شووێنیزمی زمانی، کارلێکەری زمانان لە سەر یەکتر، گؤڕانی دەنگ، هەڤپەیڤین لەگەڵ پرۆفسۆر جەعفەر شێخولئیسلامی

شووێنیزمی زمانی، کارلێکەری زمانان لە سەر یەکتر، گؤڕانی دەنگ
هەڤپەیڤین لەگەڵ پرۆفسۆر جەعفەر شێخولئیسلامی، پێنخشەمە ٢٩-ی ئۆکتۆبری ٢٠٢٠
بینەرانی خۆشەویست. بەخێر بێنەوە بۆ بەرنامەیەکی دیکەی ڕاوێژ. وەک دەبینن ڕاوێژی ئەمجارەمان سەعاتێک هاتووەتە دوایە یانی لەوەی دواوە سەعات حەوت بڵاو دەبێتەوە. لە بەرنامەی ئەمجارەماندا دیسان لەگەڵ بەڕێز دوکتور جەعفەری شیخولئیسلامی پرۆفسۆری هاوکار لە بەشی زمانناسی و لێکۆڵینەوەکانی زمان لە زانکۆی کارلتن لە شاری ئۆتاوا لە کانادا قسە دەکەین.
حەسەن قازی: بەڕێز شێخولئیسلامی زۆر زۆر بەخێر بێی بۆ بەرنامەکەمان.
پرۆفسۆر شێخولئیسلامی: زۆر زۆر سپاس مامۆستا حەسەن، سپاست دەکەم بۆ میوانداریتان
قازی: پێم خۆشبوو لەو بەرنامەیە دا زیاتر لە سەر چەمکی شۆوێنیزمی زمانی ڕابوەستین. دیارە شۆوێنیزم وەک دیاردەیەک جۆراوجۆرە و لە ئەساسدا لە ناوی سەربازێکی فەڕانسەیی ڕا داکەوتووە کە لە زەمانی ناپلیۆن دا ویستوویەتی هەموو ژیانی خۆی، هەموو شتی خۆی بە چاوبەستراوی تەرخان بکا  بۆ بواری نیشتمانپەرەستی بە شێوەیەکی ئیفڕاتی و لەو دەمییەوە ئەو زاراوەیە داکەوتووە و هاتووە دە بواری زمانەوانیشەوە، زمانناسیشەوە. بەڵام بەداخەوە لە بەر ئەوەی لە ئەدەبیات و لە وتوێژی ئەو بابەتە لە زمانی کوردیدا تەنێ وەک دەزانی نەمر پرۆفسۆر ئەمیری حەسەنپوور ئەو مەسەلەی هێنا گۆڕێ سەبارەت بەو شێوەی کە هێندێک لە ئاخێوانی شێوەزارێکی کوردی بە نیسبەت شێوەزاری دیکە دەریان دەبڕی و ئەو بابەتەی لەم کتێبە دا کە لێرە دا دەیبینین.



[ کتێبی سەدەیێک خەبات لە پێناوی زمانی کوردیدا؛ تیۆری،سیاسەت و ئیدەئۆلۆژی.بنکەی ژین، سلێمانی ٢٠١٥] بە دوورو درێژ ئەو دیاردەیەی شی کردووەتەوە، بەڵام لە بەر ئەوەی ڕەنگە نووسینەکانی مامۆستا ئەمیر بە بەربڵاوی نەگەێشتبێتە دەستی خوێنەرەوەی کورد، لەو بارەیەوە دەکرێ هێندێک سووئی تەفاهوم، خراپ تێگەیشتن هەبێ. ئەمن پێم خۆشە لەم بەرنامەیە دا ئێمە بەشێوەیەکی هەمە لایەنە لە سەر ئەو مەسەلەیە ڕابوەستین جا فەرموو دەست پێ بکەین بزانین لە سەرەتا ڕا ئەو چەمکە چۆن دەست پێ دەکا و پێوەندی چییە بە ئیدێئۆلۆژی زمانییەوە؟
شێخولئیسلامی: زۆر سپاس کاک حەسەن گیان، پێشینەیەکی زۆر ڕێک و پێک بوو، کارەکەی منت ئاسان کردەوە. شووێنیزم بە گشتی بریتی یە لەو بیر و باوەڕەی کە دەڵێ ئەو شتەی من هەمە جا ئەوە ناسنامەی نەتەوەیی بێ، وڵات بێ، خاک بێ، جنسییەت بێ، زمان بێ لەهەموو بوارێکدا  باشترە لە ئەویتر. واتە چەشنێک خۆ پێناسە کردنە بە نرخی نەفی کردن و سەرکوتکردنی ئەویتر. ئەمەش بۆ خۆی چەشنێک ئیدێئۆلۆژی زمانییە. ئیدێئۆلۆژییە زمانییەکان بریتین لەو دەستە بیروباوەڕە هاوبەش و باوانەی، جا ئەو دوو وشەیە زۆرگرینگن، هاوبەش چونکە ئێمە باسی ئیدۆئۆلۆژی تاکە کەس ناکەین. ئیدەئۆلۆژی ئەو کاتە گرینگ دەبێ کە دەستەیەک لە خەڵک، چینێک جا ئی باڵادەست یا ئی خوارەوە یان با بڵێین گرووپێکی ئێتنیکی  بەیەکەوە هەیانە. پاشانیش باو زۆر گرینگە، بەو واتایە کە ئەو باوەڕە سروشتی بووە واتە ئیتر کەس ناتخاتە ژێر پرسیار شتەکە هەر وا بووە و هەر واش دەبێ تەنانەت ئەو خەڵکە ئەگەر شتێکی تریان پێ بڵێی زۆریان پێ سەیر دەبێ کە بڵێی دنیا وا نییە جۆرێکی ترە. ئاوا دەزانین کە ئەوە بووە بە ئیدەئۆلۆژی. شتێکی کە پرسیاری لێ ناکرێ ئیتر. ئیدێئۆلۆژییە زمانییەکان بە ڕاستی زۆر زۆر گرینگن چ سەبارەت بە  پلە و پایەی زمان قسە بکەن بۆ وێنە زمانێک ڕەسمی بێ یا نەبێ. چ سەبارەت بە پێکهاتەی زمانەکان قسە بکەن. بۆ وێنە ئاوا بڵێن کە ئینگلیسی ڕێزمانێکی ڕێک وپێکتری هەیە لە فەڕانسەیی بۆ وێنە. ئەمە ئیدێئۆلۆژییەکی زمانییە، چونکە هیچ زانستێکی  زمانناسی ئەمە ناتوانێ ئیسبات بکا، ناتوانێ ئەمە بسەلمێنێ، شتی وا نییە. ئەمە لەو ئیدەئۆلۆژییە زمانییە و بەرچاوتەنگی زمانییە وە دێ. یا بۆ وێنە ئەگەر بڵێین لە فڵان شوێن  نابێ ئەو زمانە کەلکی لێ وەربگیرێ چونکە پێشتر کەلکی لێ وەرنەگیراوە و لە دەستی نایە و دەرەقەتی ئەو بوارە نایە. ئەمە بۆخۆی شووێنیزمی زمانییە. چونکە بۆمان دەرکەوتووە هەر زمانێک کە دەرەتانی بۆ بڕەخسێ دەتوانێ لە هەر بوارێک دا کارا بێ. ئیدێئۆلۆژییە زمانییەکان ئەگەر ڕێگام بدەی ئەوەش بڵێین  بە ڕاستی گرینگن. بۆچی گرینگن لەبەر ئەوەی کە ئیذەئۆلۆژییە زمانییەکان بۆ وێنە زمانێک ڕەسمی بێ و نەبێ، دەلیل هێنانەوە، بەڵگە هێنانەوە بۆ ئەوە بەس سەبارەت بە زمان نییە بەلکوو سەبارەت بەو خەڵکەشە کە بەو زمانە قسە دەکەن. لەبەر ئەوە دەبینی ئەو ئیدەئۆلۆژییە زمانییە بە شێوەیەکی ڕەنگە بڵێین ڕووکەشانە دەردەبڕدرێ کارتێکەری دەبێ لە سەر دەزگای کۆمەڵایەتی گرینگی وەکوو پەروەردە، خوێندن، دادگە بۆ وێنە یەکێک ئەگەر چووە دادگایەک بەڵام لە زمانی  قازییەکە یا لە زمانی محامییەکە یا بە گشتی زمانی دادگا تێ نەگەیشت بە ڕاستی ناتوانین بڵێین ئەو کەسە بە شێوەیەکی عادڵانە محاکەمە کراوە. یان ئەو مافەی خۆی پێ دراوە. لەبەر ئەمە ئێمە چۆن باسی زمانەکان دەکەین، چۆن پێناسەیان دەکەین، چۆن پلەو پایەیان بۆ دیاری دەکەین یان لە مێشکماندا چۆن بیریان لێ دەکەینەوە ئەمانە زۆر زۆر گرینگن لەبەر ئەوەی کە دەتوانێ هەموو تان و پۆکانی دیکەی کۆمەڵگا بگرێتەوە، ئەگەر یەک شت لێرە زیاد بکەم مامۆستا حەسەن. ڕابرت کووپر یەکێک لە مامۆستایانی پێشەنگی پلانداڕێژی و سیاسەتی زمانی ڕستەیەکی زۆر بە هێزی هەیە کە بەڕاستی پێویستە لەبەر چاومان بێ. دەڵێ: زمان گرینگە نەک بۆ ئەوەی کە یەکەم دەزگای کۆمەڵایەتی یە کە ئێمە چاومان پێی دەکرێتەوە قسەی پێ دەکەین و عادەتی پێ دەگرین، کە بە ڕاستی دەمانکاتە ئینسان، جیاوازییەکی گەورەی ئێمە لەگەڵ حەیوان ئەوەیە کە ئێمە ئەو زمانەمان هەیە. دەڵێ زمان لەبەر ئەوە گرینگ نییە، ئەوە گرینگە  بەڵام بە ڕاستی زمان زۆرتریش لە بەر ئەوە گرینگە هەموو دەزگاکانی دیکەی کۆمەڵایەتی، هەموو سیستمەکانی دیکەی کۆمەڵایەتی چ کولتووری و چ سیاسی لە سەر زمان دادەمەزرێن. بەبێ زمان ئێمە ناتوانین سیستمە کۆمەڵاتییەکانی دیکەمان  هەبێ و هەڵیان سووڕێنین.
قازی: بەڕێز شێخولئیسلامی دیارە وەکوو لە سەرەتاوە باسمان کرد شووێنیزمی زمانی لایەنی جۆر بەجۆری هەیە و لایەنێکی ڕەنگە بە شێوەی ناڕاستەوخۆ پێوەندی پەیدا بکاتەوە بە مەسەلەی ئیدێئۆلۆژی ئەویش ئەوەیە ئەو گەلانەی کە جیرانی یەکتری بوون ئەگەر تەماشای زمانەکانیان بکەی دەبینی شتی وای تێدایە کە لایەنێک گاڵتە بەلایەنەکەی دیکە دەکا یان بە چاوێکی سووک تەماشای دەکا. ڕەنگە ئەوە لە ناوچەی ئێمەش وای دەبنێ ئەگەر کوردی لەبەر چاو بگرین لە موقابیل عەڕەبیدا، یان عەڕەبی دیارە ئەمن عەرەبییەکەی زۆر باش نازانم بەڵام بۆ وێنە فارسی یا هەر وەها تورکی یا ئازەربایجانی و ئەوانە نموونەی ئاوا هەیە. نووسینێک هەیە ئی بەڕێزێک بە ناوی هۆوارد ڕیچلر کە زۆر بە دوور و درێژی باسی ئەوەی کردووە کە بۆ نموونە ڕیشەی وشەی ' سفلیس '  لە کوێ ڕا دێ دەڵێ لە سەدەی شازدەهەم ڕا داهاتووە و ئەگەر تەماشای ئەو زمانە ئوڕووپاییانە فەڕانسەیی، ئینگلیسی، ئەڵمانی یان پورتوگاڵی بکەی یەکیان پێی دەڵێ نەخۆشی فەڕانسەیی، یان لکاندن بەیەکی دی بەڵام دواتر ناوی سفلیسی لێ نراوە و دیارە ئەوە لە ئەفسانەیەکەوە داکەوتووە لە شێعرێکی ئیتالیایی دا کە شوانێک بووە ناوی ئەوە بووە، دوایە ئەوە بووەتە شتێکی جیهانی بەو شێوەیە. جا من پێم خۆش بوو جەنابت باسی ئەو لایەنانەی شووێنیزمی زمانی بکەی.
شێخولئیسلامی: بەڵێ، بیروڕاکانمان، ئیدێئۆلۆژییەکانمان  سەبارەت بە زمان وەکی عەرزم کردی هەموو تان و پۆیەکانی دیکەی ژیان دەگرێتەوە، پێوەندیمان لەگەڵ خەڵکانی دەور و بەر و جیرانمان، چۆن بیریان لێ دەکەینەوە لە ڕوانگەی ئێمەوە چۆنن و چۆن نین . بۆ وێنە وا بزانم زۆربەمان بیستوومانە  ئەوەی کە لە فارسیدا لە کۆن دا دەیانکوت " فارسی شکر است " دوایە ئەوانیدیکە شتێکی ترن، واتە ئەوانەی کە فارسی نین. لە نێو خۆشماندا هێندێک لە دۆستان کە بە ڕاستی زۆر تووڕە دەبن بە شۆوێنیزمی فارسی، شووێنیزمی زمانیی فارسی کە بۆ وێنە دەڵێ کوردی زاراوەیەک یان لەهجەیەکەی فارسییە یان بۆ وێنە زمانێکی پێشکەوتوو نییە، بە هەر حاڵ ئیدەئۆلۆژییەک کە مەبەستی  ئەمەیە ئەو مافی زمانی و مافی خوێندن بە زمانی دایکی و ئەوە پەراوێز بخا ئەو دۆستانەی کە بەوە زۆر تووڕە دەبن هێندێک جار لە باتی ئەوەی کە بێن بە شێوەیەکی ڕێک و پێک بەحس بکەن، بابەتە لێک بکەنەوە، بەڵگە پێشکەش بکەن  کە بڵێن وا نییە، کە بڵێن کوردی زمانێکە ئەگەر دەرفەتی پێ بدرێ ئەویش دەتوانی وەکوو فارسی و  وەکوو عەڕەبی و وەکوو تورکی هەموو شتێکی پێ بکرێ و بیلفێعل لە باشووری کوردستان زۆر شتی پێ دەکرێ هەر ئێستا. بەڵام دێن بۆ وێنە دێن دەڵێن فارسی هەر زمان نییە، لە ڕاستیدا فارسی لەهجەیەکی کوردییە، کوردی زۆر کۆنترە. یەعنی  شتی وا دەڵێن کە نە دەتوانێ بەڵگەی بۆ بێنێتەوە، نە بەڵگەیەکی بە دەستەوەیە، بە تایبەت زۆربەی ئەو کوردانەی کە وا دەڵێن بۆ وێنە کوردیی ناوەندی کە بۆ خۆتان دەزانن بەڵگەی نووسراو ئێمە کۆنتر لە دووسەد و دووسەد و شتێک ساڵمان نییە بە داخەوە. کە وا بوو چۆن ئەتۆ ئەوە دەسەلمێنی کە ئەو زمانەی پێی نووسراوە کۆنترە  لە فیردەوسی یان حافز یان خەییام. یەعنی ئەوە شوۆێنیزمی زمانییە کە ئەتۆ لە باتی ئەوەی کە بێنی، لە جیاتی ئەوە کە بێنی ڕەوایەتیی خۆت بە شێوەیەکی زانستی رێک و پێک بسەلمێنی بەڵام ئاوا بسەلمێنی کە ئەویتر نەفی بکەیەوە تەنانەت بەشێوەیەکی سووکایەتی پێ کردن. دیارە ئەمن لەوە تێدەگەم لە کوێوە دێ چونکە لەو لاوە سووکایەتی زۆر دەکرێ خەڵکیش تووڕە دەبێ ئەو ڕەدولفێعلەی هەیە. لە هەر شوێنێک ئەوەی کە پێی دەڵێن language contact ئیستیکاکی زمانی، هاتوچۆی زمانی، خۆلێدانی زمانی هەبێ ئەو شتانە دەبن چونکە دژایەتی ئێتنیکی ساز دەبێ، دڵ پیسی لە یەکتر ساز دەبێ بە هەر حاڵ لە شوێنی وا کە  گرووپە ئێتنیکییەکان، نەتەوەکان لە یەکتر نزیکن لە ڕابردوو دا شەڕیان بووە، پێک هەڵچوونیان بووە، ئەمانەش بیرەوەری ناخۆشی هێشتووەتەوە، مێژوویەکی تاڵیان لە نێواندا هەیە جا زۆر جار ئەو مێژووە تاڵانە، ئەو بۆچوونە نێگەتیڤانە  لە بواری زماندا خۆ دەردەخەن بە داخەوە.
