زوڵم و هه ڵاواردن (تمییز، تبعیض) نییه. ده نگ و وشه و رێزمان هیچ خسڵه تێکی وایان نییه که نابه رابه ری پێک بێنن. بۆ نموونه، هیچ ده نگێک یان حه ڕفێک (بۆ وێنه: ه، ک، ء ، خ) له ده نگێک یان حه ڕفێکی دی (بۆ وێنه: ح، ق، ع، غ) باشتر، جوان تر، خۆشتر، یان ره سه ن تر نییه. که س ناتوانێ، به پشت به ستن به زانستی زمانناسی،بیسه‌لمێنی که‌،بۆ وێنه‌، وشه‌ی ساخته‌ی "فه‌رمی" له‌ "ڕه‌سمی" باشتره‌ یان جوانتره‌ یان ڕه‌سه‌نتره‌،یاخۆ ڕسته‌ی" نابێت زارێک به‌ زۆری به‌ سه‌ر زارێکی دی دا بسه‌پێندرێ"له‌ ڕسته‌ی "نابیت زاره‌ک ب زۆری له‌ سه‌ر زاره‌کێ دی بهێته‌ سه‌پاندن" ڕه‌سه‌نتر و جوان تره‌.

به ڵام زۆر له مێژه سه لماندراوه که "ره سه نایه تی"، "جوانی"، و "راستی" خۆیان دیارده ی مێژوویین و به بڕیار و قه راری کۆمه ڵایه تی پێکد ێن. هیچ قاعیده یێکی رسته یی وه ک فاعیل – فیعل – مه فعوول ( بۆ وێنه له ئینگلیسی دا) باشتر و جوانتر له قاعیده ی دی وه ک فاعیل – مه فعوول – فیعل (بۆ وێنه له کوردی دا) نییه. یا خۆ وه پێشکه وتنه وه ی ئینگلیسی له گشت زمانه کانی دنیا هیچ پێوه ندی به رێزمانه که یه وه نییه. به ڵام له کۆمه ڵگه‌ دا، که له سه ر بنچینه ی نابه رابه ری و ناکۆکی ئابووری و کۆمه ڵایه تی و سیاسی داڕێژراوه (جووتیار و ئاغا، کرێکار و ده سمایه دار، ژن و پیاو، لادێیی و شارستانی، منداڵ و دایک/باوک، هتد)، زمان و ده سه ڵات تێک ده هاڵێن: زمان – له ده نگه‌کان ڕا بگره هه تا ساختی رسته یی و مه عنایی – هه م له نووسین و هه م له قسه کردن دا، ده بێته مه یدانی خه باتی سیاسی و کۆمه ڵایه تی.

نووسین به ئه لف و بێ نزیکه ی 5500 ساڵ له مه و پێش ده ستی پێکرد به ڵام زۆربه ی زمانه کانی دنیا، که ژماره یان ده گاته حه وت هه زار، سونه تی نووسین و پێشینه ی ئه ده بییان پێک نه هێناوه، ئه وه ش له به رئه‌ وه ی نییه که ئه و زمانانه نزم و دواکه وتوون. بؤ وێنه، نووسین به فارسی نزیکه ی دوازده سه ده له مه و پێش ده ستی پێکرد و مێژووی نووسین به کوردی له پێنج سه ده تێ ناپه ڕێ و ئه و ناته رازییه له به ر ئه وه ی نییه که فارسی له باری ساختی زمانییه وه له کوردی باشتره یان پێشکه وتوو تره. هه روه ها، ده ست پێکردنی نووسین به هه ورامی و کرمانجی و سۆرانی و پێگه یشتنیان وه ك له هجه ی ئه ده بی هیچ پێوه ندی به ساختی زمانیی (سیستێمی ده نگیی، وشه یی، رسته یی، و مه عنایی) ئه و له هجانه وه نه بوو. هۆیه کان له ده ره وه ی ساختی زمانی واته له بارودۆخی کۆمه ڵایه تی و ئابووری و سیاسی دا له نگه ریان گرتبوو. ئه گه ر له هجه کانی دی (وه ک کرماشانی، دمڵی...) به رهه می ئه ده بیی نووسراویان نه بووه به هۆی ئه وه نییه که له باری زمانییه وه له هه ورامی و کرمانجی و سۆرانی نزم ترن. هه روه ها، ژیانی ئه ده بی سێ له هجه کان هاوکات ده ستی پێ نه کرد. هه ورامی و کرمانجی سێ سه ده له سۆرانی له پێش تر بوون. وه دواکه وتنی سۆرانیش له به ر "ناڕه سه نایه تی" و "دواکه وتوویی" ئه و له هجه یه نه بوو.

به سه رهه ڵدانی ناسیۆنالیسمی کورد، جیاوازی له هجه کان وه ک کیشه یێکی سیاسی هاته ڕوو. بزووتنه وه ی ناسیۆنالیستی کورد، وه ک زۆربه ی هاوتاکانی، داوای نه ته وه و زمان و نیشتمانێکی یه کگرتوو ده کا. له سه ره تا دا (1898-1918)، کێشه ی له هجه کان به شیوه یێکی خۆڕسکی و پراگماتی چاره سه رکرا. له و سه رده مه دا، کوردستان له نێوان ئێران و عوسمانی دا دابه ش کرابوو و ئه و کوردانه ی که وتبوونه رووسییه ژیانی عه شیره تییان هه بوو و چالاکی ئه ده بییان ده ست پێ نه کردبوو. خه باتی ئه ده بی و سیاسی شێوه نوێباو (مۆدێرن) له پێشدا له کوردستانی عوسمانی ده ستی پێکرد. ئه و رۆژنامه و گۆڤارانه ی که له ساڵی 1898 هه تا شه ڕی جیهانی هه وه ڵ له عوسمانی بڵاوبوونه وه به کرمانجی بوون و جاروبار بابه تی سۆرانیشیان بڵاوده کرده وه. ئه وه ش وه نه بێ سیاسه تێکی زمانیی وشیارانه بووبێ، و زۆرتر له به ر ئه وه بوو که کرمانجی زمانه کان له باری کۆمه ڵایه تی و فه رهه نگی و سیاسی و ئابوورییه وه بانده ست بوون.

دوای شه ڕی جیهانی هه وه ڵ، له ئێران و تورکییه و سوورییه زمانی کوردی سه رکوت کرا و ئیتر له و وڵاتانه جیاوازی له هجه کان نه یده توانی وه ک کێشه یێکی سیاسی-زمانی بێته گۆڕێ. به ڵام له عێراق و له یه کێتی سۆڤێت، کوردی له نووسین و خویندن و ئامرازی راگه‌یاندنی گشتی و تا راده یێکیش له کاری ئیداری داده کارهێندرا. له یه کێتی سۆڤێت، ته واوی کورده کان به له هجه ی کرمانجی قسه یان ده کرد و مه سه له ئه وه بوو که کام بن- له هجه ی کرمانجی وه ک نۆرمی** زمانی ئه ده بی کوردی هه ڵبژێرن. له کۆنگره ی 1934 یێره وان دا، "مه کته بی خانی" وه ک نۆرمی زمانی ئه ده بی داندرا. له کوردستانی عێراق، له سه ره تاوه زۆربه ی نووسینی چاپی و ئیداره یی به سۆرانی بوو له گه‌ڵ ئه وه شدا که وه ک له هجه یێکی ئه ده بی سه ده یێکی زیاتر ته مه ن نه بوو و تا دامه زرانی ده وڵه تی عێراق هیچ گۆڤار و رۆژنامه ی پێ بڵاو نه کرا بۆوه. هیچکام له و بڕیارانه، بێجگه له بڕیاری کۆنگره ی یێره وان، به رهه می راوێژ و ته کبیروڕا و لێکۆڵینه وه و لێکدانه وه و پرۆسه یێکی دێمۆکراتی نه بوو. هه روه ها ده کارهێنانی کرمانجی له عوسمانی و سۆرانی له عێراق، هیچ پێوه ندی به راده ی پێشکه وتوویی یان "ره سه نی" ئه و له هجانه وه نه بوو؛ ئه وه ی که ده وری ده گێڕا قورسایی سیاسی و ئابووری ئاخێوه رانی له هجه کان بوو. دیاره رێبازی سیاسی و به رژه وه ندی ده وڵه ت له عێراق هه م ده وڵه تی عیڕاق و هه م ئینگلیس) و یه کێتی سۆڤێت (به تایبه ت کۆماری سۆسیالیستی هه رمه نستان) ده ورێکی گرینگی گێڕا.

