ڕۆژی شه‌هید بوونی یازده‌ شه‌هیده‌که‌ی کۆماری کوردستان له‌ شاری سه‌قز ڕوون بووه‌وه‌

ڕۆژی شه‌هید بوونی

 یازده‌ شه‌هیده‌که‌ی کۆماری کوردستان له‌ شاری سه‌قز

ڕوون بووه‌وه‌

ئه‌نوه‌ر سوڵتانی

16/11/1325 ی هه‌تاوی = 1947/2/5ی زایێنی

سێ چوار ساڵێک پێش ئێستا وتارێکم سه‌باره‌ت به‌ شه‌هیدانی کۆماری کوردستان (1946) نووسی و هه‌وڵمدا ڕۆژی شه‌هاده‌تی ئیعدامییه‌کان که‌ سه‌رجه‌م 19 کوردی ڕۆژهه‌ڵات و 4 ئه‌فسه‌ر‌ی باشووری کوردستان بن، ده‌ست نیشان بکه‌م.[1]

1.   ڕۆژی ئیعدامی نه‌مران پێشه‌وا و سه‌یف و سه‌دری قازی له‌ هه‌مووان ڕوون بوو‌ و ده‌زانرا له‌ 10/01/1326 به‌رانبه‌ر له‌گه‌ڵ 31/03/1947 دا له‌ داری بێداد دراون. کوردانیش هه‌موو ساڵێک له‌و ڕۆژه‌دا له‌ کوردستان و گه‌لێک شوێنی جیهان به‌و بۆنه‌یه‌وه‌ ڕێ وڕه‌سمی یادکردنه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن؛

2.   له‌ سه‌ر ڕۆژی ئیعدامی چوار ئه‌فسه‌ره‌ شه‌هیده‌که‌ی مه‌هاباد واته‌ نه‌مران حا‌مید مازووجی، محه‌ممه‌د نازمی، ڕه‌سووڵ نەغەدەیی و عه‌بوڵڵا ڕەوشەن فیکریش هاوده‌نگی هه‌بوو‌. ئه‌وان ڕاست هه‌فته‌یه‌ک دوای شه‌هید بوونی پێشه‌وا و سه‌یف و سه‌در، واته له‌ ‌17/01/1326 به‌رانبه‌ر له‌گه‌ڵ 07/4/1947 دا، له‌ مه‌هاباد ئیعدام کرابوون؛‌ 

3.   چوار ئه‌فسه‌ره‌ قاره‌مانه‌که‌ی باشووریش واته‌ نه‌مران مسته‌فا خۆشناو، محه‌ممه‌د خه‌یروڵڵا، محه‌ممه‌د مه‌حموود قودسی و عیزه‌ت عه‌بدولعه‌زیز که‌ له‌ سوپای کۆماردا خه‌باتیان کرد و دوای هه‌ره‌س هێنانی کۆمار گه‌ڕانه‌وه‌ باشوور، حکوومه‌تی عیراق له‌ ڕۆژی29/3/1326 که‌ ده‌کاته‌  19/06/1947 له‌ به‌غدا ئیعدامی کردن و ته‌رمی پیرۆزیان برایه‌وه‌ باشووری کوردستان و به‌ ڕێزی تایبه‌تی خه‌ڵکه‌وه‌ له‌ شاره‌کانی کوردستان نێژرا، ده‌یان سه‌رچاوه‌ش بۆ ڕێکه‌وتی ئه‌و ڕووداوه‌ هاوده‌نگن‌؛

4.   نه‌مر عه‌لی به‌گی شێرزاد (یه‌کشه‌وه‌)، له‌ بۆکان له‌ داری بێداد درابوو و ڕۆژی‌ 25/11/1325  وه‌ک ڕۆژی شه‌هید بوونه‌که‌ی به‌ڕوونی له‌ سه‌ر کێلی گڵکۆی پیرۆزی نووسراوه‌ وه‌ ده‌کاته‌ 14/02/1947 (بۆ ڕوونکردنه‌وه‌ی زیاتر بڕوانه‌ به‌ندی /خ/ له‌ خواره‌وه‌تر).

5.   ئه‌وه‌ی ده‌مایه‌وه‌‌ 11 شه‌هیده‌که‌ی سه‌قز بوون. سه‌باره‌ت به‌وان به‌داخه‌وه‌ سه‌رچاوه‌کان هاوده‌نگ نین و من له‌ وتاره‌که‌مدا ده‌ست نیشانی زیاد له‌ 10 سه‌رچاوه‌م کر دبوو‌ که‌ هه‌رکام ئاماژه‌ به‌ ڕۆژێک و مانگێک ده‌که‌ن و ڕێکه‌وته‌کانیش به‌گشتی له‌ ده‌وری 25ی مانگی یازده‌ یان 25 ی مانگی دوازده‌ی ساڵی 1325 ده‌سوورێنه‌وه‌.

ئه‌وده‌م سه‌ره‌ڕای وتووێژ کردن له‌گه‌ڵ چه‌ند که‌س، نامه‌ نووسین بۆ چه‌ند که‌سی دیکه‌ و پشکنینی ئه‌و کتێب و سه‌رچاوانه‌ی وا لێره‌ له‌ دووره‌وڵاتی له‌به‌ر ده‌ستمدا بوون، نه‌متوانی به‌ ووردی ڕۆژی ئیعدامی 11 شه‌هیده‌که‌ی سه‌قز دیاری بکه‌م. ئ‌وه‌ وه‌ک گرێ له‌ سه‌ر دڵم مابوو تائه‌وه‌ی له‌م ڕۆژانه‌دا بڕیارم دا په‌نا به‌رمه‌‌ به‌ر ڕۆژنامه‌کانی ئه‌و ساڵه‌ی تاران بۆئه‌وه‌ی بزانم له‌ کامیاندا هه‌واڵێک سه‌باره‌ت به‌ ڕووداوه‌که‌ بڵاو بۆته‌وه‌. له‌ ڕۆژانی 2 و 3 ی ئه‌م مانگه‌دا واته‌ مانگی چواری 2014 چووم بۆ به‌ شی ئاسیا و ئه‌فریقای کتێبخانه‌ی بریتانیا (بریتیش لایبرێری) له‌ له‌نده‌ن. نوسخه‌ی ئه‌سڵیی ئه‌و ڕۆژنامانه‌ی وا له‌ کتێبخانه‌که‌ ڕاگیراون پێشتر له‌ بینایه‌یه‌ک بوون له‌ ناوچه‌ی "کۆلیندڵ" ی له‌نده‌ن و ده‌ست ڕاگه‌یاندنیان هاسان بوو به‌ڵام‌ ئێستا ڕاگوێزراونه‌ته‌ ده‌وروبه‌ری ساری لیدز له‌ ناوچه‌ی "یۆرک" ی بریتانیا، که‌ مه‌سافه‌یه‌کی زۆر له‌ له‌نده‌نه‌وه‌ دووره‌، بینایه‌ی سه‌ره‌کی کتێبخانه‌که‌ له‌ له‌نده‌نیش ته‌نیا مایکڕۆفیلمی ڕۆژنامه‌کانی تێدا ڕاگیراوه‌.

هه‌رچۆنێک بێت، ویستم له‌ مایکرۆفیلمه‌کانی له‌نده‌نه‌وه‌ ده‌ست پێ بکه‌م. یه‌که‌م ڕۆژنامه‌ که‌ سۆراغم ده‌کرد هه‌واڵه‌که‌ی بڵاو کردبێته‌وه‌ ڕۆژنامه‌ی "اطلاعات" ی چاپی تاران بوو. سێ نوسخه‌ی مایکڕۆفیلمی ئه‌و سالانه‌م وه‌رگرت و پێیاندا چوومه‌وه‌ تا ئه‌وه‌ی له‌ هه‌واڵه‌کانی مانگی 10 و 11 ی 1325 ی ئێرانی واته‌ مانگی یه‌ک و دووی ساڵی 1947 دا تووشی هه‌واڵێکی زۆری ئازه‌ربایجان و کوردستانی ئه‌و ڕۆژانه‌ هاتم و له‌ ئه‌نجامدا ئه‌وه‌ی وا به‌ شوێنیدا ده‌گه‌ڕام دۆزیمه‌وه‌!

ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعاتی ڕۆژی 16/11/ 1325 به‌رانبه‌ر به‌ 6/2/1947 (ساڵی 21، ژماره‌ 6269) له‌ لاپه‌ڕه‌ی کۆتایی و به‌شی "خبرهای کشور" دا ئه‌م هه‌واڵه‌ تێلگه‌رافییه‌ی له‌ زمان هه‌واڵنێری ڕۆژنامه‌که‌ له‌ سه‌قزه‌وه‌ بڵاو کردۆته‌وه‌: "قاتلین مرحوم سرلشکر امین و مسببین غارت بانه‌ اعدام شدند"، به‌ شوێنیدا نووسیویه‌ "سقز 16 بهمن" و دوای شه‌رحێکی سه‌رتاپا درۆ و بوختان، ناوی 11 شه‌هیده‌که‌ی ڕاگه‌یاندووه‌ و له‌ کۆتاییدا نووسیویه‌تی "سه‌عات 5 ی به‌یانی چوارشه‌ممه‌ بڕیاری دادگا [له‌مه‌ڕ ئه‌و 11 که‌سه‌] به‌ڕێوه‌ برا و به‌ داری سزا دا هه‌ڵاوه‌سران". به‌م پێیه‌، گومانێکم نه‌ما که‌ ڕۆژی ئیعدامی شه‌هیده‌ قاره‌مانه‌کانی سه‌قز، چوارشه‌ممه‌ 16/11/1325 به‌رانبه‌ر  له‌گه‌ڵ 6/2/1947 بووه‌.

با له‌پێشدا ده‌قی هه‌والی ڕۆژنامه‌که‌که‌ به‌ فارسی لێره‌دا بنووسمه‌وه‌ و پاشان بیکه‌م به‌ کوردی، ئینجا کۆپی لاپه‌ڕه‌ی ڕۆژنامه‌که‌ش بخه‌مه‌ به‌ر چاو:

"قاتلین مرحوم سرلشکر امین و مسببین غارت بانه‌ اعدام شدند

تلگراف مخبر ما از سقز

سقز 16 بهمن- 5 سال قبل، سرلشکر محمود امین و عده‌ای از سربازان رشید در راه استقرار امنیت در سقز شهید شدند.

دیروز صبح اهالی سقز بر دارهائی که‌ در میدان شهر جلو شهرداری برپا گردیده‌ بود، اجساد کسانی را آویخته‌ دیدند که‌ در شهادت مرحوم سرلشکر امین و آتش زدن بانه‌ و غارت دهات دست داشتند و 5 سال تمام آسایش و امنیت منطقه‌ کردستان را بهم زده‌ بودند.

دادگاه نظامی زمان جنگ که‌ در سقز تشکیل گردیده‌ بود، احمد فاروقی - محمد دانشور – عبدالله‌ متین – علی جوانمردی – رسول محمودی – احمد شجاعی – شیخ صدیق اسعدی – شیخ امین اسعدی - مقدم – حسن فیض اڵـله‌ بگی – کانی نیازی – علی فاتح – محمود فیض الـله‌ بگی را باتهام قیام مسلحانه‌ علیه امنیت کشور محکوم باعدام نمود.

ساعت 5 صبح روز چهار شنبه‌ رأی محکمه‌ بمورد اجرا گذاشته‌ شد و افراد نامبرده‌ بدار مجازات آویخته‌ شدند."

وه‌رگێڕاوی کوردیی ده‌قه‌ فارسییه‌که‌:

"بکوژانی خوالێخۆشبوو سه‌رله‌شکر ئه‌مین و سه‌به‌بکارانی تاڵانی بانه‌ ئیعدام کران

تێلگه‌رافی هه‌واڵنێرمان له‌ سه‌قزه‌وه‌

سقز، 16 ی ڕێبه‌ندان – 5 ساڵ پێش ئێستا سه‌رله‌شکر مه‌حمود ئه‌مین و ژماره‌یه‌ک له‌ سه‌ربازانی ئازا له‌ پێناو مسۆگه‌ر کردنی ئاسایشدا له‌ سه‌قز شه‌هید بوون.

دوێنی به‌یانی دانیشتووانی سه‌قز به‌ سه‌ر ئه‌و دارانه‌وه‌ وا له‌ گۆڕه‌پانی شاره‌که‌ له‌ به‌رده‌م شاره‌داریدا هه‌ڵکرابوون، ته‌رمی ئه‌و که‌سانه‌یان به‌ هه‌ڵاوه‌سراوی بینی که‌ له‌ شه‌هید کردنی خوالێخۆشبوو  سه‌رله‌شکر ئه‌مین و ئاگر تێبه‌ردان و تاڵانی بانه‌ و چه‌پاوکردنی گونده‌کاندا ده‌ستیان هه‌بوو و 5 ساڵی ڕه‌به‌ق هێمنایه‌تی و ئاسایشی ناوچه‌ی کوردستانیان تێکدابوو.

دادگای نیزامیی سه‌رده‌می شه‌ڕ که‌ له‌ سه‌قز پێک هاتبوو، ئه‌حمه‌د فارووقی- محه‌ممه‌د دانشوه‌ر- عه‌بدوڵڵا مه‌تین- عه‌لی جه‌وانمه‌ردی- ڕه‌سووڵ مه‌حموودی- ئه‌حمه‌د شوجاعی- شێخ سدیق ئه‌سعه‌دی- شێخ ئه‌مین ئه‌سعه‌دی- موقه‌دده‌م- حه‌سه‌ن فه‌یزوڵڵابه‌گی- کانی نیازی- عه‌لی فاتیح- [و] مه‌حموود فه‌یزوڵڵابه‌گی به‌ تۆمه‌تی ڕابوونی چه‌کدارانه‌ دژ به‌ ئاسایشی وڵات به‌ ئیعدام مه‌حکووم کرد.

سه‌عات 5 ی سه‌رله‌به‌یانی ڕۆژی چوارشه‌ممه‌، بڕیاری دادگا به‌ڕێوه‌ برا و ناوبراوان به‌ داری سزا دا هه‌ڵوا‌سران."

‌هه‌ندێک ڕوونکردنه‌وه‌:

ئا.    ئه‌وه‌ شێوازی هه‌میشه‌یی حکوومه‌ته‌کانی ئێرانه‌ به‌ ڕژیمی په‌هله‌وی و ئیسلامییه‌وه‌،‌ که‌ تۆمه‌ت و تاوان و بوختان بۆ خه‌ڵکانی ئیعدامی هه‌ڵده‌به‌ستن بۆ ئه‌وه‌ی پاساوی کرداره‌ نامرۆڤانه‌که‌یان بده‌نه‌وه‌، ده‌نا شێخ سدیقی ئه‌سعه‌دی چی و کووژرانی سه‌رله‌شکر ئه‌مین له‌ شه‌ڕدا چی، نه‌ک هه‌ر ئه‌ویش به‌ڵکوو هه‌موو ئه‌و شه‌هیدانه‌ی تر. یان ئاگرتێبه‌ردانی بانه‌، ئه‌گه‌ر بووبێت، ده‌بێ له‌ په‌یوه‌ندی حه‌مه‌ڕه‌شیدخانی بانه‌دا باسی لێوه‌ بکرێت نه‌ک کۆماری کوردستان وئه‌و که‌سانه‌‌.