قازی: بەڕێز شێخولئیسلامی دیارە لە ڕیوایەتی کوردیدا، دیارە بە مەعنای ئەوە نییە کە ئیسباتەن شتی وا بووە یان نا باسی ئەوە دەکرێ لە سەردەمایەک کە کێشەیەک هەبووە لە نێوان حەڕەکەتی سمایل ئاغای سمکۆ لەگەڵ حکوومەتی مەرکەزی ئێران وپاش تێکهەڵچوون هێندێک بە ئەسیر گیراون بۆ ئەوەی لێکیان کەنەوە بزانن ئەوانە لە ڕووی زمانییەوە  دەتوانن وەکوو کوردێک دەنگی /ڵ/ جوان تەلەفووز بکەن یان نا گوتوویانە بڵێن "پڵاو". وەک گوتم ئەوە ئیسبات ناکرێ بەڵام حەکایەتێکی وا هەیە من لە سەرچاوەیەک دا دیتم کە لە زمانی دیکەش دا نموونەی ئاوا هەبووە دەکرێ لەو بارەیەوە هێندێک زیاتر بدوێی؟
شێخولئیسلامی: بەڵێ. لە زمانناسی کۆمەڵایەتیدا کاتێک باسی ئیدەئۆلۆژییە زمانییەکان دەکەین یەكێک لەو ئیدەئۆلۆژییە زمانییانە ئەوەیە کە ئێمە بێین خەڵکێک پێناسە بکەین  یان ناسنامەیان پێ بدەین لە سەر بناغەی شێوە گوتنێک بۆ وێنە فڵان دەنگ دەتوانن بڵێن، فڵان دەنگ ناتوانن بڵێن ، ئەگەر نەیانتوانی ئەوە خەڵکی ئەو ناوچەیە نین، ئەگەر توانییان ئەوە سەر بەو عەشیرەتەن، سەر بەو خەڵکەن. ئەمە بە ڕواڵەت لە وانەیە  ئێمە بڵێین ئەوە زۆر رێی تێدەچێ وا بێ بەڵام دەبێ لە بیرمان نەچێ کە لە وانەیە  ئەمە بە نرخی مەرگ و ژیانی خەڵک تەواو بێ. یەعنی زۆر زۆر دەتوانێ جیدی بێ. چیرۆکێک هەیە لە تەوڕات دا یان ئەوەی کە ئینگلیسی پێی دەڵێ old testament ، لە ئینگلیزیدا لە زمانناسی کۆمەڵایەتیدا موستەلەحی، زاراوەیsheblev  هەیە، شبڵڤ چییە عەشیرەتێک یان خەڵکانێک کە دەگەڵ یەکی تر بە شەڕ دێن، با شتەکە زۆر ئاڵۆز نەکەین  لە نێوەکان گەڕێین، یەکیان ئەویتر شکست دەدا. ئەوی بەرەوە دەچێتە سەر چۆمی  ئۆردۆن لەوێ ڕادەوەستێ کە شکست خواردووەکان بێن خەریکن لە چۆم بپەڕنەوە ڕا بکەن، بەڵام لێرە خەڵکێکی زۆر تێکەڵ بووە، تێکەڵ پێکەڵە  ڕوون نییە کێ کێیە  ئەو خەڵکەش هەموو یەکتر ناناسێتەوە هەر کەس کە دەیەوێ بپەڕێتەوە خەریکە ڕا دەکا ڕای دەگرن  دەڵێن بڵێ شبڵڤ، دەڵێ سەر بە کام عەشیرەتی دەڵێ فڵان دەڵێ ئەگەر وا بێ بڵێ شبڵڤ  ئەگە بتوانێ /ش/ یەکە بڵێ  نەڵێ سبڵڤ، چونکە ئەویتر نەیدەتوانی دەنگی /ش/ بڵێ  دەیگوت سبڵڤ، ئەگەر گوتبای سبڵڤ بە داخەوە هەر لەوێ دەیان کوشت و ئەگەر توانبای بڵێ شبڵڤ ڕزگای دەبوو. ئەمە وەکی عەرزم کرد لە تەوڕات دا هەیە  و ئەمە چیرۆکێکە لە زمانی عیبری دا هەیە بەڵام هاتووەتە ناو زمانناسی کۆمەڵایەتی کاتێک کە دەمانەوێ بڵێین  خەڵکێک نابێ بە فڵان دەنگەوە تایبەت تەعریف بکرێ، پێناسە بکرێ بەو دەنگە تایبەتە یان بەو وشە تایبەتە کە خەڵکێکی دەتوانی پێ پێناسە بکەی پێی دەڵێن شبڵڤ. بەڵام سەیرە ئەوەی کە جەنابیشت باست کرد لە وانەیە لە شتێکی ئاواوە هاتبێ.
قازی: تەقریبەن عەینی شتە. بەڵام ڕەنگە لە باری مێژووییەوە ئەوەندە کۆن نەبێ. ئەو قسانە دەمانگەیێنێتە بۆچوونی ئاوا لە نێو شێوەزارە کوردییەکان یان ئەو شێوەزارانەی کە لە کوردستاندا دەکار دەکرێن. وەک دەزانی لە ساڵانی ٢٠٠٨ و ٢٠٠٩ لەو بارەیەوە موناقەشەیەکی زۆر کرا لە باشووری کوردستان بە تایبەتی کە ئەوە لە دەرەوەی وڵاتیش ڕەنگی داوە. بەڕێزیشت یەک لەو زانایانە بووی کە لەو دیبەیتە دا، لەو گەنگەشەیە دا بەشدارییەکی چالاکانەت هەبوو. هەر چۆنێک بێ ئەو مەسەلەی پێوەچاران و دروست بوونی زەمینەیەکی ئاوا کە ئەو شێوەزارە جیاوازانە بتوانن لە جیاوازیدا یەکتری قەبووڵ بکەن و بتوانن یەکەتی دە جیاوازی دا ببینن  ئایا ئەوە پێویستی بە چ هەیە؟ پێویستی بە لە سەر نووسینی  زیاتر هەیە؟ پێویستی بەوە هەیە کە شەمێکی زمانی گشتی دروست ببێ یا دەبێ لەو بارانەوە چ بکرێ؟
شێخولئیسلامی: بە ڕای من هەتا زیاتر قسە بکەین کەممان کردووە، من بڕوام بە دایالۆگە، بڕوام بەوەیە کە تەنیا ڕێگای دۆزینەوەی نەک هەر ئەمە، ئەو باسە بەڵکوو زۆربەی هەرە زۆری ڕاستییەکان قسە کردنە. چونکە ڕاستی ئەوەیە ئەگەر ڕاستەقینەیەک هەبێ ئێمە بە تەما بین بیدۆزینەوە لای هەموومانە. لای کەسێک و دوو کەس نییە، لای من نییە، لای جەنابیشتە، لای بینەرانی خۆشەویستیشە بە تایبەت ئەوانەی کە بە خۆیان دەڵێن شارەزای بوارەکەن. کە وابوو هەتا قسە کردن زۆرتر بێ کەمترە، بەڵام بەشێکی زۆریشی ئەم جۆرە باسانە دەبێ بچێتە لایەنی پەروەردە. لە هێندێک وڵات بۆ وێنە تا ئێستاش ئێمە گلەیی دەکەین لە حکوومەتەکان، بەڵام ڕاستە قینە ئەوەیە ئەو شۆوینیزمی زمانی زۆر جار  لە ناو کۆمەڵگە دا بە گشتی هەیە. شۆوێنیزمی زمانی بۆ وێنە سەبارەت  بە زمانە کەمینەکان بەس لە پێتەخت نییە، لە مەشهەد هەیە، لە شیراز هەیە، لە ئیسفەهان هەیە. بۆ؟ لەبەر ئەوەی کە منداڵی ئێرانی جا بە هەموویەوە، بە کوردەوە، بە بەلووچەوە، بە فارسەوە، بە ئازەرییەوە  لە فێرگە هیچ فێر نابێ سەبارەت بەو شتانە. ئەوە بۆ وێنە پرۆفسۆر سەعید پەیوەندی هەیە لە فەڕانسە  دە ساڵان چاوی لە کتێبە دەرسییەکانی ئێران کردووە بۆی دەرکەوتووە کە ڕادەیەکی زۆر زۆر کەم، ئەگەر شتێک هەبێ، ڕادەیەکی زۆر زۆر کەم  لەو کتێبانە دا سەبارەت بە زمانی  خەڵکەکانی ئێران هەیە، سەبارەت بە کلتووری وان هەیە زۆر زۆر کەم. دەی کاتێک ئەمە بوو دیارە ئەو خەڵکە چۆن بیر دەکاتەوە. وە زۆریش ئەو ئیدەئۆلۆژییە زمانییانە لێرەوە سەرچاوە دەگرن. لەبەر ئەوە بە ڕای من ئەو جۆرە شتانە دەبێ بچێتە پەروەردە چ لە شوێنێکی وەکوو ڕۆژهەڵات، چ لە باشوور، تەنانەت لە باشوور. ئێستا کە باسی باشوورت کرد لەوێ ئەو باسە هاتووە بە ڕاستی ئێستاش من بۆخۆم لەوێ بووم ئیتر، لەوێ ژیاوم و قسەم لەگەڵ خەڵکیش کردووە ئێستاش پێمان خۆش بێ و پێمان ناخۆش بێ لە ناوچەی بادینان تا ڕادەیەکی زۆر سلێمانی وەکوو شوێنێک کە  زمانی " پاراو " و با لە نێو دوو واوی سەرەوژێری باوێم چونکە ئەمن بڕوام بە شتی وا نییە زمانی پەتی و پاراو و ئەوە قسە دەکەن. یانی وەکوو ئیدێئۆلۆژییەک جێ کەوتووە. وا بێ یان نا ئەوە شتێکی ترە باسی بکەین بەڵام وەکوو  ئیدێئۆلۆژییەک جێ کەوتووە تەنانەت  لە بادینان من بیستوومە خەڵک وا دەڵێن.   بەڵام  لەو لای تر پێیان وایە کە بادینی پێی نەنووسراوە، بادینی دواکەتوویە، بادینی  هێشتا نەبووەتە زمانێکی " پاراو"، زمانێکی " کوردیی کوردی"، زۆر لە ژێر تەئسیری عەڕەبی دایە و  دەست نادا بۆ فێرگە و بۆ زانکۆ بەڵام  ئێستا ئەوە دەبینین دەستی داوە پێشی دەخوێندرێ. ئێمە زیاتر پێویستە ئەو باسانە بکەینەوە  بۆ ئەوەی بڕوا بکەین هەر شێوەزارێک مافی خۆی هەیە کە هەبێ. نەک لەبەر ئەوەی کە ئێمە بێین، چووزانم دەسەڵاتێک دروست بکەین یان من وەکوو دەسەڵاتێک قسە بکەم ماف  بدەم بە خەڵک نا، شتێکی سروشتی یە. ئەو شێوەزارانە کە هەن ئەوەن کە هەن خەڵكێک قسەیان پێ دەکا بۆ وەی کە خۆیان بناسێنن، خەڵكیک قسەیان پێ دەکا بۆ وەی کە ڕؤژانە  بژی، نان پەیدا بکا، پێوەندی بگرن، عاشق بن، بگرین، خەبات بکەن. هەموو شتێک بەو شێوەزارە دەکەن کە وا بوو ئەو شێوەزارە  مافی خۆیانە بەشێکە لە کولتووری ئەو خەڵکە. هەرچی بێ، بەڵام بە داخەوە ئەوەی کە جەنابت گوتت شەممی زمانی  یان تێگەیشتن لە پێچ و پەناکانی زمان  ئەوەندە کەمە لە لای ئێمە بە تایبەت کە بۆ وێنە پێکەنین بە شێوەزارێک  لە زۆر شوێنان شتێکی ئاساییە. یان ئەوەی کە یەکێک زۆر بە جیدی سەرکۆنە بکرێ کە بۆچی ئاوا دەنووسی، ئاوا نانووسی؟  نموونەیەکتان عەرز دەکەم ئەوە هەر شۆوێنیزمی زمانی  لە دوو نەتەوەی جیاواز دا سەبارەت بە یەک نییە یان دوو دەستەی ئێتنیکی جیاواز. لە نێوخۆشماندا ئەوە هەیە.  دوو دانە، جا سپاست دەکەم لە بیرم نەچێ یارمەتیم بدەی. یەکیان ئەوەی کە لە نێو ڕۆژهەڵات و باشوور دا هەیە، ئەمن هەر ناچمە سۆراغی، لێیگەڕێ کورمانجی و سۆرانی. بەڵام هەر لە نێو خۆی کوردیی ناوەندیدا، کوردیی ناوەڕاستدا، ڕۆژهەڵات و باشوور  لەوێ کێشەیەک هەیە کە من بە ڕاستی بە شۆوێنیزمی زمانی دەزانم. پاشان لە نێوخۆی ڕۆژهەڵاتیش، لە نێو کوردی ناوەڕاست، کوردیی ناوەندی، سۆرانیدا ئەوە هەیە. با ئەمەی دووهەمت عەرز بکەم. ئەمەی دووهەم لە شێوەزاتی موکریدا  ئێمە ناڵێین گییان یان گێرە  یان گیشە، بەڵکوو دەڵێین گێرە، گیشە، گیان، گیانەکەم  جا ئێستا هێندێک گەنج هەن  بە کوردی نەیان خویندووە ، تەواوی ژیانی خۆی وشەی " گیان"ی نەدیوە چۆن دەنووسرێ، نەی دیوە بەس بیستوویەتی. لە منداڵییەوە بیستوویەتی لە دایک و بابی  خۆی بیستوویەتی، لە گەڕەک بیستوویەتی  دەبینی دێتە سەر فەیس  بووک من شتێک دەنووسم  حەز دەکا سڵاوێک بکا دەنووسێ: "مامە جیان چۆنی"؟ مامە جیان. هەن من ئەوانەم بۆ بەڵگە تۆمار کردووە. زۆرببوورن ئەوانەی ئەو شتانەیان کردووە دیارە ئەگەر لێکۆڵینەوەش چاپ بکەم نە ئێستا ناوی کەس دێنم نە ئەو کات. چونکە بە ڕای من لێکۆڵینەوەی ئاکادێمی نابێ  لە ناودابێ لە ناوی خەڵک. ئێمە باسی  ئیدێئۆلۆژی دەکەین ئیدەئۆلۆژی زۆر گەورەترە لەوە.  زۆر کەسیش ئێمە وەکوو تاکەکان، ئێمە قوربانی ئەو ئیدەئۆلۆژییانەین ئێمە دروستمان نەکردوون، مێژووی زۆر کۆنتریان هەیە. تکا دەکەم کەس هەستی ناخۆشی نەبێ  ئەگەر ئەوەشیان کردووە بەڵام  بۆ وێنە هی ناوچەکانی تر لە بۆکان بەو لاوە با بڵێین  بە هەر حاڵ شارەکانی تر کە غەیرە موکرین  پێدەکەنن بە مە . یان بۆ وێنە من هەمە نووسیویەتی " ئەم  موکرییانە کەی فێری کوردیی نووسین دەبن". بە ڕاستی حەز دەکەم ئەوە بڵێم  ئەوەی کە وای نووسیوە زمانەکەی خۆی زۆر باش دەزانێ  بە بێ شک ئەو " گیان" ی گوێ لێ نەبووە  /گ/ ئەو  /ج/ ی گوێ لێ بووە  و هەمان /ج/ ی فارسی و /ج/ی ئینگلیزی. کە دەڵێین گیان،/ج/ جۆرج  یان جان، جانم (جانم). /گ/ ،/ج/ یەک دەنگە هێندێک لە دۆستان، زمانناسەکان پێیان وایە جیاوازییەکی بڕێک پچووک هەیە بەڵام ئەو /ج/ یەکە نییە بەڵام بۆچی  کوردە موکرییەکە بە /ج/ ێیەکە دەینووسێ چونکە  پیتی دیکەی نییە پێی بنووسێ. یان بو وێنە /گ/ێی ئینگلیسی چۆن دەربڕێ؟ ناچارە بە /ج/ ێیەکە دەریببڕێ چونکە لە ڕاستید لە ئینگلیسیدا ئەمە /ج/ ێیە. بەڵام / ج/ ێیەک لە وشەی جۆرج دا ئەوەی کە پێی دەڵێن palatalized  واتە دەنگی مەڵاشوویی. بۆ دەنگێکی تریش ئەمە هەیە. دەنگەکەی تر بریتی یە لە /ک/. بۆ وێنە  موکری ناڵێ (کێو)، (کێف) کە لە ناوچەی ئەردەڵان هەیە. یا ' کێ لەوێ یە'؟  کێ ئەوەی کرد؟ /ک/ بە جۆرێکی تایبەتی دەردەبڕێ.  نەک وەک ئەو /ک/ ێیەی لە ئەردەڵانی دا هەیە. لێرەش ئەم / ك/ ێیە چییە هەمان / ک/ ێی ئینگلیزی یە. کە بە ch دەنووسرێ لە وشەی church  دا. ئەوە بۆ کەسێکی کە خوێندەواری کوردی بزانێ زۆر پێی غەریبە. چۆن شتیکی وا دەبێ /ک/ێ بە/ch/ بڵێن؟  بەڵام ڕاستەقینە ئەمەیە. ئەوانەی بڕواشم پێ ناکەن با بچنە ناو ئازمایشگایەک، lab ئەوەی کە دەنگ تۆمار دەکا فرێکانسەکان ببینن. ڕەنگە جیاوازییەکی زۆر زۆر کەمی بێ بەڵام بەوە گاڵتە دەکەن. بە ڕای من ئەمە چەشنێک شۆوێنیزمی زمانییە. کاک حەسەن پرسیارەکە بکە، هەڵبڕینەکە بکە، ئەو شتەی کە لە بیرم چووە دەگەینە باشووری ڕۆژهەڵات.