شه ڕی سۆرانی- کرمانجی له کوردستانی عێراق دا سێ جار هه ڵاییساوه. هه رجار شه ڕگه‌ کان و رازانه وه ی هێزه کان به‌ گوێره ی بارودۆخ گۆڕاون. هه وه ڵ جار له 1931دا، کاتێکی ده وڵه تی عێراق به ره و "سه ربه خۆیی"ده ڕۆیی و باسی دانانی "قانوونی لوغاتی مه حه لییه" هاته گۆڕی، حکوومه تی نووری سه عید به بیانووی ئه وه ی که کوردی فره له هجه ییه ده یه ویست رێگه‌ نه دا به ره سمی کردنی وه ک زمانێکی ناوچه یی و له هه مان کاتدا ده یه ویست، هه ر به ئه و بیانوویه، ناوچه ی بادینان ته عریب بکا.

دوای رووخانی ریژیمی پاشایه تی له 14ی ته مووزی 1958 دا، جارێکی دی کێشه که سه ری هه ڵێناوه، کاتێکی ده وڵه تی تازه دامه زراوی کۆمار ماوه ی به شی کوردی رادیۆ به غدای له دوو سه عات کرد به چوار سه عات و کرمانجیش وێڕای سۆرانی ده کارهێندرا. گشت به رنامه کانی رادیۆ، بێجگه له گۆرانی، له سه ره تاوه (ساڵی 1939) به سۆرانی بوون به ڵام له مه وپاش هه واڵ و چه ند به رنامه یێکی دی به کرمانجی بڵاوده کرانه وه. ئه و گۆڕانه له سیاسه تی زمانیی به شی کوردی باس و جه ده لی وه ڕێخست و دوو بۆچوون یان سیاسه تی وه ده ر خست. هێڵێک پێی وابوو مه به ستی ده وڵه تی عێراق دووبه ره کی خستنه نێوان رێزی کورد، و زمانی کوردی هه ر ئه وه یه که له کوردستانی عێراق دا له خوێندن و چاپه مه نی دا ده کاردێ و ئاخێوه رانی کرمانجیش ده بێ به سۆرانی بخوێنن و بنووسن. هێڵێکی دی پێی وابوو زۆربه ی گه لی کورد کرمانجی زمانن ، ئه ده بییاتی کلاسیکی کرمانجی کۆنتر

وده وڵه مه نده، هه وه ڵ چاپه مه نی کوردی به و له هجه یه بووه، و زمانی ئه ده یبی کوردی ده بێ به هه ردووله هجه بێ. له ئه نجامی ئه و جه ده له دا، ئه و دوو رێبازه گه ڵاڵه کران بێ ئه وه ێ پشت ئه ستوور بن به تیۆری و زانستییه کانی زمانناسی و سیاسی. له پراتیک دا، له هجه ی کرمانجی ورده ورده له نووسین دا ده کار ده هات و کاتێکی دوای ئه یلوولی 1961 ده سه ڵاتی پارتی دێمۆکرات له به شێک له گونده کانی کوردستاندا دامه زرا، "رادیۆی ده نگی کوردستان" وه ک رادیۆی به غدا به هه ر دوو له هجه به رنامه ی بڵاوکرده وه. ئه گه ر له ساڵانی 1931-1932 دا، دوو به ره ی ئه و تێکهه ڵچوونه ده وڵه ت و چه ند رۆشنبیرێکی کورد بوون، له ساڵی 1958 دا، گۆڕه پانی شه ڕه كه گۆڕدرا. ئه و جار کێشه که له نێوان دوو به ره ی رۆشنبیری کورد وه ڕێ که وت.

دیاره له سه رده می هیچکام له و پێک وه ر بوونانه دا، گه لی کورد ده سه ڵاتی سیاسی به شێوه ی خودموختاری یان سه ربه خۆیی نه بوو. به ڵام دوای ده ستپێکردنی شه ڕی چه کداری 1961، ده کار هێنانی کرمانجی له "رادیۆی ده نگی کوردستان"ی پارتی دێمۆکراتی کوردستان دا ده ریخست که کێشه ی دوو له هجه کان دا نه مرکاوه و له داهاتو دا سه رهه ڵده داته وه. که له 1991 دا ده سه ڵاتی ده وڵه تی عێراق له سه ر به شێکی کوردستان لاچوو، ئاخێوه رانی کرمانجی بێ ئه وه ی چاوه ڕوانی بڕیاری حیزبه کان یان رۆشنبیران بن، بڕیاریان دا که له هجه ی ئه ده بی خۆیان ده کار بێنن. ئێسته خه ڵک له ناوچه ی بادینان، له ده ره وه ی ده سه ڵاتی ده وڵه تی کورد (حکوومه تی هه رێم)، له دووکان و خواردنگه و میوانخانه، کووچه و کۆڵان، رێگاوبان، سه ر به رده قه بران، و له هه ر جێیێک که نووسین ده کار بێ، به له هجه ی خۆیان ده نووسن. له چه ند جێگه‌ ش که له ژێر حوکمی ده وڵه تی هه رێم دایه، وه ک زانکۆ، ده سه ڵاتی زمانیی دراوه به له هجه ی کرمانجی. ئێسته ئاشکرایه که له مه دره سه ی سه ره تایی و ناوه ندیش دا، داوای ده رس خویندن به کرمانجی ده که ن. ئه وه ش سه یر نییه و ده بێ چاوه ڕوان بکرێ. ئه گه ر له ساڵانی 1920-1930 دا له بادینان توێژیکی رۆشنبیری به هێز پێک نه هاتبوو، ئێسته توێژێکی به رین و هه مه ڕه نگه ی رۆشنبیر، به ژن و پیاووه، بڕیاری داوه که کوردی زمانێکی فره له هجه و دوو-ستاندارده. جا سه یر نییه که به ره ی سۆرانی خوازی ئێستا نیگه رانی ده سه ڵاتی کرمانجی بێ و بییه وێ به زه بری هێزی ده وڵه ت ئه و ده سه ڵاته له ئاخێوه رانی کرمانجی بستێنێته وه و به به رنامه ی وه لانان و سووک کردن و هه ڕه شه کردن، سۆرانی بکا به زمانی یه کگرتوو و ستانداردی "براگه وره" و کرمانجی و ئاخێوه رانی بکا به براچکۆله. به ڵام "براگه وره یی"، هه م له داب و نه ریت دا و هه م له سیاسه ت دا، به رهه می کۆمه ڵگه ی ده ره به گییه و کرمانجی زمانه کان نایانه وێ به هیچ بیانوویێک ببن به خوشکه چکۆله و برا چکۆله. کێشه که، کێشه ی نا به رابه رییه و ئه و نابه رابه رییه ش به دابین کردنی مافی به رابه ری چاره سه ری ده کرێ. ئه و کێشه زمانییه، له بنچینه دا، کێشه ی دێمۆکراسییه.

دیاره ره سمی کردن -- چ یه ک له هجه (سۆرانی) بێ یان دوو له هجه (سۆرانی و کرمانجی) -- کیشه یێکی ئاڵۆز و فره لایه نه، به ڵام زۆرتر له گۆڕه پانی سیاسه تی زمانیدا خول ده خواته وه. وه ک کێشه یێکی سیاسی، هه رکه س بۆی هه یه باسی بکا، لایه ن بگرێ و رێنوێنی بکا. له و کێشه یه دا، وه ک هه ر کێشه یێکی سیاسی، پێویسته ته کبیروڕا به شێوه یێکی به رین و جه ماوه ری به ڕێوه بچێ. پێویسته پرس به ئاخێوه رانی له هجه کان، هه م خوێنده وار و هه م نه خوێنده وار، بکرێ و ویست و نیاز و داواکارییه که یان ببێته بنچینه ی سیاسه تی زمانی وبه رنامه ی زمانی. ده سته یێک رۆشنبیر و سیاسه ت به ده ستی سۆرانی زمان نابێ ئه و مافه به خۆیان بده ن که کرمانجی وه ک له هجه یێکی دواکه وتوو له کاروانی مه ده نییه تی سۆرانی له قه ڵه م بده ن، خۆیان بکه ن به"برا گه وره" و فتوای ژێرچه پۆکه یی کورمانجی و ئاخێوه رانی بده ن.