ب.   ئه‌و 5 ساڵه‌ی وا له‌ هه‌واله‌که‌دا گوتراوه‌، ساڵانی شه‌ڕ‌ی دووهه‌می جیهانین که‌ سوپا خاوێنه‌که‌ی ڕه‌زاشا "به‌ بڵاوبوونی دووپه‌ڕ ئاگاهی" بڵاوه‌ی کردبوو و ناوچه‌کانی باکووری ئێران به‌ موکریان و ئازه‌ربایجانه‌وه‌ که‌تبووه‌ ژێر کۆنتڕۆڵی له‌شکری سووری یه‌کیه‌تی سۆڤیه‌ته‌وه‌‌. له‌ هه‌موو ئه‌و ماوه‌یه‌دا کورد و ڕێبه‌ره‌ به‌وه‌جه‌کانی، ناوچه‌که‌یان به‌وپه‌ڕی هێمنایه‌تییه‌وه‌ به‌ڕێوه‌بردبوو تاوه‌کوو دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی هۆردووی سوور، ئه‌رته‌شی هه‌ڵاتووی ئێران له‌ کونه‌مشکه‌کانیان هاتنه‌وه‌ ده‌رێ و گه‌ڕانه‌وه‌ سه‌ربازگه‌کان، ئینجا ژه‌نه‌ڕاڵه‌ هه‌ڵاتووه‌کان دووباره‌ به‌ربوونه‌وه‌ گیان و ماڵی خه‌ڵک و به‌م ئیعدامانه‌‌ش وه‌ڵامی ئه‌و که‌سانه‌یان دایه‌وه‌ که‌ له‌و 5 ساڵه‌دا ئاسایشی ناوچه‌که‌یان پاراستبوو؛

پ.   کووژرانی سه‌رله‌شکر مه‌حموود ئه‌مین ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ڕۆژی 18/11/1320 (07/02/ 1942). ناوبراو فه‌رمانده‌ی ئێرانیی له‌شکری کوردستان بوو و له‌ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ هێزی حه‌مه‌ڕه‌شیدخانی بانه‌ (قادرزاده‌) دا له‌ سنه‌وه‌ گه‌یشته‌ دیوانده‌ره‌ و پاشان سه‌قز به‌ڵام له‌وێ چه‌ند که‌سێک  ته‌قه‌یان لێکرد و کووژرا. هیچ به‌ڵگه‌یه‌ک به‌ ده‌سته‌وه‌ نییه‌ که‌سێک له‌و یازده‌ شه‌هیده‌ به‌رپرسی ئه‌و ته‌قه‌ لێکردنه‌ بووبێت. شه‌ڕ یان تاڵان یان ئاگر تێبه‌ردانی به‌شێک له‌ شاری بانه‌ش په‌یوه‌ندی به‌وانه‌وه‌ نه‌بووه‌ و له‌ هه‌واڵی نێرراو بۆ ڕۆژنامه‌که‌دا ئه‌و تۆمه‌تانه‌یان به‌ ناڕه‌وا بۆ هه‌ڵبه‌ستراوه‌. سوپای ئێرانی جگه‌ له‌ هه‌ستی تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ له‌ ڕێبه‌رانی کورد، به‌ ئاشکرا ده‌یانویست هێزی خۆیان بنوێنن و چاوترسێنی خه‌ڵکیش بکه‌ن؛ ئه‌و کاره‌ چه‌په‌ڵه‌یان له‌ ئازه‌ربایجانیش به‌ڕێوه‌ بردبوو.  

ج.   هه‌واڵه‌که‌ به‌ناوی هه‌واڵنێری ڕۆژنامه‌که‌ له‌ سه‌قزه‌وه‌ نێرراوه‌، به‌ڵام به‌ ئه‌گه‌ری زۆره‌وه‌ به‌رپرسانی سوپایی ئێران له‌ سه‌قز نووسیویانه‌ و داویانه‌ته‌ ده‌ست هه‌واڵنێر بینێرێت بۆ ڕۆژنامه‌که‌. ئه‌وه‌ش به‌و ڕاستییه‌دا ده‌رده‌که‌وێت که‌ نووسراوه‌که‌ له‌ چوارچێوه‌ی هه‌واڵی ڕووداوی ئه‌و ڕۆژه‌ چۆته‌ ده‌رێ و مێژوولکه‌یه‌کی بۆ ئیعدامییه‌کان تێدا هه‌ڵبه‌ستراوه‌ که‌ هه‌واڵنێری هه‌ژار نه‌ زانیویه‌تی و نه‌توانیویه‌تی شتی وا بداته‌ پاڵ که‌سانێک که‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌کیان به‌ مه‌سه‌له‌کانه‌وه‌ نه‌بووه‌. ئه‌وه‌ به‌رپرسانی سوپایی و له‌ ڕاستیدا قاتڵانی ئه‌و 11 شه‌هیده‌مانن که‌ کرده‌وه‌ی وایان داونه‌ته‌ پاڵ و دیاره‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای هه‌ر ئه‌و تۆمه‌تانه‌ش‌ مه‌حکوومیان کردوون؛

چ.   ناوه‌کانی ناو ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعات هه‌مان 11 ناون که‌ هه‌موومان ده‌یانناسین، به‌ڵام وه‌ک له‌ کۆپی لاپه‌ڕه‌ی ڕۆژنامه‌که‌شدا ده‌بینرێت، ناوی "شێخ امین اسعدی- مقدم" وه‌ک دوو به‌ش و دوو که‌س نووسراوه‌ و به‌ هه‌مان شێوه‌، ناوی "حسن فیض الله‌ به‌گی- کانی نیاز" یش. ئه‌وانه‌ ئیتر هه‌ڵه‌ی تایپ و نووسینی ڕۆژنامه‌که‌ن و ئه‌گه‌ر ئه‌و کێشه‌یه‌ نه‌گرینه‌ به‌رچاو، ناوه‌کان هه‌مان ناوی یازده‌ شه‌هیده‌ سه‌رفرازه‌که‌ی سه‌قزن؛

ح.   له‌ نووسینی ناوه‌کاندا یه‌کدوو هه‌ڵه‌ی دیکه‌ش ده‌بینرێت:  مه‌حموود فه‌یزوڵڵابه‌گی ده‌بێ محه‌ممه‌خانی فه‌یزوڵڵابه‌گی بێت؛ ناسناوی موقه‌دده‌میش دوای ناوی شێخ ئه‌مین ئه‌سعه‌دی بۆ من نه‌ناسراو و نه‌زانراوه‌ گه‌رچی واهه‌یه‌ له‌ ناسنامه‌ی فه‌رمیی شه‌هید دا ئه‌و زیادییه‌ش هه‌ر بووبێت و سه‌رچاوه‌ کوردییه‌کان باسیان نه‌کردبێت؛

خ.  له‌به‌ر ڕووناکایی ئه‌و هه‌واله، پرسیارێک له‌مه‌ڕ ڕۆژی ئیعدامی شه‌هید عه‌لی به‌گی شێرزاد (یه‌کشه‌وه‌) سه‌ر هه‌ڵده‌دات: له‌ سه‌ر کێلی گڵکۆی پیرۆزی عه‌لی به‌گ به‌ بێ پێچ و په‌نا ڕۆژی 25/11/1325 بۆ ڕۆژی شه‌هید بوونی ڕاگه‌یێنراوه‌.