قازی: پرسیارەکەی من لە سەرەتا ڕا ئەوە بوو بەڕێزت لەو قسانەیدا کە ئێستا کردت باسی ئەوەت کرد کە لە ڕاستیدا هیچ کەس بە دۆی خۆی ناڵێ ترش ئەگەر ئاوای تەماشا بکەین. پێوەندی کوردیی سۆرانی ئەوەی کە
نووسراوە جارێ لێرەدا ناچینە سەر لەهجەکانی بڵێین  باشووریتر، بەڵام لە نێوان سۆرانی ڕۆژهەڵات یانی موکریانی زیاتر و ئەو کوردییەی کە لە باشووری کوردستان دەکار دەکرێ. بە بۆچوونی من تەعەسوب لەو بەستێنە دا بەجێ نییە چونکە ئێمە دەزانین لە زەمانی ئینتیدابی بریتانیاوە لە باشووری کوردستان بە زمانی کوردیی سۆرانی نووسراوە، بەو زمانە کتێب بڵاو بووەتەوە، و ئێستا کوردیی سۆرانی لە ئاستی زانکۆکاندا دەخوێندرێ، لە مەنتەقەی بادینان، لە دهۆک  ئیستا وەک دەزانی  کورمانجی لەوێ پێش دەکەوێ. ئەوە فەرقی هەیە لەگەڵ بەشێکی دیکەی کوردستان. ئێستا ئەم کوردییەی کە جەنابت فێری بووی، ئەو کوردییەی کە ئەمن ئێستا قسەی پێ دەکەم ، تا ڕادەیەک دەتوانم پێی بنووسم  دەکرێ ببەسترێتەوە بە هێندێک حەولدانی شەخسی و فەردی. چونکە ئیمکاناتی ئاوا لە ئاستی کۆمەڵدا نەبووە. ئەمن زۆر چاکم  وەبیر دێ ئەو دەمی کە مامۆستا هێمن لە ساڵانی ١٣٤٠-ی هەتاوی لە سابڵاغێ بوو و شێعری دەنووسی  یا لە بۆنەیەک دا شێعرێکی دەخوێندەوە  بە دەستخەت بڵاو دەبووەوە خەڵک لە ڕووی ئەوە دەیان نووسییەوە. یانی لە ڕاستیدا کوردی فیڕ بوون دەستپێشخەری شەخسی بوو. دیارە لەو  ساڵانەی دواییدا، یانی دوای ڕووخانی رێژیمی شا و دەرەتانی ئەوەی کە بە حەولی فەردی هێندێک پۆلی خوێندنی کوردی دابندرێ، هێندێک جیاوازی هەیە  جا لە بەر ئەوە ئەو شێوە بەراورد کردنە یانی  ئەوەی کە ئەو وشە فارسییە، ئەمە عەڕەبییە لە جێگای خۆیدا نییە. یانی زۆر تەبیعییە کە زمانی کوردی لە عێڕاق و کوردستانی عێڕاق زیاتر پێش کەوتبێ.
شێخولئیسلامی: منیش پێم وایە بەڵآم  جێگای نیگەرانی ئەمەیە کە ئەو دەربڕینانە هێندێک جار لە لایەن کەسانێکەوە دێنە ئاراوە کە ئێمە، ئەمن بەش بە حاڵی خۆم چاوەڕوانی زیاترم لێیان هەبوو کە بە ڕاستی لە پێچ و پەناکانی زمان تێ بگەن. لەوە تێ بگەن کە زمان دەگۆڕدرێ، هیچ زمانێک نییە لەو دنیایە دا  کە لە جیلێکەوە بۆ جیلێکی تر لە بەرەیەکەوە بۆ بەرەیەکی تر ئاڵوگۆڕی بە سەر دا نەیە. جا ئینگلیسی بێ، فەڕانسی بی، ئەڵمانی بێ ، فارسی بێ هەر زمانێک بێ. زمان ئاڵوگۆڕی بە سەر دا دێ ، بە تایبەت، بە تایبەت زمانێک کە خاوەن دەوڵەت نەبێ  و بە شێوەیەکی تۆکمەی ستاندارد بوونی  پێشکەوتوو کۆد نەکرا بێ ، فیکسد نەکرا بێ. بۆ وێنە زمانێکی وەکوو عەڕەبی لە قورئان دا  وەک شتێک فیکسد کراوە یانی ئەگەر  ئاڵوگۆڕێک بێ مەرجەعێک هەیە دەڵێن لە قورئان لە فڵان شوێندا ئاوا نووسراوە. کوردی ئەمەی نییە، زۆر زمانی دنیا ئەمەیان نییە. مەرجەعێکی وا، سەرچاوەیەکی وا کە وا بوو پەیتا پەیتا لە گۆڕان دان، گۆڕانی زمانیش لە سروشتیترین تایبەتمەندییەکانی زمانە.  هێندێک لەو دۆستانە دەڵێن بۆ وێنە لە باشوور ئێمە دەزانین بۆ وێنە " فڕۆکەخانەی هەولێری نێو دەوڵەتی"  کوردی نییە. قسەکە زۆر ڕاستە. و لە وشەی عەڕەبی زۆر کەلک وەردەگرن، قسەکە زۆر ڕاستە یانی زۆربەی ئەو شتانەی دەیڵێن وایە بەڵام نابێ ئەمە بە نیشانەی کەم و کەسری چاو لێ بکرێ. من لە ڕاستیدا زۆرتر بەوە تێک دەچم کە بۆ وێنە تێکستێک دەبینم کە خاڵبەندی باشی بۆ نەکراوە. کە لە لاپەڕەیەک دا تێکهەڵچڕاژان  بە یەکەوە نووسراوە لە لاپەڕەیەکی دیکە کردوویەتییە دوو وشە . ئەوانە بەڕای من جێگای نیگەرانیترن، نیشانەی نەخوێندەوارین. نەک ئەوەی کە زمانێک وشەی عەڕەبی تێدا، وشەی فارسی تێدایە. ئەمە زۆر زۆر زۆرسروشتییە  زمان هەر ئاوایە. دۆستانی ڕۆژهەڵات شتێک لە بیر دەکەن کارتێکەری تورکی لە سەر کورمانجی  لە باکوور، کارتێکەری عەڕەبی لە سەر کوردی  لە باشوور زۆر ئاسانتر دەبیندرێ، زۆر زەقترە هەتا ئەوەی کە کارتێکەری فارسی لە سەر کوردی لە ڕؤژهەڵات بۆ؟



قازی: چونکە کوردی و فارسی نزیکن.
شێخولئیسلامی: لەبەر ئەوەی  کە ئەو دوو زمانە زۆر لە یەک نزیکن. جارێ بۆ زۆر وشان ناتوانی، هیچ بەڵگەیەکت بە دەستەوە نییە کە بیسەلمێنی فارسییە یا کوردییە. هیچکەس ناتوانێ ئەوەی بکا نە فارسەکە دەتوانێ ئەوەی بکا نە کوردەکە. وشەیان یەکە، ڕاستەقینەیە، ئامۆزان. عەڕەبی و تورکی جیاوازییان لەگەڵ کوردی زۆرە لە بواری فۆنۆلۆژییەوە،  لە بواری مۆرفۆلۆژییەوە، ساختاری وشەوە، لەبواری سێنتاکسەوە ڕێزمان کە وشەکان چۆن ڕیز دەکرێن کەی کردار دێ و کەی بەرکار دێ و کەی ڕاناو دێ. لە وانە دا زۆر لەیەک جیاوازن. فارسی لە زۆرێک لەوانە دا جیاوازی کەمە لەگەڵ کوردی. لەبەر ئەوە هەستی پێ ناکەی. دەنا ئێستا من و جەنابت کە بۆ وێنە سی ساڵ چل ساڵە لە دەرەوەی وڵاتین  ئێستا من و جەنابت دەزانین ئەو کوردییەی لە گەنجی مەهابادی  گوێمان لێ دەبێ، لە گەنجی سنەیی گوێمان لێ دەبێ  زۆر گؤڕاوە. یەعنی بە ڕاستی دەبێ لە یەکی وەک من پرسی  چەندە فارساوی بووە لە بواری وشەوە، لە بواری ئیدیۆمەوە، لە بواری ڕێزمانەوە. بۆ وێنە تەنانەت لە لایەن ئەو کەسانەوە کە زۆر باشن لە زماندا، هەم فارسییەکی زۆر باش دەزانن، هەم کوردییەکی زۆر باش دەزانن لە نەکاو دەبینی دەنووسێ ' پێکهاتەکانی کۆمەڵایەتی'  بە سەدان جار دەتوانی بیبینی لە تێکستی زۆر جیدی دا  کەچی دەبێ بنووسێ " پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان " بۆ؟  لەبەر ئەوەی دەبێ بگەڕێیەوە سەر ئەوەی کە کورد چۆن قسە دەکا. کورد ناڵێ ' دارەکانی بووز '  دەڵێ " دارە بووزەکان ". ناڵێ ' دارەکانی بی' دەڵێ " دارە بییەکان". دارە بییەکانت دی، دارە بییەکان لق و پۆپیان ئەمساڵ زۆر جۆانە. ' ماڵە جوانەکان '، ئێمە ناڵێین  " ماڵەکانی جوان"، ماڵە بەرزەکان. ئەمانە  هەمیشە لە ژیانی ئاساییدا دەڵێین. ئەو کەسانەش بۆ خۆیان  لەمانە دا هەڵە ناکەن  بەڵام کە دەچن بۆ تێکستی ئاکادێمی، بۆ تێکستی جیدیتر  لەوێدا تووشی هەڵە دەبن بۆ؟ لەبەر ئەوەی کە مێشکیشیان بەو زمانەی باڵا دەست ڕاهاتووە. بە لایانەوە زۆر ئاساییە. لەوانەیە ئەگەر پێیان بڵێی دەبێ بنووسن
 " پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان" پێی هەڵبەزنەوە زۆریان پێ سەیر بێ. لێرەشدا شۆوێنیزمی زمانی هەیە. ئەوەی کە بە ڕاستی من پێم وا نییە، یا بۆ وێنە هێندێک لە دۆستان تەنانەت، ئەوە من دیسان بە نووسین هەمە ئەوانەم تۆمار کردووە. دەڵێ : " کوردی لە ڕۆژهەڵات زۆر پاراوتر ماوە و پارێزراوتر ماوە ". یانی بە ڕاستی ئەمن لەوە تێ ناگەم، لە باشوور کوردی نیزیکەی حەفتا هەشتا ساڵە  پێی دەخوێندرێ، پێی دەنووسرێ، کۆڕی زانیاری لەوێ هەبووە، بە سەدان ڕۆمان تا ئێستا چاپ بووە، شێرکۆ بێکەس لەوێ بووە با ناوی کەس نەهێنم، بەهەر حاڵ زۆر سەیرە ئیدیعای وا کردن. ئەوەی کە بڵێی  بۆ وێنە هێندێک لە مامۆستایانی خۆشیان لای باشوور گلەیی دەکەن لە نووسیندا زمانەکە بە جیدی وەرناگیرێ، هەڵەی تایپ زۆرە، هەڵەی چاپ زۆرە. ئەمانە لە جێی خۆیەتی، بەڵام ئێوە چاو لێ بکەن هەر لە سەر دەمی کۆڕۆنا دا، ببوورن باسی ئەو شتە ناخۆشە دەکەم بە هەر حاڵ هەموومان لێی بێزارین، بەڵام هەر لە سەردەمی کۆڕۆنا دا ئەمن هێندێک داتام کۆ کردووەتەوە چون  ماوەیەک باسێک ساز بوو لە سەر فەیس بووک و سۆشیاڵ مێدیا  بڵێین ماسک یان دەمامک، بڵێین  قەرەنتینە، یان کۆرەنتینە یان هەڵاواردن
قازی: یا  " دەمبێن"  بۆ ماسک.