له و باسانه ی که به دوای بڵاو بوونه وه ی نامه ی په نجاوسێ نه فه ر وه ڕی که وتووه، زۆر جار چه مک و زاراوه ی هه ره گرینگی ئه و بابه ته به شێوه یێکی ناڕاست و نابه جێ ده کارهێندراون‌. بۆ وێنه"زمانی ستاندارد" و "زمانی ره سمیی" و "زمانی یه کگرتوو" تێکه ڵ ده کرێن و جیاوازییه کانیان ده شێوێندرێن. با نموونه یێک بگێڕمه وه له سه ردێڕێکی ژماره 6 ی رووداو که به گێڕانه وه له وتووێژێک نووسیوێتی:ستانده رایزکردنی زمانی کوردی پێویستی به بڕیارێکی سیاسی هه یه" ( 12/5/2008 ، ل. 12).

جارێ له پێشدا، وشه ی "ستانده رایز"، که بێ ئه وه ی پێویست بێ له ئینگلیسی خوازراوه ته، هه ڵه یه و له ئینگلیسی دا"ستانداردایز"ه. دوایه، له ئه و سه ردێڕه دا، ستاندارد کردن له گه ڵ ره سمی کردن تێکه ڵ کراوه.ده کرێ به بڕیاری ده وڵه تی له هجه یێک ره سمی بکرێ به ڵام ستاندارد کردن ته نیا به هێزی ده وڵه ت پێک نایا. زمان ده توانێ ستاندارد بێ و ره سمی نه بێ (ئینگلیسی له ئه مریکا، به قانوون و به ده ستوور، زمانی ره سمیی نییه). هه روه ها، زمانێکی ستانداردیش نه بووبێ ده توانێ ره سمی بکرێ.

ستاندارد کردنی زمان کێشه یێکی ته نیا زمانی نییه و له پێشدا سیاسییه. به ڵام وه ک هه ر کێشه یێکی سیاسی،هه روه ها پرۆوه یێکی گۆڕانی مێژوویی، زمانی، کۆمه ڵایه تی، ئابووری، و ئیده ئۆلۆژییه. پرۆژه ی ره سمی کردنی له هجه ی سۆرانی ململانییێکی سیاسییه بۆ دابه شکردنه وه ی ده سه ڵات، و سیاسه ته له گۆڕه پانی زمان دا. مه به ست له سیاسه تیش ته نیا حیزبایه تی نییه. له و زنجیره باسانه دا، کێشه ی زمانی ره سمی کوردی لێکده ده مه وه به ئومێدی ئه وه ی یارمه تی بدا به روون بوونه وه ی لایه نه تیۆری، زمانی، مێژوویی، سیاسی، و ئیده ئۆلوژییه کانی ئه و کێشه یه. له شێوازی نووسین دا رێبازی گۆران و هێمن و سه جادی ره چاو ده که م و خۆم له په تی کردنی سه ره ڕۆیانه ده پارێزم.

--------------------------------
* حه رفه قه ده غه کراوه کان ئه وانه ن:
q, x, w, ê

Norm **
نۆرم پێوانه یێکی دروستی و نادرووستی یان په سندکراویی و ناپه سند یی له ده کار هێنانی زمانه. له زمانی ئه ده بی یان ستاندارد دا، نۆرمێک ره چاو ده کرێ جا یان له سه ر بنچینه ی له هجه یێک یان به پشت به ستن به ئه و قاعید ه و رێ وشوێنانه ی که نووسه ران و قامووس نووسان و رێزمان نووسان دایده نێن و باو ده بێ یا خۆ به تێکه ڵاوکردنی ئه و دووانه. بۆ وێنه من له و نووسراوه دا، زۆرتر نۆرمی موکرییانیم ده کارهێناوه نه ک نۆرمی سلێمانی. دوو نۆرمی سلێمانی و موکرییانی له زۆر بواری ده نگیی، وشه یی، مه عنایی و رێزمانی دا جیاوازییان هه یه. بۆ نموونه بڕوانه جیاوازی راناوه کان له نۆرمی سلێمانی ( من، تۆ، ئه و، ئێمه، ئێوه، ئه وان) و موکریانی دا (ئه من، ئه تۆ، ئه و، ئه مه، ئه نگۆ، ئه وان). سۆرانی زۆرتر له سه ر بنچینه ی نۆرمی سلێمانی ستانداردکراوه به ڵام ناکۆکی ئه و دوو نۆرمه یه کێک له کێشه چاره سه ر نه کراوه کانی زمانی ستاندارده.

تێبینی: ئه‌م نووسینه‌ی مامۆستا ئه‌میری حه‌سه‌نپوور له‌ ژماره‌ی 255 ی ڕۆژنامه‌ی ڕۆژنامه لاپه‌ڕه‌ی 13، دووشه‌مۆ 07-07-2008 بڵاوکراوه‌ته‌وه‌.بۆ ئاگاداری و که‌لک لێوه‌رگرتنی خوێنه‌ره‌وه‌ی ڕوانگه راگوێزراوه‌ته‌ ئێره‌.

زمانی ستاندارد،زمانی یه‌کگرتوو،زمانی ڕه‌سمی، مافی زمانی

زمانی ستاندارد، زمانی یه‌کگرتوو، زمانی ڕه‌سمی، مافی زمانی
به‌ بیانووی دیالۆگێک له‌ گه‌ڵ وتاره‌که‌ی مامۆستا جه‌ماڵ نه‌به‌زدا