ئایا عه‌لی به‌گ 9 ڕۆژ دوای یازده‌ شه‌هیده‌که‌ی سه‌قز له‌ بۆکان ئیعدام کراوه‌؟ هیچ سه‌رچاوه‌یه‌ک ڕاینه‌گه‌یاندووه‌ که‌ عه‌لی به‌گ‌ 9 ڕۆژ دوای ئیعدامه‌کانی سه‌قز زیندوو بووبێت؛ بۆ نموونه‌، نه‌مر میرزا حه‌مه‌ڕه‌ئووفی خه‌یات (ڕه‌ئووف مه‌لاحه‌سه‌ن) که‌ له‌ بیره‌وه‌رییه‌ هێشتا چاپ نه‌کراوه‌که‌یدا ده‌ڵێ له‌ ڕۆژانی پێش ئیعدامدا ڕاسته‌وخۆ سه‌ردانی عه‌لی به‌گ و گیراوه‌کانی دیکه‌م له‌ زیندانی ماڵی ڕه‌شیده‌ سوور له‌ بۆکان کردووه‌.  ئایا ڕووداوه‌کان هه‌ر وا ڕابردوون و عه‌لی به‌گی شێرزاد تا ڕۆژی 25 ی ئه‌و مانگه‌ له‌ ژیاندا بووه‌ یان نووسه‌رانی کێل‌ هه‌ڵه‌یه‌ک به‌ قه‌ڵه‌میاندا هاتووه‌ که‌ ئه‌گه‌ر واش بێت زۆر سه‌مه‌ره‌ نییه‌ له‌به‌ر ئه‌و ڕاستییه‌ی که‌ ته‌رمی پیرۆزی عه‌لی به‌گ دوو جار گوێزراوه‌ته‌وه‌ و بۆ جاری سێهه‌م له‌ خانه‌قای بورهان ئه‌سپه‌رده‌ کراوه که‌ ئه‌و کێله‌ش بۆ ئه‌و مه‌نزڵه‌ نوێیه‌ی نووسراوه‌.

*****‌

به‌ کورتی، ژماره‌ و ڕێکه‌وتی ئیعدامییه‌کانی کورد، دوای هه‌ره‌سی کۆماری کوردستان (1946) به‌ شێوه‌ی خواره‌وه‌یه‌: سه‌رجه‌م 23 که‌س (17 کوردی ڕۆژهه‌ڵات و 4 کوردی باشوور) له‌ ماوه‌ی چوار مانگ و 13 ڕۆژی ساڵی 1947 واته‌ نێوان 16/11/1325 ی هه‌تاوی (29/03/1947) به‌ شێوه‌ی خواره‌وه‌:

 یه‌که‌م ئیعدامه‌کان له‌ ڕۆژی 16/11/1325 (05/03/1947) له‌ شاری سه‌قز به‌ڕێوه‌ براوه‌ و‌ تێیدا ئه‌م 11 ڕۆڵه‌ نه‌مره‌ی گه‌له‌که‌مان له‌دار دراون:

ئەحمەدخانی فارووقی، عەبدوڵڵاخانی مەتین، محەممەدخانی دانیشوەر، محەممەدخانی فەیزوڵڵابەگی، حەسەن خانی فەیزوڵڵابەگی، عەلی خانی فاتیح، ئەحمەدخانی شەجیعی، ڕەسووڵ ئاغای مەحموودی،  عەلی ئاغای جەوانمەردی، شێخ سدیقی ئەسعەدی و شێخ ئەمینی کەسنەزانی.‌

ئیعدامی دووهه‌مجار له‌ ڕۆژی 25/11/1325 (14/03/1947) له‌ سه‌ر حه‌وزه‌ گه‌وره‌ی بۆکان بووه‌ که‌ یه‌ک که‌سی تێدا له‌ دار دراوه‌:

نه‌مر عه‌لی به‌گی شێرزاد (یه‌کشه‌وه).

سێهه‌م ده‌سته‌ی ڕ‎ێبه‌رانی کورد له‌ ڕۆژی 10/01/1326 (31/03/1947) له‌ مه‌هاباد ئیعدام کراون و وه‌ک هه‌مووان ده‌زانین، بریتی بوون له‌ 3 ڕێبه‌ری مه‌زن:

پێشه‌وا قازی محه‌ممه‌د، محه‌ممه‌د حوسه‌ین خانی سه‌یفی قازی و میرزا ئه‌بولقاسمی سه‌دری قازی (صدر الاسلام).

چواره‌م ده‌سته‌ی ئیعدام کراوه‌کان 4 ئه‌فسه‌ری کورد بوون که له‌ ڕۆژی17/01/1326 به‌رانبه‌ر له‌گه‌ڵ   07/04/1947 دا‌ له‌ شاری مه‌هاباد له‌ دار دران، نه‌مران:

حا‌مید مازووجی، محه‌ممه‌د نازمی، ڕه‌سووڵ نەغەدەیی و عه‌بوڵڵا ڕەوشەن فیکر.

پێنجه‌م ده‌سته‌ی ئیعدام بووان بریتی بوو له‌و چوار ئه‌فسه‌ره‌ کورده‌ی وا له‌ باشووری کوردستانه‌وه‌ هاتبوونه‌ ناو سوپای کۆمار و دوای هه‌ره‌سی کۆمار گه‌ڕابوونه‌وه‌ باشووری کوردستانی ژێر حوکمی  ده‌وله‌تی عیراق. هه‌ر چوار ئه‌فسه‌ره‌ قاره‌مانه‌که‌ له‌ ڕۆژی29/3/1326 دا به‌رانبه‌ر به‌ 19/06/1947  له‌ به‌غدا ئیعدام کران و ته‌رمی پیرۆزیان برایه‌وه‌ کوردستان و ئه‌سپه‌رده‌ی خاکی  خۆشه‌ویستیان کرا. ناوی ئه‌فسه‌ره‌ گیانبازه‌کان به‌م شێوه‌یه‌ بوو:

مسته‌فا خۆشناو، محه‌ممه‌د خه‌یروڵڵا، محه‌ممه‌د مه‌حموود قودسی و عیزه‌ت عه‌بدولعه‌زیز

*****

له‌ خوێندنه‌وه‌ی هه‌واڵه‌کانی ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعاتدا سه‌رنجم دایه‌ خاڵێکی گرنگ:

 له‌ ڕۆژانی پێش ئیعدامی ئه‌و 11 ڕۆڵه‌یه‌‌ی گه‌لی کورددا، به‌رپرسانی سوپایی ڕژێمی شا تاقمێک سه‌ره‌ک عه‌شیره‌ و خاوه‌ن مڵک و شێخ ومه‌لای هه‌ڵبژارده‌یان له‌ شاره‌کانی کوردستانه‌وه‌ بردبووه‌ تاران که‌ هه‌ندێکیان له‌ دژبه‌رانی کۆمار و لایه‌نگرانی ڕژیم بوون و له‌وێ، ده‌یانبردنه‌ لای شا، سه‌رۆکی ستادی ئه‌رته‌ش و ئه‌فسه‌رانی له‌شکری یه‌ک و له‌شکری دوو بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر له‌ خۆیان نزیک بکه‌نه‌وه‌ و به‌هێزبوونی ئه‌ڕته‌شی ئێرانیان بخه‌نه‌ به‌رچاو- ئه‌ڕته‌شێک که‌ چه‌ند ساڵ پێشتر له‌ به‌رانبه‌ر دوژمن هه‌ڵاتبوو و پێشه‌وا له‌ ماوه‌ی دادگا فه‌رمایشتییه‌که‌دا تانه‌ی ترسه‌نۆکی له‌ ئه‌فسه‌ره‌کانی دابوو. هه‌واڵ و وێنه‌ی ئه‌و چاوپێکه‌وتنانه له‌ ژماره‌کانی ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعاتدا ڕه‌نگیان داوه‌ته‌وه‌ و من هه‌وڵ ده‌ده‌م له‌ درێژه‌ی ئه‌م بابه‌ته‌ یان له‌ وتارێکی سه‌ربه‌خۆدا کۆپی هه‌واڵه‌کان بهێنم، به‌ڵام ده‌بێ بڵێم کۆپییه‌کانی من له‌به‌ر مایکرۆفیلم هه‌ڵگیراون و که‌یفییه‌تێکی زۆر خراپیان هه‌یه‌ به‌ تایبه‌ت وێنه‌کان هیچ چه‌شنه‌ که‌ڵکێکیان نییه‌، ته‌نانه‌ت من پێش کۆپی کردنیش ئه‌سته‌م توانیم ته‌نیا یه‌ک دوانێکیان ئه‌ویش به‌لێڵی ببینم، گه‌رچی شه‌رحی ژێر وێنه‌کان ڕوونکه‌ره‌وه‌ی زۆر شتن.