شێخولئیسلامی: بەڵێ دەمبێن، دەمامک، ئەمانە بەس لە باشوور ڕوو دەدەن و بە ڕاستی کاری زۆر باشیش دەکەن. هێندێک جار هەیە  ئەمن بۆخۆم بۆ وێنە گلەییم هەبووە بۆ چی ناڵێی فڵان شت خوڕایی یە، بۆ دەڵێی  بێ بەرانبەر تەرجومە عەڕەبییەکەی دەکەی.  بەڵام بە هەر حاڵ لێرە ڕەنگە منیش هەڵە بم نابێ وا بڵێم  بە هەر حاڵ لەوێ ڕەنگە ئەو کەسەی کرد بی  نەیزانیبێ وشەی خۆڕایی هەیە، کردوویەتی و تازەش وەک " بەروار" ەکەی مامۆستا زەبیحی  پێوەی ڕۆیشتووە و خەڵک عادەتی کردووە و تەواو بوو. زمانیش هەر ئاوا دروست دەبێ.
قازی: مامۆستا دیارە ئەمن پێشتریش پرسیارم کرد بەڵام با دیسان پرسیارەکە دووبارە بکەمەوە ئەویش ئەوەیە کە پێت وایە شەممی زمانی چۆن بەهێز دەکرێ؟ یانی لە نەبوونی خوێندنێکی سیستماتیکدا، دیارە لە باشوور ئیمکان هەیە لە پەروەردە دا زمانەکە بە کار دێ ، لە باکوور و ڕۆژئاواش ئێستا وەزعەکە تا ڕادەیەک گۆڕانی بەسەر دا هاتووە و لە ڕۆژهەڵاتیش بە ڕەسمی کوردی لە پەروەردە دا نییە. لە نەبوونی ئەوە دا ئیندیڤیدی کورد، فەردی کورد، تاکی کورد چۆن دەتوانێ شەممی زمانییەکەی بەهێز کا و ڕێزی جیاوازی لە بەر چاو بێ. ڕێز لە لەهجەیەکی دیکە بگرێ کە لەهجەی خۆی نییە و پێویستە حورمەتی بگرێ.
شێخولئیسلامی: دەبێ لە هەموو بوارەکاندا بە بڕوای من  ئەوە وەکوو شتێکی سروشتی چاو لێ بکەین و ئەوەی کە ئینگلیسی پێی دەڵێ celebrate یانی جێژن بگرین کە جیاوازیمان تێدا هەیە، جیاوازییەکان ڕێزیان لێ بگرین وەکوو واقع قبوولیان بکەین. نە تەنیا قبووڵیان بکەین بەڵکوو لێیان تێ بگەین. چونکە ئەگەر ئێمە تێگەیشتین جیاوازی زمانی شتێکی سروشتی یە  ئەو دەم پێ ناکەنین بە شێوەزاری شارێکی دیکە. ئەو دەم زمان ناکەینە گورزێک بۆ ئەوەی کە  گرفتێکی دیکەمان هەیە دەگەڵ ئەو شارە، دەگەڵ ئەو خەڵکە. بەڵام دێنین لە ڕێگای زمانەوە دەری دەبڕین. چۆن دەتوانین لە هەموو بوارێکدا ئەوە بکەین. بە ڕای من دە نێو خۆماندا، لە ژیانی بنەماڵەییماندا  دەتوانین ئەو کارە بکەین، دەتوانین ئەوە پەرە پێبدەین کە هەموو شێوەزارەکان دەبێ ڕێزی خۆیان هەبێ ، هەموو شێوەزارێک بۆ خەڵکی خۆی جێگای ڕێزە. دەبێ بۆ وێنە لە ڕۆمان نووسیندا، من ئێستاش تێناگەم بە ڕاستی چۆن هێندێک کەس  ڕۆمان نووسی کورد دەبینی کاراکتێری هەیە، بۆ خۆی دەڵێ لە ڕۆمانەکە دا دەڵێ فڵانکەس گەنجێکی هەولێری بوو کەچی کە قسە دەکا بە کوردیی ستانداردی سلێمانی قسە دەکا. ئاخر باشە چۆن شتی وا دەبێ لەوە ناسروشتیتر هەیە؟ بۆیە بە ڕاستی من زۆر بێ تاقەتم  کە بۆ وێنە ڕۆمانێکی کوردی، چیرۆکێکی کوردی دەخوێنمەوە. لەبەر ئەوەی هەموو شت فیدای ئەو  " زمانە ستانداردە" کراوە کە نازانم بۆ؟ ئەو زمانە ستانداردە جێی خۆی کردووەتەوە. ئەو زمانی ئێستا ئێن ئار تی پێی دەنووسێ، ئەو زمانەی تێلێڤیزۆنەکەی ئێوە بەشی کوردیی ناوەندییەکەی پێی دەنووسێ، ئەو زمانەی کە ڕووداو پێی دەنووسێ، کوردستان ٢٤ پێی دەنووسێ تەواوی کوردیی ناوەندی لێی تێ دەگا. ڕەنگە گلەییان هەبێ لێرەو لەوێ، بڵێن فڵانی لە وشەی داتاشراو زۆر کەلک وەردەگرێ یان  بڵێن فڵانی وشەی عەڕەبی زۆرە یان خاڵبەندییان تەواو نییە، بەڵام  ڕاستە قینە ئەوەیە ئەو زمانە، ئەو شێوەزارە ستاندارد بووە، با چی دیکە، تەخەیول و خەیاڵ و ڕۆمان و هونەر و  تەنانەت پێوەندییە شەخسی و پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان فیدای ئەو زمانە نەکەین بۆ خۆی دامەزراوە، زۆر تەواوە، دەتوانین زیاتر ڕێزی زمانی  ستاندارد بگرین ، زۆرتر خۆمانی پێوە ماندوو بکەین. من بەش بە حاڵی خۆم  پێم خۆشە وا بیر بکەمەوە یەکێک لەو کەسانەم کە خۆمی پێوە ماندوو دەکەم. هەر بۆیە ئەم کوردییەی کە ئەمن ئێستا قسەی پێ دەکەم  زۆرتر زمانی ستانداردی کوردیی ناوەندی یە نەک کوردیی مەهابادی کە لەگەڵی گەورە بووم. هەموومان ئەو کارەمان پێ دەکرێ بەڵام لە عەینی حاڵیشدا  دەبێ زیاتر بکۆڵینەوە لە شێوەزارەکان نەک ئەوەی پێمان وابێ ئەگەر لێکۆلەرێک هات لە جیاوازی نێو زمانی کوردی کۆڵییەوە پێمان وا بێ ئەو کەسە جاسووسە، پێمان وا بێ ئەو کەسە دژی بەرژەوەندی نەتەوەیی کورد خەریکە لێکۆڵین دەکا نا. دەبێ ئینسافی هەبێ.
قازی: ببوورە جەنابت  ئێشارەیەکی کورتت کرد بە مەسەلەی گۆڕانی دەنگ. دەزانین وەک باستان کرد گؤڕانی دەنگ لایەنێکی تەبیعی یە لە زماندا. چەند نموونەیەکت باس کرد. پێم خۆش بوو ئەوەندەی کە کاتمان ماوە بۆ ئەوەی تەرخان بکەی لە ڕووی تیورییەوە گۆڕان لە فۆنۆلۆژیدا چۆن لێک دەدرێتەوە؟
شێخولئیسلامی: گۆڕانی فۆنۆلۆژی و گۆڕانی دەنگ بە گشتی . کاک حەسەن وتارێکمان هەیە لەگەڵ بەڕێزێکی دیکە ڕەنگە کۆپییەکم بۆ نارد بی. ئەوە دێتە دەرێ، ئەو وتارە بە گشتی لە سەر جۆراوجۆری  و ئاڵوگۆڕی زمانییە. لە تەواوی کوردستان، دیارە ئێمە جەختمان، ورد بوونەوە و تێ ڕامانەکەمان  لە سەر وشەیە، وشە کوردییەکان  لە هەموو شێوەزارەکاندا، بەڵام دیارە کە باسی ئەوە دەکەین، ئەز قەزا یەکێک لە وشەکان کە چەندە جیاوازە چیا و کەژ و کۆ و کێو و کێ و و کێف و .. وشەی " کێو" ە هێندە جیاوازە لە تەواوی کوردستاندا باسی ئەوە دەکەین کە بۆچی ئاوایە. بە گشتی ئاڵوگۆڕی زمانی دەکرێ دوو هۆی سەرەکی هەبێ یەکیان  پێی دەڵێین زمانی، ناوخۆیی زمان  کە بە ڕاستی هێندێک جار زۆر زەحمەتە بزانین  تا ئێستاش نەمان زانیوە بۆ ئەوانە دەگۆڕدرێن، بەڵام دەزانین ئەوە تەبیعەتی ئەو زمانەیە، لە شوێنێک دا لە وانەیە وەکی چامسکی دەڵێ یەکێک گۆڕیویەتی بە هەر هۆیەک بووە ئەو یەکە دەچێتە یەکی تر ئاوا  بڵاو دەبێتەوە لە  کۆمەڵگەیەکدا. بەڵام لایەنەکەی دیکەی ئەوپەڕ زمانییە. دەتوانێ لایەنی سیاسی  هەبێ بۆ وێنە ئەوەی کە ئێستا باسمان کرد باسی شبلێڤ، لە هێندێک جێگا  ئەوەی کە شبلێڤ یان دەنگێک  یان وشەیەک دەتوانێ پێناسەی خەڵکێک بکا خەڵکێک ئەو دەنگەی لە ناوخۆی لا بردووە وردە وردە زمانیان گۆڕاوە لە ترسان عادەتیان کردووە بۆ وێنە ئەو وشانەی بە دەنگی /ش/ دەست پێ دەکەن بیکەن بە /س/. دەتوانێ ئەو لایەنەی هەبێ، لایەنی سیاسی هەبێ. هێندێک جار دەتوانێ لایەنی بە تایبەتی لە کوردستان خەڵکێکی زۆر ئاڵوگۆڕیان پێ کراوە، جێیان پێ گۆڕدراوە، ئەوەی کە پێی دەڵێن جێ گۆڕینی بە زۆرە ملی. گواستنەوەی بە زۆرە ملی کە بۆ وێنە لە سەردەمی سەدام حوسێن دا  بە سەدان گوند گوێزرانەوە بۆ سێنتری جیاواز جیاواز بۆ وێنە لە ناوچەی دیانا و ئەوە. ئەمانە هەمووی زمان دەگۆڕن. بۆ وێنە ئێستا دەچی بۆ شوێنێک زۆرت پێ سەیرە لە هەموو ئەو ناوچە لە نەکاو دەبینی  دەڵێن منداڵ، منال یا مندار، بەڵام لە نەکاو دەگەیەتە لای مەسیف دەبێتە بچوک. باشە خۆ ئەوە بادینان نییە ئەو بچوکە لێرە چ دەکا؟ دەبێ بزانی گوازتنەوە وشت لەو ناوچەیە ڕووی داوە پاشان دەستەیەک لە خەڵکی کورد کە بە ئەسڵ خەڵکی ناوچەی بادینان بوون یان بە شێوەزاری وێ قسە دەکەن  ئێستا لەوێ دەژین. یانی ئەمانە زۆر زۆر گرینگە تەواو مێژووی ئەو ناوچەیە بزانی، تاریخی ئەو ناوچەیە بزانی، کولتووری ئەو ناوچەیە بزانی ئەوەت بۆ ڕوون دەبێتەوە. چونکە زۆرجار ئاڵوگۆڕە زمانییەکان جا چ فۆنۆلۆژی بێ، دەنگ بێ  و چ مۆرفۆلۆژی بێ و چ سێنتاکس بێ  و چ واتا بێ بە تایبەتی واتا semantics ئەمانە ڕیشەیان لە کولتوور دا هەیە، لە تابوو دا هەیە بۆ وێنە.
قازی: باشە ئەگەر ئێمە هەر لە سەر دەنگ ڕاوەستین ئەو دەنگانە کە باست کرد ئەو دەنگی /ک/ و / چ/  و /گ/ و ئەوانە بێ ئەوەی کە نرخیان  لە سەر دانێین و وەک بە فارسی دەڵێن ئەرزشیابیان بکەین  ئەوە پێت وانییە ئەگەر موکریان لە بەر چاو بگرین، ئەو گۆڕانە لە ژێر تاوی زمانی فارسیدا بێ، بە تایبەتی لە شار دا؟
شێخولئیسلامی: ئی /ک/ و /گ/  لەوانەیە بەڵام دڵنیا نیم. بەڵام هیچ شكم نییە کە گۆڕانی /و/ بۆ / ڤ/  لە ژێر تەئسیری فارسی دایە. چونکە بەڵگەی زۆر بەهێزمان هەیە ئێستاش من لە خۆشک و برا گەورەکانی خۆم هەر نایبیسم. لەو گەنجە تازانەی دەبیسی کە بە فارسی  پەروەردە کراون. لایەنێکی ئەمەیە کە بە ڕاستی ڕاهاتوون  بە دەست خۆیان نییە. بە ڕاستی دەڵێ: " ڤا مەکە "، " ڤەرە" یەعنی ڕاهاتوون چونکە دە فارسیدا وایە. ڕاستە  دەنگەکە لە فارسی دا بە واو " و " دەنووسرێ بەڵام بە /ڤ/ تەلەفوز دەکرێ. بە ڕاستی ڕاهاتوون خەتای خۆیان نییە. هەندێکیان ڕەنگە لەبەر پڕێستیژی زمانی بێ. ئەمەش بە دوور نییە. ئێمە دەزانین وەکوو زمانناسی کۆمەڵایەتی ئەو شتانە هەیە، هەندێک جار خەڵک وەکوو زمانی باڵا دەست قسە دەکا لەبەر ئەوەی کە دەزانێ پڕێستیژی تێدایە، لە بەر ئەوەی پێی خۆشە کە خەڵکی دیکە وا بزانێ  کە ئەوە خوێندەوارە کە بۆ وێنە زانکۆی تەواو کردووە بە دەست خۆی نییە و زمانەکەی گۆڕاوە، ئەمە هەیە.  کە وابوو بۆ  "و" w بۆ v وەرە بووە بە ڤەرە  ئەوەش لە ژێر تەئسیری فارسی یە. بەڵام ئەویدیکە /ج/ و /گ/ و بە تایبەت  /ج/ و /چ/  بۆخۆتان دەزانن وا بزانم گۆیا ئەمە لە ژێر تەئسیری تورکی ئازەربایجانی دایە. چونکە زمانی تورکی ئازەربایجانی /چ/ و  /ج/ ی هەیە بەڵام  ئەمەش لێرە ئیشکالێک هەیە، قسەکە زۆر ڕێی تێدەچێ بەتایبەت ئی ناوچەی موکریان  کە /چ/ و /ج/ ی هەیە. بۆ وێنە  ' چاک نابی'  ناڵێ " جاکک نابی' چونکە لە ئەردەڵان دەڵێ  " چاوەکەم' ، ئەو دەڵێ " چاوەکەم " / چ/ یەکە دادەگرێتەوە وەکوو ئازەربایجانی هەیەتی، بەڵام بۆ هەولێریش هەیەتی؟  خۆ هەولێر لە ئازەربایجان دوورە، تەنانەت سلێمانیش ناڵێ " چاوەکەم"  هەر چەند هەولێر و ناوچەی پشدەر و ئەوە /چ/ یەکە بڕێک زەقتر دەبێتەوە  بەرەو ئازەربایجانی دەچێ. بەڵام خۆ هەولێر و پشدر جیرانی ئازەربایجان نین وەکوو مەهاباد و نەغەدە. هێندێکیان وەکی دیسان عەرزم کردی بە ڕاستیش تا ئێستا زۆر لایەنی زمانی هەیە بە تایبەت ئاڵوگۆڕی زمانی کە نازانین چییە.  دەتوانین زۆر خۆشە کە باسی دەکەین، دەتوانین هەوڵ بدەین شەرحیان بدەین، لێکیان بکەینەوە بەڵام هێندێکیش هەیە بە قەولی زمانناسێکی کۆمەڵایەتی دەڵێ  وەک ئەوەیە بڵێی " هەتا دوساڵ لەمەوبەر من پانتۆڵم دەبەر دەکرد ئەوەندە فش بوو ئێستا بۆ  بە لەشیانەوە نووساوە"؟  مۆدێلە، بەڵام ئەو مۆدێلە بۆ گۆڕاوە ؟ بە ڕاستی هێندێک جار شەرح نادرێ. هێندێک جار ناتوانی بڵێی بۆ؟ گۆڕاوە. بەڵام هێندێک جاریش هەیە دەکرێ بە تایبەت ئەوانی  کە لایەنی جوغرافی و کولتووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی و گواستنەوە و تابوویان هەیە. تابووش زۆر زۆر گرینگە. ئێستا کاک حەسەن ئێمە لەو وتارە دا باسی وشەی "کەر" دەکەین. بۆ وێنە کەر پاشگرێکی  زۆر کارایە نانکەر، دەوەکەر، کارەکەر، زۆر وشەمان هەیە لە کوردستان بەو پاشگرە تەواو دەبێ بەڵام وشەکە کە هاتووەتە نێو زمانی ئەدەبی وردە وردە بووەتە  "کار" یان "گەر" لە بەر ئەوەی کە حەیوانێک نێوی ئەو شتەیە. ئەتۆ خەریکی شتێک لە دەست دەدەی لە بەر تابوو.