جه‌عفه‌ر شێخولیسلامی، مامۆستای زمانناسی، زانکۆی کارلتۆن، که‌نه‌دا

ماوه‌یه‌که‌ مشتومڕێکی گه‌رم له‌ سه‌ر زمانی کوردی ده‌ستی پێکردووه‌. زۆر که‌س، له‌ مامۆستا و شاره‌زای ئه‌م بواره‌وه‌‌ بگره‌ هه‌تا قوتابییان و گۆرانیبێژان و خه‌ڵکی ئاساییش، له‌ سه‌ر ئه‌م باسه‌ دواون. ئه‌وه‌ش نیشانه‌ی گرینگیی بابه‌ته‌که‌یه‌. ئه‌م وتاره‌ به‌شێکه‌ له‌و باس وخواسه‌ و به‌ره‌وپیری وتاره‌که‌ی مامۆستا جه‌ماڵ نه‌به‌ز ده‌چێ، که‌ له‌م دواییانه‌دا له‌ ماڵپه‌ڕی "ئه‌‌مڕۆ"دا بڵاو بۆته‌وه‌ (http://www.emrro.com/lebirakujiy8.htm ). ڕای مامۆستا نه‌به‌ز له‌ سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ گرینگه،‌ چونکه‌ کاتێک ئه‌و ده‌ستی به‌ باسکردنی زمانی یه‌کگرتووی کوردی کرد زۆربه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ی ئه‌مڕۆ ده‌نووسن دیار نه‌بوون، له‌وانه‌ منیش.
من لێره‌دا سه‌ره‌تا باسی ئه‌و خاڵه‌ به‌هێزانه‌ی نووسینه‌که‌ی مامۆستا نه‌به‌ز ده‌که‌م. پاشان باسی ئه‌وه‌ ده‌که‌م که‌ پێم وا نییه‌ مامۆستا له‌ نێوان زمان و زمانی ستاندارددا جیاوازییه‌کی پێویستی کردبێ. هه‌رله‌به‌ر ئه‌وه‌ش، هه‌رچه‌ند مامۆستا ده‌یهه‌وێ نیشان بدا که‌ هه‌ڵوێسته‌که‌ی جیاوازه‌ له‌ هه‌لوێستی ئه‌و 53 که‌سه‌ی که‌ داوای به‌ڕه‌سمیکردنی[ ] کورمانجی خواروو (سۆرانی)یان کرد، له‌ ڕاستیدا له‌ گه‌ڵیان هاوده‌نگه‌ له‌ په‌یڕه‌وکردنی ئایدیۆلۆژیی نه‌ته‌وه‌- ده‌وڵه‌تدا، ئه‌و ئایدیۆلۆژییه‌ی‌ ده‌ڵێ: یه‌ک نه‌ته‌وه‌ ده‌بێ به‌س یه‌ک خاک، یه‌ک ده‌وڵه‌ت، یه‌ک کولتوور و یه‌ک زمانی هه‌بێ.
وتاره‌که‌ی مامۆستا نه‌به‌ز چه‌ند خاڵی گرینگی تێدایه‌ که‌ منیش بڕوام پێیانه‌. پێم وایه‌ ئه‌مانه‌ گرینگن و ده‌بێ دووپاته‌ ببنه‌وه‌. ئه‌م خاڵانه‌ بریتین له‌ ئه‌مانه‌:
• "هه‌موو شێوه‌زار و بنزارێک گرنگیی زۆی هه‌یه‌ و به‌شێکه‌ له‌ زمانی کوردی".
• یه‌کده‌ستنه‌بوون و یه‌کنه‌بوونی ڕێنووسی زمانی کوردی: "ده‌چم" دژ به‌ "ئه‌چم"، ... گرفتێکی جیددییه‌ بۆ ستانداردبوونی شێوه‌زاری کورمانجی خواروو.
• زمانه‌کان جاری وایه‌ له‌ لایه‌ن نووسه‌ران و هونه‌روه‌رانه‌وه‌، جاری واشه‌ له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتێکه‌وه‌ و به‌ هۆی خوێندن و قوتابخانه‌وه‌ ستاندارد ده‌کرێن. هه‌موو زمانێک بۆی هه‌یه‌ ستاندارد ببێ.
• له‌و باس و خواسانه‌ی دواییدا، ته‌نانه‌ت "سووکایه‌تیش به‌ خه‌ڵکی به‌رۆمه‌ت و زه‌حمه‌تکێشی بادینان و باکووری کوردستانیش کرابوو، که‌ ئه‌وه‌ش دیاره‌ سێره‌ی ڕۆشنبیری و پله‌ی نیشتمانپه‌روه‌ریی ئه‌و که‌سانه‌ پێشانده‌دا که‌ خۆیان کردووه‌ به‌ ده‌مڕاستی کورد".
• "... داسه‌پاندنی شێوه‌نووسینێک وه‌ک ستاندارد، له‌ کاتی ئێسته‌دا ... له‌ زیان به‌و لاوه‌، هیچ ئه‌نجامێکی دیکه‌ی نابێ".
ده‌ستخۆشانه‌ له‌ مامۆستا ده‌که‌م بۆ هێنانه‌ گۆڕی ئه‌م خاڵه‌ گرینگانه‌. ‌منیش بڕوام به‌م خاڵانه‌یه‌ چونکه‌ پێموایه‌ به‌شێکن له‌ ڕوانگه‌ی لایه‌نگریی له‌ جۆراوجۆری و مافی زمانیی. به‌ڵام، مامۆستا ئامانجی دیکه‌ی هه‌یه‌ بۆ باسکردنی ئه‌م خاڵه‌ گرینگانه‌، واته‌ به‌ره‌وپێشه‌وه‌بردنی بیروڕای خۆی که‌ بریتییه‌ له‌ بڕوا هه‌بوون به‌ یه‌ک زمانی یه‌کگرتوو بۆ هه‌موو نه‌ته‌وه‌ی کورد.
بۆیه‌ مامۆستا ده‌ڵێ، "... پێڕه‌وکردنی 'جووت ستاندارد' یش، ژه‌هرێکه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌ی کورد". به‌رله‌وه‌ که‌ بێمه‌ سه‌ر ئه‌م خاڵه‌، که‌ پێم وایه‌ خاڵی هاوبه‌شی مامۆستا و په‌نجاوسێ که‌سه‌که‌‌یه، ده‌بێ بزانین که‌ مامۆستا ڕای له‌ سه‌ر زمانی ستانداردی کوردی و زمانی ستاندارد به‌ گشتی چییه‌.
پێناسه‌کردنی زمانی ستاندارد له‌ لایه‌ن مامۆستا نه‌به‌زه‌وه‌ ڕێک نییه‌ له‌ گه‌ڵ زمانه‌وانیی ئه‌مڕۆ. مامۆستا ده‌ڵێ: "هیچ شێوه‌زارێکی نووسینی کوردی، جارێ نه‌بووه‌ به‌ ستاندارد". به‌ ڕای مامۆستا، بۆ ستاندارد بوون ئه‌وه‌ به‌س نییه‌ که‌ زمانێک پێی بنووسرێ. باشه‌ ئه‌دی زمانی ستاندارد چییه‌؟ مامۆستا نه‌به‌ز، به‌ پێچه‌وانه‌ی زۆر که‌سی دیکه‌، هه‌ر له‌ خۆڕا ئه‌مانه‌ ناڵێ، به‌ڵکوو پێمان ده‌ڵێ که‌ مه‌به‌ستی له‌ زمانی ستاندارد چییه‌. ده‌نووسێ: "زمانی ستاندارد، به‌و زمانه‌ ده‌گوترێ، که‌ چ له‌ باری ڕێزمان و چ له ‌باری ده‌نگناسی و چ له‌ باری رسته‌سازی و چ له ‌باری وشه‌ناسی و چ له ‌باری ڕێنووسه‌وه‌، شێوه‌یه‌کی قالببه‌ستووی وه‌رگرتبێ و، شێوای ده‌ستکاری و هه‌رکه‌س بۆخۆیی نه‌بێ، که‌ به‌و زمانه‌ش نووسرا، هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ بنووسرێ". به‌ پێی ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ له‌ زمانی ستاندارد، مامۆستا پێی وایه‌ زمانگه‌لێکی وه‌کوو فارسی و تورکییش هێشتا ستاندارد نه‌بوون، به‌ڵام زمانگه‌لێکی وه‌کوو عه‌ڕه‌بی و ئینگلیسی ستاندارد بوون. به‌ڵام، له‌ ڕاستیدا ئه‌گه‌ر بڕوا بکه‌ین که‌ زمانی ستاندارد هه‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ مامۆستا ده‌ڵێ، ئه‌و کاته‌ ناتوانین به‌ ئینگلیسیش بڵێین زمانێکی ستاندارد، هه‌روه‌کی ئێستا نیشانی ده‌ده‌م‌.