بۆ نموونه‌، ئه‌رته‌ش و حکوومه‌تی ئێران ڕاست له‌ دوای نیوه‌ڕۆی هه‌مان رۆژی چوارشه‌ممه‌ 16/11/1325 دا که‌ سه‌ر له‌به‌یانییه‌که‌ی له‌ سه‌قز 11 ڕۆڵه‌ی گه‌لی کوردیان ئیعدام کردبوو، به‌شێک له‌و تاقمه‌ هه‌ڵوێست چه‌وته‌، واته‌ شێخ و مه‌لا و سه‌یده‌کان ده‌باته‌ به‌رده‌م شا و ئه‌ویش ئه‌نگوستیله‌یه‌کی بڕێلیان خه‌ڵاتی هه‌رکامێکیان ده‌کات. ئه‌و قسه‌یه‌ی من پشت ئه‌ستووره‌ به‌ هه‌واڵێکی ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعات له‌ هه‌مان ڕۆژی 17/11/1325 و له‌ هه‌مان ئه‌و لاپه‌ڕه‌یه‌دا که‌ هه‌واڵی ئیعدامی 11 که‌سه‌که‌ی سه‌قزی تێدا نووسراوه‌. له‌ درێژه‌ی ئه‌م وتاره‌دا، کۆپی ئه‌و لاپه‌ڕه‌یه‌ی ڕۆژنامه‌که‌ش داده‌نێم؛

ده‌قی فارسی هه‌واڵی ڕۆژنامه‌‌که‌ سه‌باره‌ت به‌ برانی ئه‌و تاقمه‌ بۆ به‌رده‌م شا، به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌یه‌ و له‌ سه‌ر په‌ڕه‌ی ڕۆژنامه‌که‌شدا ته‌نیا یه‌ک هه‌واڵ که‌وتۆته‌ نێوان ئه‌و و هه‌واڵی ئیعدامه‌کان. من بۆ هاسانکاریی، بازنه‌یه‌کم به‌ ده‌وری هه‌ردوو هه‌واڵه‌که‌دا کێشاوه‌: 

"تفقدات شاهانه‌

در ساعت پنج و نیم بعداز ظهر روز چهارشنبه‌ 16 بهمن، چند نفراز مشایخ و سادات کرد بوسیله‌ آقای سرهنگ گیلانشاه رئیس رکن دوم ستاد ارتش برای شرفیابی بحضور ملوکانه‌ بکاخ اختصاصی هدایت و مورد تفقد و عنایت ملوکانه‌ واقع و هریک از آقایان بدریافت یک حلقه‌ انگشتر برلیان عطیه‌ ملوکانه‌ قرین افتخار گردیدند، در ساعت 18 مرخص و اوامر ملوکانه‌ اینطور شرف صدور یافت که‌ نسبت به‌ عبدالرحیم شمس الدینی از مشایخ مهاباد و قاضی مکری که‌ کسالت دارند، از طرف ارتش در بیمارستان نظامی نهایت مراقبت و پرستاری بعمل آمده‌ و همراهی و مساعدت شود."

وه‌رگێڕاوی کوردی:

"دڵجۆییه‌ شاهانه‌کان‌

کاتژمێر پێنج و نیوی پاش نیوه‌ڕۆی ڕۆژی چوارشه‌ممه 16 ی ڕێبه‌ندان [ی 1325 ی هه‌تاوی] چه‌ند که‌س له‌ شێخان و سه‌یدانی کورد بۆ ئه‌وه‌ی شه‌ره‌فی گه‌یشتنه‌ به‌رده‌م پادشایان به‌ نسیب بێت، له‌ لایه‌ن جه‌نابی سه‌رهه‌نگ گیلانشاه سه‌رۆکی ڕوکنی دووهه‌می ستادی ئه‌ڕته‌شه‌وه‌[2] به‌ره‌و کاخی تایبه‌تی بران و که‌وتنه‌ به‌ر دڵجۆیی و میهره‌بانیی شاهانه‌، هه‌رکام له‌و به‌ڕێزانه‌ش شانازیی ئه‌وه‌یان پێ به‌خشرا که‌ ئاڵقه‌یه‌ک ئه‌نگوستیله‌ی بڕێلیان وه‌ک خه‌ڵاتی شاهانه وه‌ربگرن، [ئینجا] له‌ سه‌عات 6 ی ئێواره‌دا مه‌ره‌خه‌س کران و فه‌رمانی شاهانه‌ وا ده‌رچوو که‌ عه‌بدولڕه‌حیم شه‌مسه‌ددینی یه‌ک له‌ شێخانی مه‌هاباد، هه‌روه‌ها قازی موکری که‌ ناساغن، له‌ نه‌خۆشخانه‌ی نیزامیدا بکه‌ونه‌ به‌ر ئه‌وپه‌ڕی چاوه‌دێری و پارێزگاری و[به‌رپرسانی] سوپا هاوڕێ یی و یارمه‌تییان له‌گه‌ڵدا بکه‌ن."‌‌

 ‌به‌داخه‌وه‌ من لیسته‌ی ناوی ئه‌و که‌سانه‌م نییه‌ که‌ برابوونه‌ تاران[3]، له‌ناو وێنه‌کانی ڕۆژنامه‌که‌شدا خه‌ڵکه‌که‌ به‌ ڕوونی ده‌رنه‌که‌وتوون دیاره‌ ئه‌ویش به‌ هۆی ئه‌و ڕاستییه‌وه‌ که‌ که‌یفییه‌تی مایکرۆفیلمه‌که‌ باش نییه‌ به‌ڵام دڵنیام ئه‌گه‌ر که‌سێکی شاره‌زای ناوچه‌که‌‌ ده‌ستی بگاته‌ کانگای ڕۆژنامه‌کانی بریتیش لایبرێری له‌ نزیک شاری "لیدز" ی بریتانیا و چاوی به‌ نوسخه‌ کاغه‌زییه‌کانی ئه‌و ژمارانه‌ی ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعات بکه‌وێت، ده‌توانێ کۆپی باشتریان لێ هه‌ڵبگرێت و که‌م و زۆر به‌شێک له‌و که‌سانه‌ش بناسێته‌وه‌. من له‌ سه‌ر مایکرۆفیلمه‌که‌ ده‌متوانی که‌متاکورتێک دووکه‌س له‌ ئاغاواتی ناوچه‌ی موکریان بناسمه‌وه‌، به‌ڵام له‌به‌ر دڵنیانه‌بوون، لێره‌دا ناویان نابه‌م. دیاره‌ له‌ هه‌واڵی ڕۆژنامه‌که‌ له‌مه‌ڕ چاوپێکه‌وتن له‌گه‌ڵ شادا ناوی دووکه‌س براوه‌ که‌ یه‌کیان شێخ ڕه‌حیمی کوڕی شێخی بورهان و ئه‌ویتریش قازی موکریی سه‌رده‌فته‌ری ئه‌سنادی ره‌سمی له‌ مه‌هاباد بوو.