قازی: زۆر باشە بەڕێز شێخولئسلامی، بەداخەوە لێرە دا وەختمان تەواو دەبێ . هیوادارم دیسان لە خزمەت بەڕێزت دا بین و لە سەر لایەنەکانی دیکەی زمان کە لە ڕاستیدا  بوارێکی زۆر زۆر بەربڵاو و زۆریش گرینگە قسە بکەین زۆر سپاس بۆ ئەمجار. کاتێکی خۆشت هەبێ.
شێخولئیسلامی: زۆر زۆر سپاس بۆ میوانداریتان.، سەرچاوم.
قازی: سپاس بۆ ئێوەش. بینەرانی خۆشەویست بەم پێیە بەرنامەی ئەمجارەشمان بە کۆتا دێنین تاکوو ڕاوێژێکی دیکە لای ئێوەمان خۆش.

تێبینی: ئەم هەڤپەیڤینە لە بەرنامەی ڕاوێژی تێلێڤیزیۆنی ستێرک  لە ئێوارەی پێنجشەمە ٢٩-ی ئۆپتۆبری ٢٠٢٠ بە بە ڕێگای سکایپ و بە شێوەیەکی زیندوو بڵاو بووەتەوە. بۆ دیتنی ویدێئۆی بەرنامەکە دەکرێ سەری ماڵپەڕی ڕاوێژ لە تۆڕی کۆمەڵی فەیس بووک و هەر وەها مەکۆی ڕاوێژ لە یووتووب بدەن!

 

پڕۆژەی ئەتڵەسی زمانانی ناو ئێران، جۆراجۆری وشەیی،هەڤپەیڤین لەگەڵ پرۆفێسۆر جەعفەر شێخولئیسلامی

پڕۆژەی ئەتڵەسی زمانانی ناو ئێران، جۆراجۆری وشەیی
هەڤپەیڤین لەگەڵ پرۆفێسۆر جەعفەر شێخولئیسلامی بە ڕێگای سکایپ جومعە ٢٨-ی ئووتی ٢٠٢٠
بینەرانی خۆشەویست بە خێر بێنەوە بۆ بەرنامەیەکی دیکەی ڕاوێژ!
لە ڕاوێژی ئەمجارە دا لەگەڵ مامۆستا دوکتور جەعەفەری شێخولیئسلامی  پڕۆفێسۆری هاوکار و مامۆستای زمانناسی  و لێکۆڵینەوەی زمانی لە زانکۆی کارلتن لە کانادا قسە دەکەین.
مامۆستا گیان زۆر زۆر بەخێر بێی بۆ بەرنامەی ڕاوێژ.
دوکتور جەعفەر شێخولئیسلامی: زۆر زۆر سپاس، سڵاوتان لێ بێ لە ئێوە و لە بینەرانی بەڕێز!
قازی: بێش ئەوەی بچینە سەر بابەتەکەمان دیارە ئێمە لەم بەرنامەیە دا لە سەر بابەتێکی کەمتر باسکراو لە چوارچێوەی زمانی، لە پێوەندی لەگەڵ زمانی کوردیدا باس دەکەین بەڵام پێش ئەوەی بچینە سەر ئەو بابەتە تایبەتییە چونکە بیستم جەنابت لەو دواییانە دا لە زانکۆی تۆرۆنتۆ زنجیرە دەرسێکت هەبووە سەبارەت بە زمانی کوردی پێم خۆش بوو ئەگەر بکرێ بە کورتی سەبارەت بەو خولە  باس بکەی؛ بڵێین بەو خولەی کە لە ڕێگای ئینترنێتەوە بە شێوەی زیندوو، نەک لەوێ بی بڵاو کراوەتەوە. وەک من زانیومە زۆر چاک دەنگی داوەتەوە و لە زانکۆ تۆرۆنتۆ زۆر پێشوازی لێ کراوە. فەرموو!
شێخولئیسلامی: ئەمە بەڵێ گرینگ بوو. من ساڵی ڕابردوو ساڵی پشوودانم بوو، ئەوەی کە پێی دەڵێن پشوودانی ئاکادێمی، ئێمە هەر شەش ساڵ کە خزمەت دەکەین ساڵێک پشوودانمان هەیە بۆ ئەوەی کە خۆمان بە ڕۆژ بکەینەوە وشتی تازە بکەین و بچین سەفەر بکەین، زانکۆی تازە ببینین. زۆر حەزم دەکرد دیسان بگەڕێمەوە کوردستان چونکە ٢٠١٢ و ١٣ کە دیسان ئەو دەرفەتەم هەبوو لەوێ بووم، نۆ مانگ، زۆر تەجروبەیەکی بە کەلک بوو دیسان حەزم دەکرد بچمەوە وێ بەڵام ئەو وەزعەی کە هاتبووە پێشێ و پاشان دەنگۆی کۆرۆنا هەبوو وازم لێ هێنا بەڵام دەرفەتێک هەڵ کەوت کە زانکۆی تۆرۆنتۆ زانیبوویان کە پشوودانم هەیە  بانگیان کردم دیارە بە نێوبژیکەری و بە یارمەتی مامۆستایەکی زۆر بەڕێز لەوێ کە بچم کۆرسێک پێشکەش بکەم  لە سەر زمان و ئەدەبی کوردی. هەڵبەت ئەوان کوتیان هەر بە پێوەندی بە کوردەوە هەبێ. من خۆم شتێکم هەڵبژارد بە ناوی:" پێشەکییەک بۆ زمان و وێژەی کوردی". چەند قوتابییەکی خۆیان بەشدار بوون چونکە زۆر درەنگ بەداخەوە هەموو کاروبارەکەی جێ بە جێ بوو، پاشان بڕیار بوو من بۆخۆم لەوێ بم سێ مانگ میوانیان بم بەڵام ئیتر کە کۆرۆنا هاتە پێشەوە ئەمە نەکرا ناچار بووم هەر لە شارەکەی خۆم، هەر لە ئۆتاوا بمێنمەوە. ئەمە بووە هۆی ئەمە کورسەکە لە سەر ئانڵاین بێ و قوتابی خۆیان کەمتر بەشدار بن بەڵام زۆرتر لە ٥٠ کەس لە تەواوی دنیاوە خۆیان نووسی لەمانە چەند پرۆفسۆری زانکۆی تێدا بوو لە مێکزیکۆ، لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لە کەنەدا، لە تورکیا، لە ئێران، لە ئەڵمانیا پاشان خوێندکاری دوکتورای زۆر تێدا بوو، خوێندکاری ماستری تێدا بوو. چەند دوکتوری دیکەی تێدا بوو کە دوکتورایان هەبوو لە بواری دیکە دا، مامۆستای زانکۆ نەبوون بەڵام دوکتورایان هەبوو. کۆرسەکە زۆر بە سەرکەوتوویی تەواوبوو. یەعنی نزیکەی شەش حەوتوو بوو، لەم شەش حەوتوویە دا حەوتووی دووجار یەکترمان دەبینی، لە سەر تۆڕی زووم بوو، هیچ کێشەیەک نەبوو، زۆربە گەرم و گوڕی بەشدار بوون، زۆر بەباشی وەرگیرا. چونکە ئەوەندی من بزانم نەک تەنیا لە باکووری ئەمریکا بەڵکوو لە تەواوی وڵاتانی دەرەوە یەکەم جار بوو کە کۆرسێکی زانکۆیەکی زۆر بەناو و دەنگی دنیا وەک زانکۆی تۆرۆنتۆ تەرخان کرا بۆ زمان و ئەدەبی کوردی و زۆر خۆشحاڵم کە ئەم کۆرسە توانی بە سەرکەوتووییەوە بەڕێوەبچی و لێرەش ڕێگام بدە کە سپاسی ئەو دیپارتمانە بکەم، ئەو بەشە بکەم کە دوکتور ئەمیری حەسەنپوور یادی بەخێر لەوێ پرۆفسۆر بوو، دیارە ئەمە کاریگەرییەکی زۆرگەورەی هەبوو لەبەر یادئاوەری دوکتور ئەمیر نەبووبا لەوانە بوو من هەر نەناسن، هەر کاریان پێم نەبێ، پاشان پرۆفسۆر شەهرزاد موجاب هاوژینی دوکتور ئەمیری حەسەنپوور هەر وەها ئەویش دەورێکی زۆرگرینگی گێڕا و زۆر زۆر سپاسی دەکەم.
قازی: باشە مامۆستا جەعفەر ئێستا کە باسی نەمر مامۆستا ئەمیری حەسەنپوورت کرد وابزانم ڕەنگە بەشێک لە کوردەکان ئاگادار بووبن بەڕێگای ئینترنێت ڕا کە کتێبەکانی و ئاڕشیوەکەی هەمووی لە کتێبخانەی زانکۆی تۆرۆنتۆ داندراوە. لە سەر ئەو ئارشیوەش ئەگەر بە کورتیش بێ هێندێک زانیاری بدەی زۆر باش دەبێ چونکە زۆر بەجێ یە لەبەر ئەوەی کە ناوی نەمر حەسەنپوور هات.
شێخولئیسلامی: بەڵێ، بۆخۆت دەزانی کاک حەسەن ئەمن لە شوێنێکیش نووسیومە وا بزانم لە گۆواری " بیر و هزر" دا، لەوێ بیرەوەری خۆم دەگێڕمەوە کە چۆن یەکەم جار چوومە ماڵی دوکتور ئەمیری حەسەنپوور ساڵی ١٩٨٨ و چەند ئارشیوەکەی و کتێبخانەکەی تەئسیری لێ کردم. ئەمن هەمیشە لە ژێر تەئسیر و کاریگەری ئەو کتێبخانەیەی دوکتور ئەمیر دا بووم. کاتی خۆی کە خەریکی نووسینی دوکتوراکەی خۆم بووم زۆرم کەلک لێ وەرگرت، زۆر بە دڵ فرەوانی و بە مێهرەبانییەوە هەمیشە کتێبخانەکەی دەرگای ئاواڵا بوو بە ڕووی هەر کەسێکەوە کە دەیویست لێکۆڵینەوە بکا، بە هەر حاڵ یەکێک لە وەسییەتەکانی ئەمە بوو کە ئەم کتێبخانەیە  بدرێ بە زانکۆی تۆرۆنتۆ یان شوێنێکی لێکۆڵینەوەی گەورە بە تایبەت لە باکووری ئەمریکا. چونکە لە ئوڕووپا ئەو ئیمکانییاتە و ئەو دەرەتانە زیاتر هەیە لێرە بە ڕاستی زۆر کەمترە شوێنی وا. بە هەر حاڵ بە هیممەت و هەوڵ و تێکۆشانی پرۆفسۆر شەهرزاد موجاب دیسان، هاوژینی دوکتور ئەمیر، ئەم ئاڕشیوە گەورەیە هەمووی کۆد کرا، هەمووی دابەشکرا بە سەر کتێبدا، گۆوار، بەسەر وێنە، بەڵگەنامەی مێژوویی، دەستنووس زۆر بە جوانی رێک وپێک کراوە، لیستێکی گەورە گیرا چەند خوێندکار یارمەتیدەری دوکتور موجاب بوون، پاشان چەند کتێبداری کتێبخانەی زانکۆی تۆرۆنتۆ. جەنابیشت بەشدار بووی کە زۆر سپاست دەکەین لە وەرگێڕانی تێکستە سۆرانییەکە، تێکستی کوردیی ناوەراست، لە ئینگلیزییەوە بۆ کوردیی ناوەڕاست کە زۆر سپاست دەکەین. ئێستا لیستەکە بۆ هەموو کەس ئامادەیە، هەرچەند پێشتر بڵاومان کردوونەوە بەڵام دیسانیش لە خزمەت دام هەر کەس پێویستی بوو دەتوانێ پێوەندیی بگرێ من لینکەکەیان بۆ دەنێرم بۆ ئەوەی کە بتوانن شوێنی هەڵگرن لە سەر کتێبخانەی زانکۆی تۆرۆنتۆ  بتوانن لیستەکە ببینن. پاشان هەموو شتەکان بەداخەوە تا ئێستا سکەن نەکراون، بەشێکی زۆری کراوە بەڵام بەشێکیشی ماوە بەڵام بەهەر حاڵ ڕێگای دیکە هەیە کە چۆن دەستیان ڕابگا. ئاڕشیوێکی یەکجار بە نرخە یەعنی  بە ڕاستی شتی وا کەمە لە دنیا دا.
قازی: زۆر سپاس مامۆستا بۆ ئەو زانیارییە بە نرخە. ئێستا بێینە سەر بابەتی بەرنامەکەمان دەزانین کە لە زانکۆی بامبرگ لە ئەڵمانیا لە سەر مەسەلەی کوردی و زمانناسیی کوردی لێکۆڵینەوە دەکرێ و لە کتێبێکدا کە ساڵی ٢٠١٩ بڵاو کراوەتەوە تەرخان کراوە بۆ بابەتەکانی لەمەڕ زمانناسیی کوردی و یەکێک لە بابەتەکان سەبارەت بە ئەتڵەسی زمانییە لە ژێر ئەو تیترە دا " ئوستانی کوردستان لە ئەتڵەسی زماننانی ئێراندا، پێواژۆی لێکۆڵینەوە و دابەشبوونی زمان و کەڵەکەبەندی کردنی زمان" ئەمن تەماشای ئەو مەقالەیەم کرد و لەوێدا هاتووە ئەو گرووپەی کە لە سەر ئەتڵەسی  زمانانی ناو ئێران کار دەکەن بە تایبەتی لە سەر ئەتڵەسی  پارێزگای کوردستان ئوستانی کوردستانیش کاریان کردووە. جا لە پێوەندی لەگەڵ ئەو مەقالەیە دا، چونکە نێوی جەنابیشت هاتووە لە وێدا، پێم خۆش بوو هێندێک زیاتر شی بکەیەوە  یەکەم ئەوەی کە پێداویستی ئەتڵەسی زمانی چییە و چ یارمەتییەک دەکا بە مەسەلەی پاراستنی زمان و تا ئەو جێگایەی کە دەکرێ سەبارەت بەو ئەتڵەسە و لە پێوەندی لەگەڵ ئوستانی کوردستاندا زانیاری بدەی فەرموو.