ئێستا با هه‌ر ئه‌و تاریفه‌ی مامۆستا له‌ زمانی ستاندارد به‌ به‌ژنی زمانی ئینگلیسی بگرین. ئه‌مڕۆ له‌ ئه‌ده‌بی کۆمه‌ڵناسیی زماندا باسی زمانه‌ ئینگلیسیه‌کان ده‌که‌ن، وه‌کوو ئینگلیسی بریتانیایی، ئه‌مریکایی، هیندیی، سه‌نگاپووری، فیلیپینی و هتد. من لێره‌دا دووی سه‌ره‌کی پێکده‌گرم: ئینگلیسی بریتانیایی و ئه‌مریکایی. ئه‌م دوو ستاندارده‌ ئینگلیسیه‌ له‌ هه‌موو ئه‌م بوارانه‌دا که‌ مامۆستا وه‌کوو تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی زمانێکی ستاندارد باسیان ده‌کا له‌ یه‌کتر جیاوازن:
- ڕێزمان: له‌ ئینگلیسیی بریتانیاییدا ناوێکی کۆ له‌وانه‌یه‌ یان فۆرمی تاکی کردار وه‌ربگرێ یان فۆرمی کۆی کردار وه‌ربگرێ، به‌ڵام له‌ ئینگلیسیی ئه‌مریکاییدا، ئه‌گه‌ر ناوه‌که‌ تاک بێ ده‌بێ فۆرمی کرداریش تاک بێ و به‌ پێچه‌وانه‌: (بریتانیایی: The Kamkars are/is a Kurdish band.؛ ئه‌مریکایی: The Kamkars is a Kurdish band.)).
- ده‌نگناسی: جیاوازی ڕاوێژی بریتانیایی و ئه‌مریکایی له‌ بواری ده‌نگه‌وه‌ زۆر ئاشکرایه‌ و پێویست به‌ ئیسباتکردن ناکا. ته‌نانه‌ت له‌ ناو خۆی ئینگلستانیشدا خه‌ڵکی واهه‌ن، وه‌کوو ئاخێوه‌رانی "کاکنی"، که‌ لێتێگه‌یشتنیان بۆ ئینگلیسیزمانانی دیکه‌ی بریتانیاش زۆر ئه‌سته‌مه‌. جیاوازیی له‌ بواری ده‌نگناسی (فۆنۆلۆژیی)شه‌وه‌ هه‌یه‌.
- ڕسته‌سازی: له‌ ریزکردنی وشه‌گه‌لیشدا جیاوازی له‌ نێوان دوو شێوه‌ ئینگلیسیه‌که‌دا زۆره‌. بۆ نموونه‌، ئینگلیسی بریتانیایی (Stop Hiwa going home)، به‌ڵام ئه‌مریکایی (Stop Hiwa from going home). ئه‌و دوو شێوه‌ هه‌روه‌ها جیاوازن له‌ مه‌ڕ ده‌کارهێنانی پیتی ته‌عریف (the) له‌ گه‌ڵ هه‌ندێک ناودا. هه‌روه‌ها جیاوازن کاتی به‌کارهێنانی - وشه‌ناسی [مۆرفۆلۆژیی]: سه‌رفی هه‌ندێک له‌ کرداره‌کان له‌ کاتی رابردوودا جیاوازن. له‌ ئینگلیسی بریتانیاییدا بۆ زۆر کرداران فۆرمی نائاسایی ده‌کار ده‌کرێ به‌ڵام له‌ ئه‌مریکا هه‌رچه‌ند فۆرمه‌ نائاساییه‌که‌ش به‌کاردێ به‌ڵام زۆربه‌ی کاتان فۆرمه‌ ئاساییه‌کان که‌لکیان لێوه‌رده‌گیردرێ. بۆ نموونه‌ رابردووی (light) ده‌کرێ هه‌م (lit) بێت و هه‌م (lighted). رابردووی تێپه‌ڕ (پارتیسپل) (gotten) به‌ زۆریی له‌ ئه‌مریکا به‌کاردێ به‌ڵام (got) له‌ بریتانیا. به‌ سه‌تان نموونه‌ له‌م جیاوازییانه‌ هه‌ن.
- ڕێنووس: جیاوازی له‌ بواری ڕێنووسیشدا هه‌یه‌. هه‌ر بۆ نموونه‌، بریتانیایی ده‌نووسێ (colour) به‌ڵام ئه‌مریکایی ده‌نووسێ

(color). بریتانیایی ده‌نووسێ (centre)، به‌ڵام ئه‌مریکایی ده‌نووسێ (center). خاڵبه‌ندییش له‌ نێوان ئه‌و دوو ئینگلیسیه‌دا جیاوازه‌، به‌ تایبه‌ت له‌ مه‌ڕ که‌لکوه‌رگرتن له‌ کۆما (،). که‌وابوو، یان ئینگلیسی زمانێکی ستاندارد نییه‌، یان بۆچوونی مامۆستا له‌ سه‌ر زمانی ستاندارد ته‌واو نییه‌. هیچ شکم نییه‌ که‌ زمانی ئینگلیسی زمانێک، یان زمانگه‌لێکی، ستاندارده. (بۆ ئاگاداری زۆرترله‌ سه‌ر ئه‌م جیاوازییانه‌ بڕوانه‌:http://en.wikipedia.org/wiki/American_and_British_English_differences )
ئه‌گه‌ر بۆچوونی مامۆستا له‌ سه‌ر زمانی ستاندارد ته‌واو نییه‌، زمانی ستاندارد چییه‌؟ زمانی ستاندارد ئه‌و زمانه‌یه‌ که‌ به‌ر له‌ هه‌موو شت نووسراو بێ. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، زمانی ستاندارد ئه‌وه‌یه‌ که‌ زمانی پێخوێندن، زمانی داموده‌زگا ده‌وڵه‌تی و مه‌ده‌نییه‌کان و زمانی میدیا بێ. به‌و پێیه‌ش هه‌م کورمانجی خواروو و هه‌میش کورمانجی ژووروو ستانداردن، چونکه‌ هه‌ردووکیان ئه‌م کارانه‌یان پێکراوه‌ و ده‌کرێ. مامۆستا پێی وایه‌ چونکه‌ هه‌ر له‌ نێو شێوه‌نووسینی کورمانجی خواروودا ناڕێکی و نایه‌کده‌ستی هه‌یه‌ (بۆ وێنه‌، یه‌ک ده‌نووسێ "ده‌چم" و ئه‌ویتر ده‌نووسێ "ئه‌چم") ئه‌و شێوه‌زاره‌ نه‌بووه‌ته‌ ستاندارد. خۆ ڕاسته‌ و منیش له‌ گه‌ڵ ڕای مامۆستام که‌ ده‌بوو تا ئێستا زۆر شتی له‌و بابه‌ته‌ یه‌کده‌ست کرابان، به‌ڵام ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌ که‌ زمانه‌که‌ ستاندارد نییه‌. پێشتر نیشانم دا که‌ ئه‌و نایه‌کده‌ستییه‌ له‌ نێو ئینگلیسیشدا هه‌یه‌، له‌ نێوان پورته‌قاڵی پۆرته‌قاڵ و بره‌زیلدا و، له‌ نێوان فه‌رانسه‌یی فه‌ڕانسه‌ و کۆبه‌کیشدا هه‌یه‌. دیاره‌ له‌ نێو کوردییدا ناڕێکی زۆرتره،‌ به‌ڵام ئه‌م وه‌زعه‌ بۆ زمانێکی که‌ ده‌وڵه‌تێکی به ‌سه‌ره‌وه‌ نه‌بووه‌ یه‌کجار سه‌یروسه‌مه‌ره‌ نییه‌. ئه‌و دوو شێوه‌زاره‌ کوردییه‌ ده‌مێکه‌ قۆناخی ستاندارد بوونیان ده‌ستپێکردووه‌ و پرۆسه‌که‌ش، هه‌رچه‌ند شل و بێبه‌رنامه‌یه‌، درێژه‌ی هه‌یه‌. ستاندارد بوون قۆناخێکی نه‌گۆڕ نییه‌ که‌ زمانێک پێی بگا و تێیدا قه‌تیس بمێنێ. ستانداردکردن یان بوون پڕۆسه‌یه‌که‌‌ درێژه‌ی هه‌یه‌ و قه‌تیش ته‌واو نابێ. هه‌تا ژیان له‌ گۆڕاندا بێ، پڕۆسه‌ی پێگه‌یشتنی زمان و له‌وانه‌ش پڕۆسه‌ی زمانی ستاندارد له‌ گۆڕاندا ده‌بێ. زمان به‌ پێی هه‌لومه‌رجه‌ سیاسی، کولتووری، ئابووری و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانه‌وه‌ ده‌گۆڕدرێ. ژیان ده‌گۆڕدرێ؛ زمانیش ده‌گۆڕدرێ؛ زمانی ستانداردیش هه‌روه‌تر.