 لێره‌دا، هه‌ندێک زانیاری سه‌باره‌ت به‌و کۆپییانه‌ی ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعات ده‌خه‌مه‌ به‌رچاوی خوێنه‌ر که‌ له‌ کۆتایی هه‌ر ئه‌م وتاره‌که‌دا هێناومن و له‌ په‌یوه‌ندی هه‌واڵی ئیعدامه‌کان و سه‌ردانه‌که‌ی تاراندان:

یه‌که‌م،   کۆپی لاپه‌ڕه‌ی کۆتایی ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعات چاپ تاران، ڕۆژی پێنج شه‌ممه‌ 17/11/1325 ی هه‌تاوی، به‌رانبه‌ر له‌گه‌ڵ 06/02/1947 ی زایێنی (ساڵی 21، ژماره‌ 6269). بازنه‌یه‌کم به‌ ده‌وری هه‌ردوو هه‌واڵه‌که‌دا‌ کێشاوه‌؛

دووهه‌م،  کۆپییه‌کی دیکه‌ی هه‌مان لاپه‌ڕه‌ و هه‌مان ژماره‌ی ڕۆژنامه‌که‌ هه‌ندێک له‌ نزیکتره‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی دوو بابه‌ته‌که‌ی سه‌باره‌ت به‌ مه‌سه‌له‌که‌ باشتر بخوێنرێنه‌وه‌. له‌ ده‌وری ئه‌وانیش بازنه‌م کێشاوه‌؛

سێهه‌م،    شێوازی کاری ڕۆژنامه‌که‌ له‌و ساڵانه‌دا به‌و شێوه‌یه‌ بوو که‌ ژماره‌ و ڕێکه‌وتی ڕۆژ و مانگ و ساڵی هه‌تاویی هه‌موو ژماره‌یه‌کی له‌ سه‌ر لاپه‌ڕه‌ یه‌که‌م ده‌نووسرا و له‌ لاپه‌ڕه‌ی کۆتاییدا ڕێکه‌وته‌کان به‌ ساڵی مانگی و زایێنی ڕاده‌گه‌یاێنرا. بۆیه‌ له‌و دوو به‌ڵگه‌یه‌دا ڕێکه‌وتی هه‌تاوی نابینرێن به‌ڵام له‌ به‌ڵگه‌ی دواتردا که‌ په‌یوه‌ندی به‌ چوونی کورده‌کان بۆ تارانه‌وه‌ هه‌یه‌، ڕێکه‌وتی هه‌تاوی ده‌بینرێت و ڕێکه‌وته‌ مانگی و زایێنییه‌که،‌ نییه‌.

چواره‌م،   کۆپی لاپه‌ڕه‌ی یه‌که‌می ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعات، ڕۆژی شه‌ممه‌ 12/11/1325 ی هه‌تاوی به‌رانبه‌ر به‌ 01/02/1947 ی زایێنی که‌ تێیدا ته‌نیا دوو وێنه‌ی ئه‌و کوردانه‌ ده‌بینرێت وا برابوونه‌ تاران. به‌ داخه‌وه‌ له‌ کۆپی وێنه‌کاندا هیچ شتێک ده‌رناکه‌وێت، من ئه‌م کۆپییه‌م بۆیه‌ لێره‌دا هێنا که‌ ئه‌گه‌ر له‌ دواڕۆژدا که‌سێک کۆپی کاغه‌زیی ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعاتی ئه‌و ڕۆژه‌ی ده‌ست که‌وت له‌ ڕوخساره‌کان ورد ببێته‌وه‌ و ئه‌وه‌نده‌ی بکرێت بیانناسێته‌وه‌ و بیاننووسێت. من له‌ سه‌ر مایکرۆفیلمه‌که‌ چه‌ند که‌سم به‌ جلی کوردییه‌وه‌ ده‌بینی و دووکه‌س به‌ کڵاوی ده‌وره‌ و باڵته‌ی درێژ و کۆت و شه‌ڵوار و کراواته‌وه‌، که‌ له‌ دوو ئاغای ناوچه‌ی موکریان ده‌چوون به‌ڵام به‌ ته‌واوه‌تی بۆم ساغ نه‌بووه‌وه‌ کێن. شه‌رحی ژێر وێنه‌کان به‌ شێوه‌ی خواره‌وه‌یه‌:

وێنه‌ی سه‌ره‌وه‌: "اعلیحضرت همایون شاهنشاهی هنگام عبور از مقابل علما و مشایخ مهاباد در باشگاه افسران [تهران]".

وێنه‌ی خواره‌وه‌: "عده‌ای دیگر از خوانین و معاریف مهاباد و کردستان لحظه‌ای پیش از تشریف فرمائی ملوکانه‌ به‌ لشکر اول [در تهران]".

له‌ ژماره‌کانی ئه‌و ڕۆژانه‌ی ئیتیلاعاتدا جه‌ند وێنه‌ و هه‌واڵی دیکه‌ش سه‌باره‌ت به‌ "میوان" ه‌ کورده‌کان به‌رچاو ده‌که‌ون. وێده‌چێت هاوکات له‌گه‌ڵ عه‌شایه‌ری کورد هه‌ندێک سه‌ره‌ک عه‌شیره‌ی شاسه‌یوانیش له‌ ده‌وروبه‌ری "مشکین شه‌هر"ه‌وه‌ برابنه‌ تاران و هه‌ردوو تاقم پێکه‌وه‌ له‌ هه‌ندێک ڕێ وڕه‌سمی ته‌شریفاتیدا به‌شدار بووبێتن. ئه‌و چه‌ند نموونه‌ی هه‌واڵه‌کان:

-    ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعات، 13/11/1325 ی هه‌تاوی [02/06/1947 ز]: "تایتڵی لاپه‌ڕه‌ی یه‌که‌م:

"ایلات و عشایر از گذشته‌ پند میگیرند؛ سران عشایر با افسران و سربازان لشکر دوم آشنا شدند"

هه‌ر له‌وێدا وێنه‌یه‌ک دانراوه‌ و ئه‌م دێڕانه‌ی له‌ژێردا ده‌خوێنرێنه‌وه‌:

"سرتیپ موینی[؟] فرمانده‌ لشکر دوم و آقای دهقان مدیر [مجله‌] تهران مصور در میان عده‌ای از سران و افراد عشایر در لشکر 1، که‌ دیروز در آن جشنی برپا بود، دیده‌ میشوند."

-    ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعات 17/11/1325 ی هه‌تاوی [06/02/1947 ز]، تیتری لاپه‌ڕه‌ یه‌که‌م (به‌داخه‌وه‌ کۆپیم له‌به‌ر ئه‌و لاپه‌ڕه‌یه‌ هه‌ڵنه‌گرتووه‌ و ته‌نیا ئه‌م یادداشته‌م نووسیوه‌):

" مهمانان شاهسون و کرد ما، یا قهرمانان فداکار ایران".

هه‌ر له‌و شوێنه‌دا دوو وێنه‌ش له‌ سه‌ر و خواری یه‌کتر چاپ کراون و ئه‌م شه‌رحه‌ له‌ژێر وێنه‌کاندا نووسراوه‌:

"عده‌ای از روسا و نمایندگان طوایفی که‌ در قضیه‌ آذربایجان به‌ میهن خود صمیمانه‌ خدمت کردند. در عکس بالا آقای سرلشکر رزم ارا رئیس ستاد ارتش نیز دیده‌ میشوند."

له‌ ژماره‌کانی ئه‌و دوو مانگه‌ی ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعاتدا "نه‌جه‌فقوڵی په‌سیان"[4] هه‌واڵنێری ڕۆژنامه‌که‌ زنجیره‌یه‌ک بابه‌تێکی سه‌باره‌ت به‌ حکوومه‌تی میللی ئازه‌ربایجان و کۆماری کوردستان به‌تایبه‌ت ڕێبه‌ره‌کانیان نووسیوه که‌ هه‌مووی به‌ ڕوانگه‌یه‌کی نه‌رێ یی و خراپه‌وه‌ نووسراون. وێده‌چێت به‌شێک له‌و بابه‌تانه‌ له‌ "بازجوویی" و لێپرسینه‌وه‌کانی به‌رپرسان له‌ به‌رپرسانی زیندانیکراوی کۆمار وه‌رگیرابێتن. من هه‌وڵ ده‌ده‌م له‌ دواڕۆژدا کورته‌یه‌کیش سه‌باره‌ت به‌و بابه‌تانه‌ی "په‌سیان" بنووسم.