شێخولئیسلامی: زۆر سپاس کاک حەسەن گیان، بەڵێ ڕاست دەفەرموون زانکۆی بامبرگ بە هۆی بوونی پرۆفسۆر جێفری هەیگەوە ماوەیەکە زۆر هەڵسووڕە لە بواری زمان و زمانناسیی کوردیدا بۆ وێنە ساڵی٢٠١٧ بە بەشداری دوکتور ئوێپەنگین و مایکڵ شایەت و چەند مامۆستای دیکە، دوکتور پەروین مەحموود وەیسی و چەندین دوکتور و مامۆستای دیکە توانیمان دوو حەوتوو کلاسی زمانی کوردی هەم بۆ کوردیی ناوەندی، هەم بۆ  کوردیی باکووری و بەشێکیش بۆ هەورامی کلاس دابنێین بۆ نزیکەی ٣٠ قوتابی کە لە تەواوی دنیاوە هاتبوون ئەو دوو حەوتوویە بەشدار بوون. کاری زۆر گەورە کراوە یەکێک لەو کارانە ئەمەیە کە جەنابت باست کرد کتێبێک چاپ کراوە کە تەرخان کراوە بۆ  بوارەکانی زمانناسیی کۆمەڵایەتی و دایالێکتۆلۆژی. یەکێک لەو وتارانەی کە تێیدایە لە لایەن من و دوکتور ئێرێک ئەننبی کە هاوکاری خۆمە لە زانکۆی کارلتن لێرە لە ئۆتاوا و هەر وەها خوێندکارێکی دوکتورا ئەویش کاک مەسعوود محەمەدی ڕادە. بە خۆشحالییەوە دەتوانم بڵێم جەنابیشیان  بە زوویی واتە هەر ئەو حەوتوویەی کە دێ لە فەڕانسە دوکتوراکەی تەواو دەکا لە بواری زمانناسیی کوردی. یەعنی ئێستا زمانناسی پسپۆڕ و شارەزای زمانناسیی کوردیمان یەکجار زۆر بووە. ئەم وتارە بەشێکە لە زنجیرە وتارێک کە بە سەرپەرشتی مامۆستا پرۆفسۆر ئەننبی کە ئێستا بووە بە تەواو پرۆفسۆر لە بەشەکەی بەڕێوەچووە تا ئێستا. چونکە ئەو دیرێکتۆر و سەرپەرشتیاری سەرەکی ئەو ئەتڵەسی زمانییە. نزیکەی دەتوانم بڵێم پازدە ساڵە ژیانی خۆی بۆ ئەمە تەرخان کردووە شەو و ڕۆژ، بە شێوەیەکی زۆر رێک و پێک بەڕێوەی دەبا بەو واتایە کە نزیکەی ٨٠ کەس یارمەتی دەدەن زۆربەیان ئەمانە زمانناسن  یان خوێندکاری ماستر و دوکتورای زمانناسین چ لە ناوخۆی ئێران، زۆریان لە ناوخۆی ئێرانن و چ لە دەرەوەی. تا ئێستا لە سەر پارێزگاکانی هۆرموزگان، پاشان چوارمحاڵی بەختییاری، ئیلام و کوردستان کاری کردووە، کرماشان بەشێکی باش کاری لە سەر کراوە و ئازەربایجانی ڕۆژئاوا کە موکریان بەشێکی سەرەکی ئەو ئوستانەیە ئەویش ئێستا لە ژێر کارکردن دایە. پڕۆژەیەکی یەکجار زۆر گەورەیە ئامانج ئەوەیە کە نەخشە و ئەتڵەسی زمانی لە ئێران یان زمانەکانی ئێران دروست بکرێ، نەک زمانە ئێرانییەکان، بەڵکوو ئەو زمانانەی لە ئێران هەن جا لاری بێ، بەختییاری بێ، عەڕەبی بێ، فارسی بێ، تورکی بێ، تورکەمەنی بێ هەموویان نەخشەکەیان دیاریی دەکرێ. ئەو پرسیارەی فەرمووت کە بۆ زۆر بەجێیە  کارێکی وا بکرێ؟  ئەمە زۆر گرینگە بە ڕاستی، یەکیان ئەوەی کە دەمانەوێ بزانین چەند زمان لە ئێران قسەی پێ دەکرێ و کێ قسەیان پێ دەکا، لە کوێ بتوانین سنوورەکانیان دیاری بکەین، بتوانین لە بواری ساختاری زمانییەوە، پێکهاتەی زمانییەوە  ئایسۆگڵاسەکان دیاریی بکەین، چونکە ئاوا ئەو کات دەزانین بۆ وێنە  ئەگەر زمانێک هەیە کە لە مەترسی دایە، مەترسی لەناو چوون و توانەوەی لە سەرە، ئەو دەم دەکرێ ئەو کەسانەی کە خەم لە شتی وا دەخۆن ئاگادار بکرێنەوە بە شێوەیەکی جیدی. نەک ئەوەی کە یەکێک و دوو کەس یان دە کەس بە بێ لێکۆڵینەوە ئەم قسەیە بکەن چونکە لەوانەیە ئەوانەی دەستیان دەڕوا زۆریان گوێ نەدەنێ بەڵام کە ئاوا داتای مسۆگەر و جێگای متمانە هەبوو ئەودەم هیوادارین بەرپرسان زیاتر سەرنج بدەن یان شوێنێک وەکوو یۆنسکۆ زیاتر سەرنج بدا.
لایەنێکی تری ئەوەیە لە بواری پراکتیکەوە ئەوە چەند گرینگە. وای دا بنێ ئەگەر لە داهاتوو دا یان لە داهاتوویەکی نزیکدا یەکێک بییەوێ بۆ وێنە لە ئازەربایجانی ڕۆژئاوا خوێندن بە زمانی دایکی هەبێ. ئێمە ئەگەر داتایەکی ئەوتۆمان نەبێ نەزانین کام گوند بە چ زمانێک قسە دەکا لە وانەیە دوو زمان، سێ زمان لەو گوندە دا هەبێ  ئەو دەم لەوانەیە ئەوەی دەمانەوێ دروستی بکەین تووشی کێشەی زۆر بێتەوە. لەوانەیە لە زۆر شاران خەڵک بەرهەڵستی پڕۆگرامەکە بن، بڵێن لێرە ئەوەش قسە دەکرێ چۆنە ئەوە باس نەکراوە، بۆچی لێرە تەنیا بەس کوردی بگوترێتەوە کاتێک ئەو گوندە زمانی دیکەشی تێدایە. سەڵماس بۆ وێنە دوو شێوەزاری کوردی لێیە، پاشان ئازەربایجانیشی لێیە بۆچی ئەمانە حیسابیان بۆ نەکراوە؟ لە زۆر بوارانەوە دەتوانێ قازانجی زۆر گەورەی هەبێ. قازانجێکی دیکەش ئەوەیە مامۆستا حەسەن بۆخۆت دەزانی بەشێکی گەورەی ئاکادێمی ئەوەیە کە وڵامی پرسیارەکانی ئێمە بداتەوە. هێندێک جار بە ڕواڵەت ئەو پرسیارانە لەوانەیە زۆر ساکار بن بەڵام ڕۆژانە ئێمە باسیان دەکەین. بۆ وێنە ئێمە لەوانەیە بڵێین ئەرێ فڵان پارێزگا هەموو کوردن؟ هەمووی بە کوردی قسە دەکەن؟ چ ڕێژەیەک بە کوردی قسە دەکا؟ ئەرێ گۆیا ئازەربایجانیش هەیە لە پارێزگای کوردستان، لە کوێ هەیە؟ یەعنی زۆر پرسیار هەیە کە خەڵکی ئاسایی دەیکا، با هەر لە لایەنی خوێندەواری و هەڕەشە لە زمان و ئەوانەش بگەڕێین، لە ژیانی ڕۆژانە دا لەوانەیە ئەو پرسیارەیان بۆ ساز بێ و ئەو ئەتڵەسی زمانییە دەتوانێ وڵامی زۆرێک لەو پرسیارانە بداتەوە.
قازی: باشە ئەگەر ئێستا ئەوە لە پێوەندی لەگەڵ ئوستانی کرماشان و ئوستانی ئیلام، ئوستانی ئازەربایجانی غەڕبی و تەنانەت هێندێک ئوستان لە خۆراسان و ئەوانەش بکرێ ئەو دەمی تەسبیت دەکرێ کە هەر کام لە پارێزگاکان چەند زمانی تێدایە، ئەو جێیانەی ئەمن باسم کرد مەبەستم بوو بڵێم لەوێش شێوەزاری کوردی هەن . دوایە پێت وا هەیە بکرێ ئەو زانیارییانەی کۆ دەکرێنەوە هەموو بخرێنەوە سەر یەک؟ وەک ئەمن لەو وتارە دا خوێندمەوە وا بزانم لە ئوستانی کوردستان پێنج شێوەزار تەسبیت کراوە یانی ئەو دەرفەتە دەبێ لە درێژ خایەندا بۆ ئەوەی زانیارییەکان کۆ کرێنەوە سەر یەک؟ وا نییە؟
شێخولئیسلامی: بەڵێ، بە بێ شک ئەو دەرفەتە دەبێ. ئەمە زۆر زۆر گرینگ دەبێ. لە سایەی سەری سۆشیاڵ میدیاوە، لەو دواییانە دا هێندێک جار بە ڕاستی ئێمە سەرمان سوڕ دەمێنێ لە فڵان گوند و چەند گوند بۆ وێنە  لە ناوچەی هەمەدان گوند هەن کە ناوی شەقامەکانیان بە کوردی یە. یا بۆ وێنە ویدێئۆ دێتە دەرێ لە باکووری ئێران لە نەکاو خەڵکێک هەیە  بە کورمانجی قسە دەکا و لەوێ جڤاتێکی گەورەی کورمانجی ئاخێو هەیە و ...
قازی: بە خۆشیان دەڵێن " گورمانج"!
شێخولئیسلامی: بەڵێ بە خۆشیان دەڵێن " گورمانج". بە ڕاستی زۆرێک لەمانە پێشتر نەمان دەزانی بۆچی لەبەر ئەوەی کە نەخشەیەکی ئەتڵەسی زمانی ئاوا نەبوو. چونکە بەداخەوە لەو وڵاتانەی وێ بە تایبەت ئێران، تورکیا، سووریا کاتێک کە سێنسس دەکرێ، ئامار گرتن کە هەر چەند ساڵ جارێک ئاماری وڵات دەگیرێ لە کەس ناپرسن زمانی ماڵەوەیان چییە، زمانی دایکییان چییە، یان زمانی یەکەمیان چییە؟  لەبەر ئەوە ئەم جۆرە زانیارییانە کە زۆر زۆر گرینگن بەداخەوە شاراوەن. ئەو ئەتڵەسە زمانییە دەتوانێ ئەم زانیارییانە وەدەر بخا و زۆر کەلکی دەبێ.
قازی: مامۆستا جەنابت لەگەڵ بەڕێز دوکتور ڕەحیمی سورخی لێکۆڵینەوەیەکی تازەشتان کردووە بە ناوی
" جۆراجۆری وشەی فەرهەنگی لە شێوەزارە کوردییەکاندا " و هەر وەها جۆراجۆری یان گۆڕانی مانایی چونکە مومکینە وشەیەک مانای بگۆڕێ، یانی گۆڕانی مانای وشەیەک بۆ مانایەکی دیکە. دیارە لێکۆڵینەوە سەبارەت جۆراجۆریی وشەیی لە زمانانی دیکە دا، لەمەڕ زمانە گەورەکان کراوە، بەڵام لە شێوەزارە کوردییەکاندا ئەوە یەکەم جارە ئەو دەستپێشخەرییەی ئێوە ئەو ئەرکەی وەئەستۆ گرتووە. پێم خؤشە ئەو بابەتە زیاتر شی بکەیەوە نەک بە شێوەی فەننی بەڵکوو بە شێوەیەکی گشتی کە مەسەلەکە جوان ڕوون بێتەوە. ئەو لێکۆڵینەوەیە دەمانباتە کوێ و مەبەست و ئاکامەکەی چییە؟
شێخولئیسلامی: بەر لەوە ئەوە بڵێم مامۆستا ئەگەر ڕێگام بدەی شتێکی بڵێم ئەو بابەتەی تر تەواو بکەم.
قازی: فەرموو
شێخولئیسلامی: ئەو ئەتڵەسی زمانییە ئێستا بۆ هەموو کەس هەیە دەتوانێ سەیری بکا، بۆیە ئەوەت عەرز دەکەم چونکە بەڕێوەبەری  ئەو ماڵپەڕە دۆستی خۆمە وەکی گوتم هاوکارمە لە بەشەکەشمان. لە تۆڕی ئینترنێت دا
Iranatlas.net دەتوانن بچنە وێ، دەتوانن نەخشەی  زمانی ئێستا ئی ناوچەی کرماشان بەشێکی باش ببینن، ئی هورمزگان، چوارمحاڵی بەختییاری و بە تایبەت دەتوانن ئی پارێزگای کوردستان ببینن  لە ئێران. بیزەبت ببینن بە دەقیقی، بە جوانی، بە ئاشکرایی، بە ڕوونی کە چەند شێوەزار قسەیان پێ دەکرێ، چەند زمان قسەیان پێ دەکرێ، لە کوێ، لە کام گوند؟ ناوی گوندەکانیش دەتوانن ببینن. ناوی گوندێک کە لێ دەدەن تەنیا ناوی ڕەسمی فارسی ئێران لە سەری نییە، بەڵکوو نێوە کوردییەکەشی تۆمار کراوە. کە ئەو خەڵکە بە گوندەکەی خۆیان ئەوە دەڵێن، ئەو خەڵکە بە شێوەزارەکەی خۆیان ئەوە دەڵێن، زۆر زانیاری تێدا. و ڕێگا بە خەڵکیش دراوە کە قسە بکا، یەکێک ئەگەر تێبینی هەیە دەتوانێ بابەتەکە دەوڵەمەند بکا. بە گشتی ئەم ئەتڵەسی زمانییە جیاوازییەکی گەورەی هەیە  دەگەڵ ئەتڵەسە زمانییەکانی  پێشوو. لە ئێران زۆر کەم کراوە، لە ناو کورد دا زۆر کەم لەو بارەیەوە هەوڵ دراوە. بەڵام ئەوەی کە هەوڵیش دراوە زۆرتر زمانناسەکە کردوویەتی بە پێی ڕاپرسی زمانناسی. ئەمەیان لە خەڵکەکە خۆی داتا کۆ کراوەتەوە، لە خەڵکەکە پرسراوە تۆ چ شێوەزارێک قسە دەکەی؟ چی پێ دەڵێی بۆخۆت؟ خەڵکی تر بە شێوەزارەکەی تۆ چی دەڵێ، پێت وایە خەڵکی تر کە لەو گوندەی تۆن ئەوان بە چ شێوەزارێک قسە دەکەن. بەڵام ئێستاش ڕێگا دراوە کە خەڵک دەوڵەمەندی بکا ئەو ئەتڵەسی زمانییە.
قازی: بێینە سەر جواراجۆری وشە.
شێخولئیسلامی:  ئەو جۆراوجۆری وشە، بە ڕای من لێکۆڵینەوە لەمە جەنابت ڕاست دەفەرمووی یەکەم جارە. من دەمێک ساڵە بیستوومە بۆ وێنە، بەر لەوەی کە زمانناسی بە شێوەیەکی جیدی دەست پێ بکەم، بیستبووم دەمزانی کە لە ناوچەی ئێمە بە کەسێک کە ماڵاتی دەفرۆشت بۆ وێنە لە بیرمە سەردەمی خۆی لە ناوچەی مەهاباد چوارشەمە بازاڕ هەبوو، چوارشەمە بازاڕ خەڵک لە هەموو گوندەکان یا لە هەر مەنتەقەیەک بۆ وێنە لە مەڵبەندی محاڵ
قازی: بازاذی قەباغ کەندی هەبوو.