ئاشکرایه‌ که‌ ئه‌و ڕاستییانه‌ له‌ مامۆستا جه‌ماڵ نه‌به‌ز شاراوه‌ نین، که‌ ئه‌و دوو شێوه‌زاره‌ هه‌موو کارێکیان پێکراوه‌ و پێده‌کرێ که‌ زمانه‌ ستاندارده‌کانی دنیا پێیان کراوه‌ و پێیان ده‌کرێ، هه‌رچه‌ند که‌ له‌ بواری "به‌ ڕۆشنبیریکردندا" (ئینتلێکچووه‌لایزه‌یشن) پێویسته‌ زۆر کار بکرێ. به‌ڵام، مامۆستا ئه‌وه‌ قه‌بووڵ ناکا، چونکه‌ کردنه‌که‌ی دژی ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ ده‌وه‌ستێ که‌ مامۆستا نزیکه‌ی چل ساڵێکه‌ هه‌وڵی بۆ ده‌دا: سازکردنی تاقه‌ زمانێکی یه‌کگرتوو بۆ هه‌موو کورد. له‌ ڕوانگه‌ی مامۆستاوه‌ یه‌ک نه‌ته‌وه‌ ده‌بێ هه‌ر یه‌کزمانی ستانداردی هه‌بێ.
لێره‌دایه‌ که‌ مامۆستا له‌ گه‌ڵ 53 که‌سه‌که‌دا هاوده‌نگه‌: هه‌ردووکیان پێیان وایه‌ که‌ هیچ شێوه‌زارێک نه‌بووه‌ به‌ ستاندارد. هه‌ردووکیان پێیان وایه‌ که‌ ئه‌گه‌ر زۆرتر له‌ زمانێکی ستاندارد له‌ کوردستان هه‌بێ ئه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ی کورد پارچه‌ پارچه‌ ده‌بێ و ده‌فه‌وتێ. هه‌ردووکیان، له‌ ئه‌ساسدا، په‌یڕه‌وی ئایدیۆلۆژیی نه‌ته‌وه‌- ده‌وڵه‌ت ده‌که‌ن، هه‌ر ئه‌و ئایدیۆلۆژییه‌ی که‌ له‌ لایه‌ن دوڵه‌ته‌کانی ئێران و تورکیاوه‌ بۆ نزیکه‌ی سه‌ت ساڵ په‌یڕه‌و کراوه‌ و زمانی کوردیی قه‌ده‌غه‌ کردووه‌ و کوردیی به‌ زمانی عه‌شیره‌ت و شاخنشینان ناودێر کردووه‌. ئه‌و ئایدیۆلۆژییایه‌ ده‌ڵێ که‌ یه‌ک نه‌ته‌وه‌ خاوه‌نی یه‌ک ده‌وڵه‌ت، یه‌ک خاک و یه‌ک زمان و یه‌ک کولتووره‌. ئێستاش زۆرێک له‌ قه‌ڵه‌مبه‌ده‌ستانی کورد هه‌ر به‌و لۆژیکه‌ بیر ده‌که‌نه‌وه‌ و ده‌ڵێن ئه‌گه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ک یان وڵاتێک زۆرتر له‌ یه‌ک زمانی ستانداردی هه‌بێ ئه‌وه‌ ده‌فه‌وتێ. ئه‌وانه‌ ته‌نانه‌ت وه‌کوو ڕۆشنبیران و ده‌سه‌ڵاتدارانی عه‌ڕه‌بی عێراقیشیان پێ ناکرێ که‌ بڕوا بکه‌ن ده‌وڵه‌ت- نه‌ته‌وه‌یه‌ک ده‌کرێ زۆرتر له‌ یه‌ک زمانی ستاندارد، زۆرتر له‌ یه‌ک کولتوور و زۆرتر له‌ یه‌ک قه‌وم و گرووپی ئه‌تنیکی، ته‌نانه‌ت زۆرتر له‌ یه‌ک نه‌ته‌وه‌ی هه‌بێ. له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌م کوردانه‌وه‌ ئه‌گه‌ر فارسێک، تورکێک یان عه‌ڕه‌بێک په‌یڕه‌ویی له‌ ئایدیۆلۆژیی نه‌ته‌وه‌- ده‌وڵه‌ت بکا ئه‌وه‌ شۆڤینیسته‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر کوردێک وا بیر بکاته‌وه‌ ئه‌وه‌ نیشتمانپه‌روه‌ره‌.
ئایا به ‌ڕاستی یه‌ک نه‌ته‌وه‌ هه‌رده‌بێ یه‌کزمانی ستانداردی هه‌بێ؟ نا. سویسرا چوار زمانی ستانداردی هه‌یه‌، که‌نه‌دا دووی هه‌یه‌، نۆروێژ دووی هه‌یه‌، ئه‌فریقای باشوور زۆرتر له‌ ده‌ و هیندوستان زۆرتر له‌ پازده‌ شێوه‌زاری ستانداردی هه‌یه‌. با هیچ دووریش نه‌ڕۆین، عێڕاق دووی هه‌یه‌. وای دابنێین که‌ ئه‌وه‌ ڕاسته‌ که‌ بڵێین یه‌ک نه‌ته‌وه‌ ده‌بێ به‌س یه‌ک زمانی ستانداردی هه‌بێ. ئه‌گه‌ر‌ ئه‌وه‌ ڕاست بێ، ده‌بێ پێچه‌وانه‌که‌شی ڕاست بێ، واته‌ ده‌بێ بتوانین بڵێین که‌ هه‌ر زمانێکی ستاندارد به‌س هی یه‌ک نه‌ته‌وه‌ بێ نه‌ک هی چه‌ند نه‌ته‌وه‌، چونکه‌ ئه‌گه‌ر ئاوا بێ ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی که‌ یه‌کزمانیان هه‌یه‌ هه‌موو ده‌بن به‌ یه‌ک نه‌ته‌وه‌. ڕۆمانتیکه‌کانی ئاڵمانی، له‌وانه‌ فیخته‌، به‌ناوبانگ بوون بۆ بڵاوکردنه‌وه‌ی ئه‌م فکره‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ش ناتوانێ ڕاست بێ، چونکه‌ به‌ سه‌تان نموونه‌ له‌ دنیادا هه‌ن‌ که‌ زمانێک زمانی ده‌یان نه‌ته‌وه‌ و نه‌ته‌وه‌- ده‌وڵه‌ته‌. له‌و زمانانه‌ به‌ ساکاری ده‌توانین بیر بکه‌ینه‌وه‌ له‌ ئینگلیسی، فه‌ڕانسهیی، پورته‌قاڵی، ئێسپانیایی و هتد. ئه‌و کوردانه‌ی په‌یڕه‌وی له‌ ئایدیۆلۆژیی نه‌ته‌وه‌- دوڵه‌ت ده‌که‌ن و پێیان وایه‌ که‌ یه‌ک نه‌ته‌وه‌ ده‌بێ ته‌نیا یه‌کزمانی ستانداردی هه‌بێ، قه‌ومیی بیر ده‌که‌نه‌وه‌. ئه‌وانه‌ قه‌وم و نه‌ته‌وه‌یان لێ تێک چووه‌. ئه‌وه‌ قه‌ومه‌ که‌ زۆربه‌ی کاتان به‌ زمانێکی شاز پێناسه‌ ده‌کرێ نه‌ک نه‌ته‌وه‌. نه‌ته‌وه‌یه‌ک ده‌توانێ له‌ چه‌ند قه‌وم پێکبێ، هه‌ر به‌و پێیه‌ش چه‌ند شێوه‌زاری ستاندارد یان ناستانداردی هه‌بێ.
به‌ڵام ئایا ئه‌وه‌ ڕاست نییه‌ که‌ ده‌وڵه‌ت- نه‌ته‌وه‌کانی مۆدێرن به‌ پێی ئایدیۆلۆژی نه‌ته‌وه‌- ده‌وڵه‌ت دامه‌زران؟ با، ئه‌وه‌ زۆر ڕاسته‌. هه‌رچه‌ند وڵاتێکی وه‌کوو سویسرا تاقانه‌یه‌، زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری ده‌وڵه‌ت- نه‌ته‌وه‌کانی مۆدێرن له‌ فه‌رانسه‌ و ئه‌مریکای کۆتایی چه‌رخی هه‌ژده‌وه‌ بگره‌ هه‌تا ئێران و تورکیای سه‌ره‌تای چه‌رخی بیسته‌م به‌و فیکره‌ دامه‌زران که‌ یه‌ک نه‌ته‌وه‌- ده‌وڵه‌ت ده‌بێ به‌س یه‌کزمانی ستانداردی هه‌بێ. به‌ڵام، ئه‌وه‌ سه‌رده‌مێکی دیکه‌ بوو و، به‌ نرخی پێشێلکردنی مافه‌ زمانییه‌کان و سه‌رکوتکردنی که‌مینه‌کان کرا. ئێستا هه‌ر ئه‌و وڵاتانه‌ی که‌ سه‌رده‌مانێک زمانگه‌لی وه‌کوو "گه‌یلک" و "وێلز"یان له‌ بریتانیا سه‌رکوت ده‌کرد ئه‌مڕۆ به‌ میلیۆن و بیلیۆن دۆڵار خه‌رج ده‌که‌ن بۆ ئه‌وه‌ که‌ ئه‌و زمانانه‌ ببووژێننه‌وه‌ و ده‌وڵه‌مه‌ندتریان بکه‌ن. بۆ؟ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ که‌ بۆیان ده‌رکه‌وتووه‌ که‌ بێجگه‌ له‌ لایه‌نی مافی مرۆڤ و زمانی، خوێندن به‌ زمانی خۆماڵی هه‌م بۆ سه‌رکه‌وتوویی له‌ خوێندندا باشه‌، هه‌م بۆ ئابووری باشه‌ و هه‌م بۆ یه‌کگرتوویی نه‌ته‌وه‌یی باشه‌. ئه‌وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی فکری پێشووی نه‌ته‌وه‌- ده‌وڵه‌ت بوو که‌ پێی وابوو جۆراوجۆریی زمانی ده‌بێته‌ هۆی لێکهه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی وڵاتێک. هه‌رچه‌ند ئه‌مه‌ش ڕوویداوه‌، به‌ڵام به‌ درێژایی مێژوو زۆرترین گیروگرفتی قه‌ومی و ناکۆکی و ناڕێکی نه‌ته‌وه‌یی له‌و وڵاتانه‌دا هاتوونه‌ پێش که‌ حاشایان له‌ بوونی زمانه‌کانی دیکه‌، کولتووره‌کانی دیکه‌ و قه‌ومه‌کانی دیکه‌ی ناو وڵاتێک کردووه‌. با هیچ دوور نه‌ڕۆین، بڕواننه‌ وڵاته‌ دراوسێکانی کوردستان.
ئێستا‌ چ بکرێ باشه؟