ئه‌وه‌ش کۆپی لاپه‌ڕه‌کانی ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعات به‌ هه‌مان شێوه‌ که‌ له‌ سه‌ره‌وه‌تر رامگه‌یاند. له‌ کۆتاییدا هه‌موو ڕێز وسلاوم پێشکه‌ش به‌ گیانی پیرۆزی ئه‌و یازده‌ شه‌هیده‌ نه‌مره‌ و هه‌موو 23 ئیعدامییه‌ کورده‌کانی کۆماری پڕ له‌ شانازیی کوردستان و حکوومه‌تی میللی ئازه‌ربایجان ده‌که‌م. یادیان زیندوو بمێنێت!

ئه‌وه‌ ڕیفڕه‌نسی ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعاتی ئه‌و ساڵ و مانگه‌ تایبه‌ته‌یه‌ له هه‌ردوو لقی‌ کتێبخانه‌ی بریتانیا بۆ که‌سانێک که‌ بیانه‌وێ سه‌ردانیان بکه‌ن:

The British Library

ETTELA’AT NEWSPAPER, IRANIAN

1.     Reference for the paper copy:
OP. 637

Address:

The British Library, Boston Spa, Wetherby, West Yorkshire, LS23 7BQ, UK

2.     Reference for the microfilm:

OR.MIC. 11348

September 23 1346 – March 20,1947

(Preserved at the Asian and African Studies Department)

Address:

The British Library, 96 Euston Road, London, NW1 2DB, UK

Underground station: King Cross and St Pancras

www.bl.uk ئه‌وه‌ش ئه‌دره‌سی ماڵپه‌ڕی کتێبخانه‌که‌ بۆ زانیاریی زیاتر:

 ‌

---

 [1] . بۆ ئه‌و وتارهی من‌ بڕوانه‌ ماڵپه‌ڕی ڕۆژهه‌ڵات بۆکان (Bokan.de) و له‌ لای ده‌سته‌ڕاستی سه‌ره‌وه‌ی لاپه‌ڕه‌ یه‌که‌مدا له‌ سه‌ر وشه‌ی "ده‌سته‌ی نووسه‌ران" و پاشان ناو‌ی من کلیک بکه‌ و له‌ لیسته‌ی کاره‌کانمدا بگه‌ڕێ بۆ وتاری : ڕێکەوتی  شەهادەتی شەهیدانی کۆماری کوردستان( ٦- ١٣٢٥  / ٧- ١٩٤٦).

[2] . ڕوکنی دووی ستادی ئه‌رته‌ش کاری زانیاری کۆکردنه‌وه‌ و جاسووسیی له‌ سه‌ر  فه‌رمانبه‌رانی سوپا و هه‌روه‌ها خه‌ڵکی ئاسایی ده‌کرد و پێش دامه‌زرانی ساواک له‌ ساڵی 1335 دا، یه‌ک له‌ دام وده‌زگا سه‌رکوتکه‌ره‌کانی ڕژیمی شا بوو و به‌شێکی زۆر له‌ خه‌باتکارانی کوردی خستبووه‌  به‌ر ئه‌شکه‌نجه‌ و ناو زیندانه‌وه‌. مه‌سه‌له‌که‌‌ له‌ بیره‌وه‌رییه‌کانی ئه‌و ساڵانه‌ی که‌سانی وه‌ک مامه‌ غه‌نی بلووریان و کاک جه‌لیلی گادانیدا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌.

[3] . ده‌ڵێم برابوونه‌ تاران و ناڵێم چووبوون له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌زانم به‌شێکیان واهه‌یه‌ به‌و چوونه‌ ڕازی نه‌بووبێتن و له‌ سه‌ر داخوازی یان فه‌رمانی فه‌رمانده‌ره‌ سوپاییه‌کان له‌گه‌ڵ تاقمه‌که‌ که‌وتبێتن. له‌ ڕاگه‌یاندنی هه‌واڵدا ده‌بێ ئه‌وه‌نده‌ی ده‌کرێت بێ لایه‌نی بپارێزرێت. 

[4] . نه‌جه‌ف قوڵی په‌سیان دواتر کتێبێکی به‌ ناوی "از مهاباد خونین تا کرانه‌های ارس "چاپ کرد که‌ له‌ ڕاستیدا سه‌رجه‌می هه‌ر ئه‌م وتارانه‌ی ڕۆژنامه‌ی ئیتیلاعاته‌. کتێبه‌که‌ له‌م ساڵانه‌دا وه‌رگه‌ڕایه‌ سه‌ر زمانی کوردی و بڵاو یش بووه‌وه‌..

ڕیوایەتی سەرهەنگ عیسا پەژمان کاربەدەستێکی پێشووی ساواک ( سازمان اطلاعات و امنیت کشور) سەبارەت بە مەرگی ئێحسان نووری پاشا

ڕیوایەتی سەرهەنگ عیسا پەژمان کاربەدەستێکی پێشووی ساواک ( سازمان اطلاعات و امنیت کشور) سەبارەت بە مەرگی ئێحسان نووری پاشا

ئێحسان نووری و یاشار لە گەڵ کچە وەخۆکردووەکەیان ژیانێکی ئاسوودە و ئارامیان هەبوو. کوردەکان بە خاو وخێزانەوە دەچوونە دیدەنییان.لە چاوپێکەوتن و هەستان و دانیشتن لەگەڵیان زۆر شاد و کەیف خۆش بوون. ئێمە هیچ بەربەستێکمان بۆ دانەنابوون. تەنانەت هاوسەرەکەی لەگەڵ خزمەکانی لە تورکییە دەپێوەندی دا بوو و نامەی بۆ دەنووسین و ئاگایان لە حاڵ و ئەحواڵی یەکتری بوو.ئەوەندەمان باوەر پێیان بوو کە تەنانەت جارێکیش نامەکانی وی کۆنتڕۆڵ نەکران.دڵپاکی و سەفا و گەورەیی و تەبع بەرزی ئەوان لەو هۆکارە پێشگێرەوانە بوون بۆ هەرکەسێک کە ویستبای ئەلقەلە و چەتێکیان بۆ ساز کا. هەرچۆنێک بێ، کاتێک کە لە ئەڕتەش و بەڕێگای ساواک ڕا لە ئیدارەی پۆلیس کارم پێ ئەسپێردرابوو و سەرۆکی ئیدارەی گشتی ئیتیلاعاتی پۆلیس بووم، درەنگی ئێوارەی ڕۆژی بیست و نۆهەمی ڕەشەمەی ١٣٥٥ هێشتا لە ئۆفیسەکەم خەریکی کار بووم. هەموو ئاری ڕەگەزێک لە هەر کوێیەکی جیهان بایە لە  تەدارەک و ئامادە کردنی بەڕێوەبردنی جێژنی نەورۆز دابوو. کوردەکان کە ڕەسەنترین قەومی ئارین ، ئەو جێژنە نەتەوەیی یە لەهەموو شوێنێکی جیهان لەو پەڕی هۆگریی دا و بەشێوەیەکی بەشکۆ بەڕێوە دەبەن. جگە لەکوردەکانی بەندکراو و ژێر ستەمی تورکەکان و عەڕەبەکان نەبێ کە لە پیرۆز کردنی ئەوڕێوڕەسمە کۆنینەیە بێ بەشن. لە عێڕاق تەنانەت لە زەمانی ڕێژیمی پاشایەتی و لەسووریە لە چەند مانگ پێشترەوە فەرمانی پتەو بە بەرپرسە خۆجێییەکان و ناڕاستەوخۆ بەکوردەکان دەدرێ کە نەورۆز نەکەن. بەڵام بڵێی کەس گوێی بە فەرمانی ئاوا ببزوێ؟ هەرچۆنێک بوو با و ئێستاش هەر ئاوایە کە تەنانەت بە هەڵکردنی چەند چرایەک لە ژوورێکدا ڕێوڕەسم و نەریتی خۆیان بە جێ دەهێنن. تەنێ دانیشتووانی کوردستان لە تورکییە لەو نێعمەتە بێ بەشن و کاربەدەستان بەو پەڕی توند و تیژییەوە پێش بە بەڕێوەچوونی ڕیۆڕەسمی نەورۆزی دەگرن.دوژمنایەتی و چاوهەڵنایی،ئێرەیی پێ بردن و قین لە دڵی تورکەکان لە ئاست هەموو ئێرانییەکان بە تایبەتی کوردەکان شتێکی تازە نییە. بەسەدانە کە بووەتە خووی دووهەمی ئەوان. هەرچۆنێک بێ ئێحسان نووری و یاشاریش زیاترلە ئاستی هێز و توانایی خۆیان بۆ تەدارەک و دواجار ڕێزلێنان لەو جێژنە نەتەوەییە تێدەکۆشان. یاشار کابانێکی تەواو بوو. دورمان،گوڵ دروون، ئاشپەزی،شیرینی دروستکردن لە گوێن هونەرەکانی ئەو خانمە دڵگەورەیە بوون. بە قەولی ئێحسان نووری حەیف کەئەو تورک بوو. نیزیکەی حەوتوویەک خەریکی میوانداری لە کورد و فارس و تورک و عەڕەبی تازی بوون. ئەوی ڕۆژێ خەریک بووم کە کارەکانم تەواو کەم و بچمەوە ماڵێ. دەبووئێمەش ئاور بکەینەوە و بەسەری دا باز دەین. داوای سوورایی وشادابی خۆمانی لێبکەین و زەردی و داهێزاوی خۆمانی پێ ببخشین!! لەپڕ تەلەفون زەنگی لێ دا، دەسکی تەلەفۆنەکەم هەڵگرت ،دەنگی یاشار بوو، بەزمانی فارسی لەهجەداری شیرینی وبەگریانەوە گوتی: " دوکتور گیان ( ئەگەرچی بیست ساڵ لە دۆستایەتی و هات وچووی ئێمە تێدەپەڕی و دواجار خۆ لێک پاراستنمان لە نێو دا نەما بوو و نێو و شۆرەت،پیشە و کار و هەموو تایبەتمەندییەکانی دەزانیم دیسانیش هەر بە ناوی دوکتور قاوی لێدەکردم. ببووە عادەت، جار جار کە داوام لێ دەکردن بە نێوی خۆم بانگم کەن دەیان گوت: بۆیان هەڵناسووڕێ). ئیحسان تەسادوف (دەعم)ی کردووە، بردوویانەتە نەخۆشخانەی سینا، دوکتور گیان بە قوربانت بم، دەستم بە ئاتەگت دەگرم، زوو خۆت بگەیێنە! باشتێک بە سەر ئێحسانی من نەیە".