شێخولئیسلامی: ئەوەتا بازاڕی قەباغ کەندی هەبوو خەڵک ماڵاتی دێنا ئەوێ، ئەو کەسەی بۆ وێنە چوار مانگای وەپێش خۆی دەدا و دەیهێنا وێ بیانفرۆشێ بەو کەسەیان دەکوت چێودار. هەمیشە بۆ من پرسیار بوو ئەو
"چێودار"ە چییە؟ دوایی بۆمان ڕوون بۆوە لە ناوچەی سنە بە دار دەڵێن چێو، لە تەواوی ناوچەی موکریان من وەبیرم نایە  بە داریان گوتبێ چێو، بەڵام ئەو کەسەی کە ماڵاتەکەی دێنا وێ دارێکی بە دەستەوە بوو " چێودار" بوو. لە وانەیە یەکێک بڵێ بۆ " چێودار " ە نازانین. چونکە هێندێک جار هەیە دەزانی وشەیەک لە جێیەکەوە هاتووە بەڵام بۆچی وایە نازانین. زمانناسێک قسەیەکی جوانی هەیە دەڵێ: " هێندێک جار وشەکان دەگۆڕدرێن وەک ئەوە وایە کە بڵیی بۆچی لە نەکاو ئەو پانتۆڵەی خەڵک دەبەری دەکا ئی ئەمساڵ دەگەڵ ساڵی پێشوو جیاوازە." بە ڕاستی هێندێک جار زۆر زەحمەتە بزانی، مۆدێلە گۆڕاوە. هێندێک جاریش ئێمە نازانین بۆچی وشەکان دەگۆڕدرێن چ فۆڕمیان، چ واتایان. چونکە هێندێک جار هەیە ئێمە وشەمان هەیە یەک فۆڕمە وەکوو وشەی بۆ وێنە
" کاڵ"  کاڵ دەکرێ بە مانای ڕەنگ بێ، ئاوەیی کەمڕەنگ، دەتوانێ بە مانای کاڵ، پێ نەگەیشتوو بێ واتا بۆ میوە، دەتوانێ لە لایەنی مێتافۆرەوە [ئیستیعارە] واتای هەبێ، یەکێک کاڵ و کرچە واتە بی ئەزموونە، بێ تەجروبەیە زۆر واتا بەڵام هەمووی " کاڵ"ن. بەڵام هێندێک جار هەیە دەتوانین یەک مەفهووم، یەک چەمک، یەک مەعنا لە چەند فۆڕم دا خۆی دەر بخا بۆ وێنە ئەو شتە فیزیکییەی گڵ و بەرد کە هەمانە  لە کوردستان، لە ناوچەیەک پێی دەڵێن "چیا"، لە ناوچەیەکی تر پێی دەڵێن " شاخ"، لە ناوچەیەکی تر پێی دەڵێن " کێو" پاشان لە نێو فۆڕمی " کێو" بۆ خۆی جۆراوجۆری هەیە  " کێو"، "کێو [ دەنگی /ک/ی پفدراو]"، " کێف " لەناوچەی سنە"،
"کوو" کە بەرەو جنووب دەچێ، دوایە هەتا بەرەو لورستان و ناوچەی فارس ئاخێو دەچێ دەبێ بە "کوە" باسی ئەو شتانە دەکەین. باسی ئەو شتانە دەکەین کە بۆچی ئەوانە ئاوان. لە کوێن یەکەم، پاشان با هەر بێینەوە سەر وشەی "شاخ". ئەگەر ئێمە بێنین، خۆزگە توانیبامان نەخشەکان نیشان بدەین. من دەتوانم...
قازی: فەرموو قسە بکە بۆ ئەوەی دەست بە وەختەوە بگرین.
شێخولئیسلامی: ئەگەر حەز بکەی دەتوانم نیشانی بدەم کاک حەسەن
قازی: فەرموو
شێخولئیسلامی: بزانین دەتوانین بێ. بە هەر حاڵ بۆ وێنە ئەگەر ئێمە چاو لێ بکەین. هیچ نیشان دەدا
قازی: نا نیشان نادا، کیشە نییە، قسە بکەی باشترە.
شێخولئیسلامی: بۆ وێنە ئەگەر چاو لێ بکەین ئەوەی کە پێی دەڵێن " ئایسۆگڵاس"
قازی: "ئاسۆگڵاس" دەتوانین بڵێین خەتێک کە دوو شێوەزاران لەیەکتری جیا دەکاتەوە.
شێخولئیسلامی: یا دوو شیوەزار یا ئەوەی کە بۆ وێنە دەتوانین نیشان بدەین کە لە کوێ دەگوترێ "چیا" لەوێ جەغزێک دەکێشین بە دەوری ئەوە دا، خەتێک دەکێشین  ئەوە پێی دەڵێن " ئایسۆگڵاس"، بەڵام دوایی دێینەوە ناوچەی بۆ وێنە کوردیی ناوەندی دەبێتە شاخ و کێو یان کێف، دوایە بۆ کوردیی جنووبی دەبێتە "کوو" تا بەرەوە کوە دەچێ. ئەوانە قازانجیان هەیە، یەکێک لەوانە کە دەتوانین لە بواری شێوەزارەکانەوە دەتوانین سنووری شێوەزارەکان ببینینەوە، پاشان دەتوانین لە ناوخۆی شێوەزارە سەرەکییەکاندا بنزارەکانیش بدۆزینەوە. بۆ وێنە با بڵێین لە باشووری کوردستان "مناڵ" مان هەیە لە ناوچەی گەرمیان و سلێمانی، بابانی کە بەرەو قەڵادزێ و ڕانییە و ناوچەی پشدەر و ئەوە دێی هەتا باڵەکایەتی هەتا چۆمان وەکوو موکریانی لێ دێ دەبێتە "منداڵ"، بەڵام لە چۆمان و ئەوەوە بەرەو سۆران و ڕەواندز هەتا دێتە خەلیفان و شەقڵاوا و دوایە مەسیف و هەولێر و کۆیە "مندار" یەعنی لێرەش دەتوانین مناڵ، منداڵ، مندار، لێرە ئەو خەغزانە بکێشی و ئێستا بنزاری شێوەزاری ناوەندی دیاری بکەی. لەوانەیە بفەرمووی ئەو کارانە بۆچین؟ قازانجەکانیان چییە؟ چەند قازانجەکانیان ئەمڕۆ لە سۆشیال مێدیا دا دەیبینین چ دەبینین ئێمە هێندێک جار دەبینین کە بۆ وێنە یەکێک قسە دەکا کوردی دەنووسێ دەبینی کەسێکی تر بە داخەوە گاڵتەی پێ دەکا. تا ئێستا من بە هەرحاڵ کارم ئەمەیە، بە قەولی دۆستانی باشووری دەفەرموون موتابەعەی ئەمە زۆر دەکەم، زۆر بە دوای ئەمە دا دەگەڕێم، چاو لێ دەکەم بزانم خەڵک چۆن لە چ زمانێک کەلک وەردەگرێ بە تایبەتی گەنجەکانی لای خۆمان.
قازی: مامۆستا ئەگەر ئیجازەت لە سەر بێ دوایە دێینە سەر ئەو مەسەلەیە با ئەوەندەی تەواو بکەین. یانی ئامانجی سەرەکی لە دۆزینەوەی جۆراجۆرییە وشەییەکان مەبەست ئەوەیە کە دیاریی بکرێ ئەو مەرزو سنوور و ئەو حەد و سەدەی کە شێوەزارەکان لە یەکتری جیا دەکاتەوە یانی لە درێژخایەندا دەکرێ باسی ئەوە بکەین، چونکە وەک ئەوەی ئێوە لەو وتارە دا لەگەڵ بەڕێز سورخی ئاماژەتان پێ کردووە لە باکووری کوردستان، لە پێوەندی لەگەڵ کورمانجی سەروو دا کارێکی ئاوا کراوە لە لایەن بەڕێز جێفری هەیگ و کاک ئوێپەنگین ڕا کارێکی ئاوا کراوە، ئەوەندەی ئەمن لە زەینم دا بێ چونکە نووسینەکەی ئەوانیشم خوێندووەتەوە باسی پێنج شێوەزاری کورمانجی لە جوغرافیای باکووری کوردستان و تورکیا دا دەکرێ بکرێ. جا ئەو لێکۆڵینەوەی ئێوەش دەتوانێ یارمەتی بکا بە دیاریی کردنی بڵێین شێوەکانی شێوەزاری کوردیی ناوەڕاست وا نییە؟
شێخولئیسلامی: دەتوانێ، بەڵام ئەوەی کە تەنیا لە سەر وشە ڕاوەستی، جوراوجۆری وشە بۆ ئەو مەبەستە زۆر زەحمەتە بتوانی سەرکەوتوو بی. وتارەکەی ئێمە هێندێک لەو شتانەی کە جێفری هەیگ و مەکێنزی و ئەرگین و دۆستانی دیکە دۆزیویانەتەوە، ببوورن دەڵێم ئەرگین چونکە وەکوو دۆستێک ناوی دێنم دەنا دروستترە بڵێم دوکتور ئوێپەنگین.  بەڵام بە هەر حال ئەوە هێندێک لەو خاڵانە ڕاست دەکاتەوە بۆ وێنە ئەوان بۆیان دەرکەوتووە کە یەکێک لەو بنزارانەی کوردیی باکووری کە کەمترین خاڵی هاوبەشی هەیە لەگەڵ بنزارەکانی دیکەی کوردیی باکووری ئەو ناوچەی بادینان و حەکاری یە، ئەمە بۆخۆی شێوەزارێکی بنزارێکی کوردیی باکووری یە. ئەوە لە ئی ئێمەش دا وایە. بۆ وێنە لە تەواوی بنزارەکانی باکووری بۆ منداڵ وشەی زارۆک و زار دەکار دەکەن بەڵام دێی بۆ ناوچەی بادینان و بەشێکیش لە حەکاری دەبێ بە بچیک ، تەنیا زاخۆ دەڵێ زارۆک ئەویش لەبەر ئەوەی  هەر لە کۆنەوە خزمایەتی نزیکی زمانی دەگەڵ ناوچەی جزیر و ئەوە هەبووە. ئەمە مەسەلەن نیشان دەدا کە لێرە دیسان ناوچەی بادینی جیاوازە لە بنزارەکانی دیکە. لە ڕاستیدا لە وانەیە وای چاو لێ بکەی کە زۆر کەوتووەتە ژێر تەئسیر و کارتێکەری کوردیی ناوەندی، سۆرانی. لەوانەش وای دابنێی هێندێک کەس کە کوتوویانە ئەوە لەوانەیە ئەوەی کە پێی دەڵێن ناوچەیەکی گواستنەوە، ناوچەیەکی تێپەڕ transitional region بێ بۆ ئەو دوو شێوەزارە دەتوانی ئاواشی ببینی.
قازی: مامۆستا ئێوە هەر لەو وتارە دا باسی بانکی زانیاری زمانیشتان کردووە کە لە زانکۆی مەنچێستر بەڕیز یارون ماتراس ئەو پڕۆژەیەی بەڕێوە بردووە. کە وەکوو بانکێکی زانیارییە لە سەر شێوەزارە کوردییەکان، ئێوە لەوەش کەلکتان وەرگرتووە بەڵام لە چەند جێگا ئاماژەتان کردووە بەوەی کە مومکینە هێندێک هەڵەی تێگەیشتنی هەبێ پێتان وایە لەوانەیە هێندێک وشە بە هەڵە ئاستە کرا بێ چونکە ئێوە هەر دووکتان ئاخێوی خۆجێیی زمانەکەن. باشە ئەو بانکە زانیارییە چۆنە؟
شێخولئیسلامی: ئەو بانکە زانیارییە کە پڕۆفسۆر یارۆن ماتراس بەڕێوەی دەبا لە زانکۆی مەنچێستر ئەوەش پڕۆژەیەکی زۆر گەورە و دوورو درێژ بووە، یارمەتی زۆری وەرگرتووە لە خەڵک، داتا کۆ  کراوەتەوە. داتا بەو شێوە کۆ کراوەتەوە بۆ وێنە یەکێک لە مەهاباد لە یەکێکی تری پرسیوە بە مە دەڵێی چی؟ دار. بەمە دەڵێی چی؟ چەم. باشە ئەگەر بڵێی ئەم دارە نزیک ئەم چەمە یە چۆنی دەڵێی، دیارە بە فارسی پرسیویەتی، ئەگەر ئینگلیسی زانیبێ بە ئینگلیسی ئەویش بە شێوەزاری ناوچەی خۆی کوتوویە دەڵێـم ئەم دارە لە قەراغ ئەو چۆمەیە، ئەو دارە لە قەراغ ئەو چۆمەیە. بەڵام لەوانەیە لە سنە بڵێ ئەم درەختە لە پاڵ ئەم چەمەیە. دیارە لەوانەیە وەک من گوتم وا نەبێ، بە هەر حاڵ ئاوا داتاکە کۆ کراوەتەوە پاشان خەڵکی کە ڕاهێندراون هاتووە ئەوانەی بە IPA ( ئەلفوبیی فۆنێتیکی ناونەتەوەیی) بیزەبت نووسیوەتەوە و پاشان ئەوە چووەتە ناو داتا بەیسێک ئێستا خەڵک دەتوانێ بچێ بیبینێ Manchester database of Kurdish dialects دەتوانێ بچێ بیبینێ چاو لە نەخشە و شتی وا بکا. بەڵام  وەکی جەنابت گوتت من و هاوکارم دوکتور سورخی کە خەڵکی  ناوچەی موکریانین باش دەزانین کە هێندێک لە وشەکانی کە تۆمار کراون ناکرێ شتی وا لە مەهاباد و بۆکان بگوترێ کە ئێمە باش دەیزانین. هەڵەی تێدا هەیە، ئەوانەی کە نووسییانەتەوە لە وانەیە کورمانجی ئاخێو بووبن باش گوێیان ڕانەهاتبێ بە سۆرانییەکە، خراپیان تۆمار کردبێ، لەوانەیە ئینگلیزی بووبێ باش گوێی لێ نەبووبێ، لە وانەیە ئەو کەسەی کە پرسیارەکەی لێ کراوە، وای دابنێ یەکێک دەڵێ ئەمە چییە؟ لەوانەیە ئەو ئەمەیە  دەستەکە کە ڕاداشتراوە هەم  بۆ دارێک بوو بێ هەم بۆ تەپۆڵکەیەک بێ، هەم بۆ پنچکە دارێک بووبێ. لەوانەیە نەیزانیبێ کامەیە. ئەوەی دیکەش ڕەنگە شێوەزارەکەی نەزانیبێ کە بزانێ ئەوەی کە وڵامەکە دەداتەوە هەڵەیە. بەڵام پێی وا بووە مەسەلەکە تێ گەیشتووە کە مەبەستی کێهەیە. یانی ئەو کێشانە دێنە پێشێ، بەهەر حاڵ بۆ ئەوەی کە ئێمە قەرەبووی ئەو کەموکورتییە بکەینەوە لە ٢٩ کەسی دیکە داتامان کۆ کردووەتەوە. ئێمە بەس باسی یازدە وشە دەکەین بەڵام هاتووین ئەو یازدە وشەیەشمان لە خەڵکی جۆراوجۆر، خەڵکی ناوچەی جۆراوجۆر پرسیوە دیسان زۆر سپاس بۆ سۆشیال میدیا، لە ڕێگای سۆشیال میدیاوە پێوەندیمان پێوە کردوون، هێندێک جاران لە ڕێگای تەلەفوونەوە.