به‌زووترین کات پێویسته‌ لێژنه‌یه‌ک دابمه‌زرێ بۆ ساغبوونه‌وه‌ له‌ سه‌ر باشترین و گونجاوترین به‌رنامه‌ و پلانی زمانی بۆ کوردستانی باشوور. ئه‌و لێژنه‌یه‌ باشتره‌ به‌رنامه‌ی زمانی بۆکوردستانی باشوور دابڕێژێ، نه‌ک کوردستانی گه‌وره‌. هه‌ندێک له‌و ئه‌رکه‌ سه‌ره‌کییانه‌ی که‌ وه‌ها لێژنه‌ یان ده‌زگایه‌ک ده‌بێ رایانپه‌ڕێنێ بریتین له‌:
(1) یان هیچ شێوه‌زارێک له‌ کوردستانی باشوور نه‌بێته‌ ره‌سمی (هه‌رچه‌ند کورمانجیی خواروو ڕه‌نگه‌ دو فه‌کتۆ، به‌ کرده‌وه‌، ره‌سمی بێ)، یان ئه‌گه‌ر بڕیاره‌ که‌ زمانی ره‌سمی هه‌بێ، با کورمانجی ژوورووش ببێته‌ ره‌سمی، لانی که‌م له‌و پارێزگایه‌دا که‌ قسه‌ی پێده‌کرێ (د‌هۆک). بۆچی؟ هه‌ندێک له‌ ئاکامه‌کانی داسه‌پاندنی یه‌کزمانی ستاندارد ئه‌مانه‌ن: (ئـ) سووکایه‌تیکردن به‌ ئاخێوه‌رانی شێوه‌زاره‌ ستاندارده‌که‌ی دیکه‌.‌ له‌ ئاکامدا ئه‌وانه‌ی وه‌پشتگوێ خراون له‌وانه‌یه‌ تووشی خۆبه‌که‌مزانین ببنه‌وه؛ (ب) پێشێلکردنی مافی زمانی و له‌ ئاکامدا مافی مرۆڤ. پێشگرتن له‌ ئاخێوه‌رانی زمانه‌ بچووکه‌کان که‌ هه‌ر ئه‌و خوێندن و ده‌ره‌تانه‌یان هه‌بێ که‌ زۆربه‌ هه‌یه‌تی؛ (پ) بێبه‌شکردنی هه‌موو منداڵانی کوردستان له‌ خوێندن به‌ شێوه‌زارێک که‌ نزیکه‌ له‌ زمانی ماڵ و جڤاته‌که‌یان؛ (ت) داسه‌پاندنی یه‌ک کولتووری هه‌ژمۆنیانه‌ (ده‌سه‌ڵاتدار) و یه‌ک شێوه‌ بیرکردنه‌وه‌. ئه‌مه دوو ڕێگا ده‌خاته‌ به‌رده‌م زمانه‌ بچووکه‌کان، یان توانه‌وه،‌ یان خۆڕاگری و موقاومه‌ت. ئه‌وه‌ش ئاکامه‌که‌ی زۆربه‌ی کاتان ده‌ستپێکردنی شه‌ڕوهه‌ڵڵا و ناکۆکییه‌.
(2) له‌ سه‌رانسه‌ری کوردستان به‌ هه‌ردووک شێوه‌زار ده‌رس بخوێندرێ. ڕێژه‌ی ڕاده‌ی خوێندنی هه‌ر شێوه‌زارێک له‌ ناوچه‌یه‌ک یان پارێزگایه‌ک به‌ پێی ژماره‌ی دانیشتوانی ئاخێوه‌رانی شێوه‌زارێک له‌و ناوچانه‌ ده‌بێ بگۆڕدرێ. بۆ وێنه‌ له‌ سلێمانی زۆرتر به‌ کورمانجیی خواروو بخوێندرێ.
(3) ده‌ره‌تان بڕه‌خسێ، له‌ لایه‌ن ئه‌و لێژنه‌وه‌ یان شتێکی له‌و بابه‌ته‌ به‌ بودجه‌ی دیاریکرا و ده‌سه‌ڵاته‌وه،‌ بۆ ئه‌وه‌ که‌ دوو شێوه‌زاره‌ ستاندارده‌که‌ یه‌کده‌ستتر بکرێن، به ‌ڕۆشنبیرتر و زانیستییانه‌تر بکرێن. فه‌رهه‌نگی باوه‌ڕپێکراوی هه‌مه‌لایه‌نه‌یان بۆ دروست بکرێ، کتێبی ڕێزمان و ڕێنووس و فه‌رهه‌نگی هه‌مه‌په‌سه‌ندیان بۆ ئاماده‌ بکرێ.
(4) ئیمکانات دابین بکرێ بۆ ئه‌وه‌ که‌ ئه‌گه‌ر گه‌ره‌کیان بێ منداڵه‌کانی هه‌ورامیی و فه‌یلیی له‌ چه‌ند ساڵی سه‌ره‌تاییدا به‌ زمانی زگماکیان بخوێنن.
(5) له‌ هه‌ر حاڵه‌تێکدا ده‌بێ باڵانسێک، هاوسه‌نگییه‌ک هه‌بێ له‌ نێوان ڕێزگرتن له‌ مافی زمانی شێوه‌زاره‌ بچووکه‌کان و ده‌ره‌تان ڕه‌خساندن بۆ هه‌موو لایه‌ک که‌ فێری زمانی سه‌ره‌کیی زانست و بازاڕ و میدیا بن، بۆ ئه‌وه‌ که‌ له‌ هه‌ڵسووڕانه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی و ئابوورییه‌کانی گشتیی کوردستاندا وه‌دوا نه‌که‌ون. ئه‌وه‌ وه‌ڵامی ئه‌و نیگه‌رانییه‌ ده‌داته‌وه‌ که‌ له‌ لایه‌ن هه‌ندێک که‌سی دژی جیاوازیی زمانی هاتۆته‌ گۆڕێ. که‌ گۆیا ئه‌گه‌ر منداڵانی هه‌ورامان بۆیان هه‌بێ به‌ زمانی زگماکی خۆیان بخوێنن ئه‌وه‌ هه‌موو گه‌ڕه‌کێک داوای ئه‌وه‌ ده‌کا. ئه‌وه‌ بۆچوونێکی بێ ئینسافانه‌یه‌. هه‌ورامان گه‌ڕه‌کێک نییه‌، زمانی هه‌ورامییش له‌هجه‌ و ڕاوێژی کۆمه‌ڵایه‌تی ناو شارێک یان جیاوازیی له‌هجه‌ی شارێک له‌ گه‌ڵ گونده‌کانی نییه‌. ‌
(6) به‌رنامه‌ دابندرێ که‌ زمانگه‌لی وه‌کوو عه‌ڕه‌بی و ئینگلیسی له‌ چ قۆناخێکدا و بۆ چ ماوه‌یه‌ک بخوێندرێن.