قازی: مامۆستا جەعفەر زۆر ببوورە ئێمە وەختمان زۆر نەماوە بۆیە پێم خۆش بوو ئەو مەسەلەی سۆشیال میدیا، میدیای کۆمەڵی زیاتر باس بکەین. لەو پێوەندییە دا دەزانی کە ماوەیەک لەوە پێش لە تێلێڤیزۆنی ناوچەیی مەهاباد دا بەرنامەیەک هەیە وا بزانم بەرنامەی زانیاری دانە لە سەر مەسەلەی تەندروستی و ئەوانە، لەوێ خانمێک قسەی کردووە کە زمانە کوردییەکەی زۆر فارساوییە. ئێوە باسی گرینگی کوردی نووسینیشتان کرد لە تۆڕی کۆمەڵی دا. ئەگەر ئیجازەت لە سەر بێ ئەو گرتە لە بەرنامەکە بەیەکەوە ببینین  دوایە هەم لە سەر ئەوە قسە دەکەین، هەم لەسەر ڕۆڵی مێدیای جڤاکی. ئەگەر ئەو گرتەیە حازرە هاوکارانم نیشانی بدەن.
" ئەمن ئۆدیئۆلۆژیست کارشناسی .. بەرنامەی ئەوڕۆمان لە مەوردی غەرباڵگەری شنەوایی کوودەکان دا هەیە. بەر ئەساسی تەحقیقاتی کە ئەنجام بۆ سێ تا پێنج نەوزاد لە هەر هەزار نەوزادێک کە موتەوەلید دەبن کەم شنەوایی مادەر زادییان هەیە. وە یەک سەری لە کوودەکان دوای تەوەلود دوچاری کەم شنەواییهایەکی تەئخیری و ئیکتیسابی دەبن. خۆشبختانە لە سەتحی کیشوەر دا غەرباڵگەری شنەوایی نەوزادان تەیی چەند مەرحەلە ئەنجام دەبێ. لە سنینی سێ تا پێنج ساڵ با تەوجو‌هە بەوەی کە سنی زەبان ئامووزی وە گوفتار و زەبان شکڵ دەگرێ ئەو سینە حەتا سینینی تەلایی پێ دەڵێن تەشخیس و موداخەلەی بە مەوقیع لەو سیننەی دا  زۆر موهیممە. کەم شنەوایی لە سینینی سێ تا پێنج ساڵ دوو عیلەتی هەیە یەک ئەوەی کە لە بەدوی تەوەلود کوودەک دوچاری کەم شنەوایی بۆ وە تەشخیس نەدراوە دووەمین عیلەتیشی کەم شنەواییهایەکی ئیکتیسابی وە تەئخیری یە کە دوای تەوەلود خۆی نیشان دەدا. عیلەتی ئەو کەم شنەواییهاش مەعموولەن سابقەی زەربە بەسەریان هەیە ئەو منداڵانە یا ئەوەی کە لە مەعڕەزی سەروسەداهای بڵیند بوونە  وە یا ئەوەی کە دوچاری عوفوونەتهایی ویرووسی وەکوو سورخەک وە سورخچە بوونە  وە شایعترین عیلەت کە لەو سیننەی دا باعیسی کەم شنەوایی دەبێ عوفوونەتهای گووشی میانی یە  کە بە عیلەتی ساختاری خاسی گووشی میانی  لەو منداڵانە دا زۆر شاییعە. کە لە سووڕەتی دەرمان نەبوون باعیسی کەم شنەواییهایەکی دائیمی وە غەیری قابیلی بەرگەشت دەبێ. کەم شنەوایی لەو سیننەی دا عەلائیمێکی کە هەیەتی ئەوەیە کە ئەو کوودەکە لە دەرکی گوفتار موشکیلی هەیە وە یا ئیشتیبا موتەوجیهە دەبن و ئەکسەرەن حەواس پەرتن. لەو سێنینەی دا دەرسووڕتی تەشخیس وە موداخەلەی بە مەوقع ئیقداماتی تەوانبەخشی ئەنجام دەدرێ. ئیقداماتی تەوانبەخشی شامیلی تەجویزی سەمعەکی موناسیب لە ژێر نەزەری کارشناسی شنەوایی شناسی وە جوبڕانی کەم شنەوایی یە. ئەوە بوو بەرنامەی ئەوڕۆمان تا بەرنامەیەکی دیکە بە خوداتان دەسپێرم. "
مامۆستا دیارە بە  " سوورێژە " و " مێکوتە" بڵێی  سورخەک و ئەو شتانە.  بەڵام دیارە ئەو بابەتە زۆر بابەتێکی بەرچاو و گرینگە هۆیەکانی لە لایەنی جۆر بە جۆری زمانناسی ڕا دەکرێ شی بکرێتەوە. ئەمن ئەو جۆرەی کە لێم کۆڵییەوە لەو بەرنامەیە دا نزیکە ١١٦ وشە یان وشەی لێکدراو هەن کە لە کوردیی ئاسایی  ڕۆژانە دا بەرانبەریان هەیە . دیارە ئەگەر ئینسان فارسی باش بزانێ زۆر بە جوانی لەو کوردییە تێ دەگا ئێوە چۆنی بۆ دەچن سەبەب چییە کە وایە؟ لەوانەیە هێندێک بە هۆی سیاسی دابنێن بڵێن سیاسەتی زمانی دەوڵەتی لە ئێرانێ ئەوە بێ، ڕەنگە لەگەڵ کوردی ئەوە زۆر زەق وەبەرگوێیان نەکەوێ بەڵام لە پێوەندی بۆ وێنە لەگەڵ تورکی ئازەربایجانیدا  دەڵێن جاری وایە هەر فێعلەکان لە ئاخریدا تورکی یە دەنا ئەویدیکەی هەموو فارسییە. جەنابت بۆچوونت چییە. پێم وایە جەنابیشت پێشتر ئەو گرتە ویدێئۆییەت دیتووە؟ چونکە لەو لاپەڕەی کە لە فەیس بووک دا هەتە لە سەر زمانناسی ئەو گرتەیەت بڵاو کردبووەوە.
شێخولئیسلامی: بەڵێ ئەمن ئەو ویدێئۆیەم بینیوە  و لە سەر ئەو ماڵپەڕەی زمانناسیش دامنا. سێ پرسیار هاتبووە پێشێ بۆ خەڵک: ئایا ئەمە شتێکی ئاساییە، ئایا پێتان وایە ئەوە زۆر مەترسیدارە و دەتوانێ کوردی بتوێنێتەوە و یان ئەوەی کە باشە بە کوردییە قەیدێ ناکا وشەی فارسی زۆر تێدا. زۆربەی خەڵکەکە وابزانم گوتبوویان ئەوە وا وێدەچێ بە ئانقەست کرابێ و لە وانەیە ببێتە هۆی توانەوەی زمانی کوردی. بە هەرحاڵ ئەمە ڕای خەڵکە. ڕای من چییە؟  ئەمن پێم وایە ئەو کەسەی کە بە فارسی خوێندبێتی مێشکی وا تەربییەت دەکرێ ئەگەر بیهەوێ بڵێ  گوێگرانی، فڵانکەس گوێی گرانە دەڵێ کەم شنەوایە. ئەگەر پێشی بڵێی بڵێی باب و باپیری تۆ، دایک و نەنکی تۆ هەموو گوتوویانە فڵانکەش گوێی گرانە. ئێشتاش لە سابڵاغێ لەوانەیە زۆر کەس قسە بکا بڵێ ئەرێ ئەوە بۆ گوێت لێ نەبوو، گوێت گرانە؟  کەم شنەوایی یانی گوێ گرانی دەتوانی ئەوە بڵێی. بەڵام چونکە بە فارسی  وای نەخوێندووە، فارسی لە زانکۆ پێی گوتراوە ئەوە کەم شنەوایی یە ئەگەر پێشی بڵێی لێت تێ دەگا دەڵێ گوێ گرانی بەڵام  بە ڕاستی پێی وا نییە ئەو چەمکەی ئەو دەیهەوێ بیگەیێنێ، ئەو مەعنایەی ئەو دەیەوێ بیگەیێنێ  هەوە هەتا نەڵێ کەم شنەوایی پێی وا نییە  مەعناکەی گەیاندووە. چونکە ئاوا ڕا هاتووە، ئاوا پەروەردە کراوە. کە ئەوە پێمان دەڵێ دەچینەوە سەر ئەو فکرەی ۆرف و سپیر کە بەڕاستی ئەو زمانەی کە تۆ پێی ڕادێی بە تایبەت لە دنیای مۆدێڕنی ئەمڕۆ دا، ئەو زمانەی کە تۆ پێی دەخوێنی فکریشت هەر بەو زمانە دادەڕێژی، قالب دەگرێ، دنیا بەو زمانە دەبینی، بەو کولتوورە دەیبینی جا بۆیە کەسانی وەکوو جاشوا فیشمەن هێندە نیگەران بوون کە بڵێن کاتێک کە تۆ زمانەکەی خۆت لە  دەست دا، جیهانبینییەکەشت لە دەست دەدەی، کولتوورەکەشت لەدەست دەدەی. ناسنامەکەشت لە دەست دەدەی. بەڵام با بێمەوە سەر ئەو گرتەیە. بۆ من ئاسایی یە  کەسێکی کە بە فارسی خوێندبی بڵێ ئیکتیسابی، بڵێ تەئخیر، بڵێ دوو عیلەتی هەیە ئەوانە بە ڕای من ئاسایین  چونکە بە کوردی نەیخوێندووە هەتا بڵێ دوو هۆی هەیە. نەیخوێندووە، بەڵام  بەلامەوە زۆر سەیرە کە بە مناڵ یان منداڵ دەڵێ کوودەک یا دەڵێ نەوزاد چونکە من دڵنیام ئێستاش لە شوێنێکی وەکوو مەهاباد، وەکوو نەغەدە، وەکوو شنۆ چونکە هەستم کرد ڕەنگە خەڵکی ناوچەی سندووس و ئەوە بێ بە گوتنی "بوونە" چونکە لە مەهاباد ئەوە نییە ناڵێن ئەوانە فێر بوونە، دەکرێ ئەوە ئی ناوچەی سندووس و ئەوە بێ. بەڵام ئێستا من نەمبیستووە خەڵک بڵێ وەڵا من " نەوزادێکی بەر مەمکانم هەیە". پێم وا نییە کەس وا بڵێ. یان کوودەکێکی بەرمەمکانمان لە ماڵێ یە.
قازی: نەوزاد لە باشووری کوردستان نێوی کوڕانە  و جار جاریش زۆر سەیرە.
شێخولئیسلامی: و دەبینی کاک نەوزاد زۆر کەڵەگەت و بەخۆوەیە.
قازی: ئەمن لە بیرمە کاک نەوزادێک هەبوو لە ئوڕووپا  لە کۆبوونەوان کە دەهات وەزنێکی زۆری هەبوو خەڵک زۆریان پێ سەیر بوو فکریان لە فارسییەکە دەکردەوە و دەیانگوت جا چۆن ئەو برادەرە نێوی نەوزادە؟
شێخولئیسلامی: لەوانەیە یەکێک بڵێ  ئەخر هەر بە هۆی پەروەردەوە وشەی کوودەک و نەوزاد هاتبێتە نێو مێشکییەوە لە فارسییەوە و وشەی منداڵ نەزانێ. بەڵام وا نییە لەو قسانە دا دوو جار سێ جار دەڵێ منداڵ، دەڵێ منداڵەکان. لێرە شتێک بڕێک غەریبە دیسان دەڵێم بۆ من زۆر ئاساییە یەکێک کە باسی شتی تێکنیکی دەکا، جا زمانناسی بێ، ئەمە بێ، پزشکی بێ لەو وشانە کەلک وەربگرێ کە پێی خوێندووە بەڵام وشەی کوودەک لە جیات منداڵ ئەوەم بۆ ناچێتەوە سەر یەک.
قازی: مامۆستا جەعفەر داوای لێ بوردنت لێ دەکەم  بەداخەوە نەگەیشتنێ لە سەر مێدیای کۆمەڵی، سۆشیال میدیا قسە بکەین. داوا دەکەم لێرە دا قسەکانمان داکووژێنین. زۆر زۆر داوای لێ بوردنت لێ دەکەم کە کاتەکە کافی نەبوو.
شێخولئیسلامی: تکایە بۆ جارێکی تر، هەر یەک لە مانە چەند بەرنامە هەڵدەگرن. بەڵام بۆ سۆسیاڵ میدیا کاک حەسەن ئەمن هەستم پێ کردووە کە کوتم زۆر چاوی لێ دەکەم. خەڵکێکی زۆر زۆر هەوڵ دەدەن بە کوردی بنووسن. بە داخەوە هێندێکی تر هێندێک تا ڕادەی بێڕێزی پێیان پێ دەکەنن یان گاڵتەیان پێ دەکەن. ئەمە کارێکی زۆر زۆر خراپە. بە ڕای من کاری باش ئەمەیە کە بڵێین دەستخۆش کە بە کوردی دەنووسی، دەستخۆش کە بە کوردی قسە دەکەی بەڵام دەتوانی ئەمە ئاوا بنووسی من ئامادەم یارمەتیت بدەم. دەتوانین ئەمە بکەین لەباتی ئەوەی کە گاڵتە بکەین بە شێوەزارەکان. لەباتی ئەمە کە گاڵتە بکەین چونکە یەکێک ناتوانێ بە زمانی دایکیی خۆی بنووسێ. بەڕای من ئەمانە دەبێ هان بدرێن و یارمەتی بدرێن کە باشتر بنووسن. بە لای منەوە نووسین بە زمانی کوردی زۆر زۆر لەدنیای مۆدێڕن و تێکنۆلۆژی و خوێندەواریدا کە ئێستا دەبینی هەرکەس باکالۆریا و ماسترێکی هەیە نووسین و خوێندنەوە بە زمانی کوردی زۆر زۆر زۆر گرینگترە لە قسە کردن و گوێگرتن بە زمانی کوردی.
قازی: زۆر سپاست دەکەم بەڕێزدوکتور شیخولئیسلامی  هیوادارم کە بە زوویی بتوانین  درێژە بدەین بەو قسانەمان چونکە بە ڕاستی  دەزانم کە بینەرانی ئێمە تێر نەبوون  و بە ئەندازەی کافی نەیانتوانیوە کەلک وەربگرن لە قسەکانی جەنابتان. داوای ڕۆژێکی خۆشت بۆ دەکەم. دەزانم کە لای ئێوە ڕۆژە.
شێخولئیسلامی: زۆر زۆر سپاس
قازی:بینەرانی خۆشەویست بەم شێوەیە دەگەینە کۆتایی بەرنامەی ئەم جارەی ڕاوێژیش هیوادارم کە قسەکانی بەڕێز دوکتور جەعفەر شیخولئیسلامی  کەلکی هەبوو بێ و هیوادارم بکرێ بە زوویی لەو بارەیەوە دیسان لەگەڵ بەڕێزیان قسە بکەین. تا کوو  ڕاوێژێکی دیکە لای ئێوەمان خۆش.

تێبینی: ئەم هەڤپەیڤینە لە بەرنامەی ڕاوێژی تێلێڤیزیۆنی ستێرک لە ئێوارەی جومعە ٢٨-ی ئووتی ٢٠٢٠ بە بەڕێگای سکایپ بە شێوەیەکی  بڵاو بووەتەوە. بۆ دیتنی ویدێئۆی بەرنامەکە دەکرێ سەری ماڵپەڕی ڕاوێژ لە تۆڕی کۆمەڵی فەیس بووک و هەر وەها لە مەکۆی ڕاوێژ لە یووتووب بدەن.