به‌ کورتی کوردستانی باشوور پێویستی به‌ لێژنه‌یه‌ک یان ده‌زگایه‌ک هه‌یه‌ که‌ به‌ پله‌ی یه‌که‌م له‌ لێزانانی زمانناسیی کارکردیی و پاشانیش له‌ لێزانانی پێخوێندن، میدیا و سیاسه‌ت و بواره‌کانی دیکه‌ پێکبێ، بۆ ئه‌وه‌ که‌ به‌رنامه‌ و پلانێکی به‌جێ و ڕێکوپێک و گونجاو بۆ ئه‌و هه‌رێمه‌ دابڕیژن. ئه‌و ده‌زگایه‌ ده‌بێ به‌ر له‌ هه‌موو شت به‌رژه‌وه‌ندیی خه‌ڵکی کوردستانی له‌ بابه‌ت خوێندن‌ و هه‌ڵسووڕانی کاروباره‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوورییه‌کانه‌وه‌ له‌به‌رچاو بێ. ئه‌وه‌ش کاتێک مسۆگه‌ر ده‌بێ که‌ مافی زمانی و مرۆڤیی هه‌موو توێژ و چینه‌کان و مه‌ڵبه‌نده‌کانی کوردستان له‌به‌رچاو بگیردرێن. ئه‌و به‌رنامه‌ و یاساگه‌له‌ ده‌بێ دابندرێن و به‌ڕێوه ‌ببردرێن که‌ مافی هاووڵاتێتی هه‌موو لایه‌ک به‌ پێی پێویست بپارێزێ، به‌و جۆره‌ که‌ خه‌ڵکی مه‌ڵبه‌نده‌ جیاوازه‌کان و ئاخێوه‌رانی زمانه‌ جیاوازه‌کان بڕوا بکه‌ن که‌ له‌ نیشتمانی خۆیاندا ده‌ژین.
نیشتمان ئه‌و شوێنه‌ نییه‌ که‌ شێوه‌زارێکت به‌سه‌ردا داسه‌پێنن، جا با ئه‌و شوێنه‌ ناوی کوردستان بێ، عێراق بێ یان ئێسپانیا بێ. پێناسه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی هه‌ر به‌ زمان دیاری ناکرێ. چونکه‌ زمانی "گانا"یییه‌کان ئینگلیسیه،‌ ئه‌وه‌ نه‌ نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ گانایییه‌کان ئێستا ئینگلیسین و، نه‌ نیشانه‌ی ئه‌وه‌شه‌ که‌ گانا نه‌ته‌وه‌ و وڵاتی سه‌ربه‌خۆ نییه‌. بێجگه‌ له‌ زمان پێناسه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی به‌ زۆر شتی دیکه‌ دیاریده‌کرێ وه‌کوو خاک، کولتوور، مێژوو و ئه‌زموونی رابردوو، پێکه‌وه‌ژیانی هه‌نووکه‌یی و هه‌روه‌ها ئاوات و مه‌یلی پێکه‌وه‌ژیان له‌ داهاتوودا. لانی که‌م له‌ سه‌ت ساڵی ڕابردوودا، زمان هۆی به ‌یه‌که‌وه‌ گرێدانی خه‌ڵکی کوردستانی باشوور نه‌بووه‌، به‌ڵکوو چه‌وسانه‌وه‌ی هاوبه‌ش، خه‌باتی هاوبه‌ش، دوژمنی هاوبه‌ش و هیوا و ئامانج بۆ چێکردنی کیانێکی هاوبه‌ش هۆی یه‌کگرتوویی ئه‌وان بووه‌. ئه‌وانه‌ی که‌ پێیان وایه‌ هه‌بوونی زۆرتر له‌ یه‌ک شێوه‌زاری ستاندارد له‌ کوردستانی باشوور ده‌بێته‌ هۆی دووبه‌ره‌کی له‌ هه‌ڵه‌ دان. ئه‌و دوو شێوه‌زاره‌ چه‌ند سه‌ده‌یه‌ که‌ جیاواز بوون. ئه‌و جیاوازییه‌ش نه‌بووه‌ به‌ هۆی له‌تبوونی کوردستانی باشوور. پێڕاگه‌یشتن به‌ هه‌ردووکیان و ڕوانین له‌ هه‌ردووکیان به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رانبه‌ر و یه‌کسان ته‌نیا ده‌بێته‌ هۆی زۆرتر ته‌بایی و له‌یه‌کنزیکبوونه‌وه‌یان. له‌ سه‌رده‌می به‌جیهانیبوون، په‌ره‌گرتنی جڤاته‌ تاراوگه‌کان، جۆراوجۆرتربوونی کۆمه‌ڵگه‌کانی ئنیسانی و، بڵاوبوونه‌وه‌ و به‌هێزبوونی میدیا دیجیتاله‌کانی سنوورپه‌ڕێندا، چیتر پێویست ناکا و ناشکرێ که‌ یه‌ک نه‌ته‌وه‌ به‌ زه‌بروزه‌نگ دابمه‌زرێ. ئه‌گه‌ر بکرێ، ئه‌وه‌ پێی ده‌ڵێن دیکتاتۆرییه‌ت و پێشێلکردنی مافی مرۆڤ. ئه‌وه‌ش ساکارترین و ته‌مبه‌ڵانه‌ترین کاره‌ که‌ مرۆڤ ده‌توانێ بیکا، چونکه‌ زه‌بروزه‌نگ و کوشتن و بڕین پێویستی به‌ بیرکردنه‌وه‌ی قووڵ و ڕاوته‌گبیر و ڕاوێژ و دیالۆگی چڕوپڕ نییه‌. ئه‌وه‌ی که‌ پێویستی به‌ ئه‌مانه‌یه‌ بریتییه‌ له‌ دۆزینه‌وه‌ی گونجاوترین ڕێگا بۆ په‌روه‌رده‌کردنی یه‌کیه‌تی له‌ ناو کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی جۆراوجۆردا. ڕاپه‌ڕاندنی ئه‌و ئه‌رکانه‌ی که‌ به‌ ڕاستی له‌ ئینسان ده‌وه‌شێنه‌وه‌ تا ئێستا زه‌حمه‌تتر و گرانتر بوون له‌و ئه‌رکانه‌ی که‌ دیکتاتۆره‌کان و داسه‌پێنه‌رانی هه‌ژمۆنی پێی ناسراون .
-----
به‌شێکی زۆر له‌و که‌سانه‌ی له‌ سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ نووسیویانه‌ پێیان وایه‌ که‌ زمانی ستاندارد بریتییه‌ له‌ زمانی ره‌سمی و به‌پێچه‌وانه‌ش. وا نییه‌. ده‌کرێ زمانێک ستاندارد بێت به‌ڵام ره‌سمی نه‌بێت. هه‌ڵبه‌ت هه‌موو زمانه‌ ره‌سمییه‌کان که‌متازۆر ستانداردن.

تێبینی : ئه‌م وتاره‌ی به‌ڕێز جه‌عفه‌ری شێخولئیسلامی له‌ ژماره‌ی436ی ڕۆژنامه‌ی هاوڵاتی ، چوارشه‌مۆ 2008/7/2 لاپه‌ڕه‌ی 17و19 دا بڵاوکراوه‌ته‌وه‌. به‌ سپاس بۆ نووسه‌ر و بڵاوکه‌ره‌وه‌ بۆ ئاگاداری و که‌لک لێوه‌رگرتنی هۆگرانی زمان ، دیسان له‌ ڕوانگه‌ دا ىلاوی ده‌که‌ینه‌وه‌