لێم پرسی: تەسادوف بە چی، چۆن و لە کوێ؟ ووڵامی داوە هەرلێرە لە نیزیک ماڵەکەمان، هەر ڕاست لە سێ ڕێیانی بەر نەخۆشخانە، ویستوویە لەلایەکی خەیابانەوە بچێتە ئەو بەری کە مۆتۆر سیکلێتێک لێ داوە و مۆتۆرسیکلێت سوارەکە هەڵاتووە. گوتم: بۆ خۆت بۆ نەچووی بۆ نەخۆشخانە؟ ووڵامی داوە: چووم، ڕێگایان نەدام. دڵنیام کرد کە دەستبەجێ دەچمە نەخۆشخانە و ماشێنەکەی خۆشمی بۆ دەنێرمە ماڵێ کە پێی بێ بۆ نەخۆشخانە، کاتێک گەیشتمە سەر ئێحسان، دەبینم دە کۆما دایە و سیمی جۆر بەجۆر بە بەدەنییەوە هەڵاوەسراون. لە یەک دوو دوکتوری کە لە دەوری بوون ،حاڵیم پرسی. ئەو دوکتورەی کە سەرۆکی بەشەکە بوو و بە هەڵکەوت بۆ پشکنین هاتبوو و لەوێبوو لە گەڵ دوکتوری خەفەر هەر دووکیان ووڵامیان داوە: ئەوەی لە دەست ئێمە بێ دەیکەین ، ئەویدی بە دەست پەروەردەکارە، سەر و شانی ڕاستی سەدەمەی وێ کەوتبوو. لەپڕ چاوم بەو ئەنگوستیلەیەی زەواجی کەوت کە لە دەستی دابوو و دەستی بێ هەست و بێ گیانی لە تەنیشتی شۆر ببووەوە . هەم لە ووڵامی دوکتورەکان و هەم لە بابەت ئەنگوستیلەکە و تێپەڕینی برووسەکەئاسای گشت بیرەوەرییەکانی بیست ساڵە بە زەینم دا و لەوانە بابەتی ئەنگوستیلەکە کە جارێک قسەمان لێوە کردبوو ، وە گریان کەوتم. سەردارێکی ڕەشیدی بەناو ودەنگ، پیاوێکی بوێر و دلێر و دواجار ئێنسانێکی پڕ لە مێهر و خۆشەویستی کەنێوی لە سەر زاری هەموان بوو، وەک مردوویەکی بێ جووڵە لە درێژایی قەرەوێڵەکە دا ئارامی گرتبوو. ڕام ئەسپاردبوو هەر کاتێک کە یاشار هات ، بۆ ژووری ئێحسان، نێوێک کە ڕۆژێ هەزار جار لە سەر زاری بوو و ئاشقی نێوەکە و خاوەن نێوەکە بوو. ئەوینێکی پاک و قووڵ و بێ گەردی کە تا دەمی گەیشتنی مەرگ لە چیاکانی ئاگری لە مەعشووقەکەی دوور نەکەوتەوە و دووتای جەستەیی و ڕووحی ئاوری تێبەردەدا: یەکیان نەخۆش بوونی و ئەوی دیکەش تای ئەو ئەوینەی کەبەئیحسانیەوە دەبەست و گڕی تێبەردەدا. تکام لە دوکتورەکان کرد ئەگەر یاشار گەیشتێ دڵخۆشی بدەنەوە و پێی بڵێن ئەو سەدەمەیەی وە ئێحسان کەوتووە هێندە سەخت نییە و لەپەنای خودای گەورە دا چارەسەر دەکرێ. لەگەڵ سەرۆکی بەشەکە لە گەرمەی قسان دا بووم لە سەر ئێحسان کە یاشار لەگەڵ شۆفیرەکەم و کارمەندێکی نەخۆشخانە هاتنە ژوورەکە،یاشار هەر کە چاوی بە ئێحسان کەوت ، کەوتە سەر زەوی. لە بەر ئەوەی دەمزانی وەزعی چونە ، پێم وابوو تووشی سەکتەی دڵ بووە. بە یارمەتی هەمووان ئەویان لە سەرقەرەوێڵەیەکی دیکەی کە چۆل بوو درێژ کرد و دوکتورەکان خەرێکی چاولێکردنی بوون ،چەند دڵۆپ دەرمانیان دایە و دوایە دەرزییەکیان لێ دا، پێنج دەقیقەیەک تێنەپەڕیبووکە هۆشی هاتەوە بەرخۆی، دەستی کرد بە گریان. دڵخۆشیم داوە و دەستم بە سەری داهێنا.دوکتورەکان لەو پەڕی ئارامی و لەسەرەخۆیی تێیان گەیاند کە وەزعی ئێحسان جێی نیگەرانی نییە و حەوجێی بە حەسانەوەیە کە کەم کەم وەهۆش بێتەوە و بۆ بەیانی بەدڵنیاییەوە حاڵی باشتر دەبێ و جێگای نیگەرانی نییە.یاشار بە یارمەتی من  لە سەر قەرەوێڵەکەی هەستا چووە لای قەرەوێڵەی ئێحسان. دەستی هەڵێنا و ماچی کرد . تەوێڵی ماچ کرد: " ئێحسان گیان، ئێحسان گیان ، بە قوربانت بم، بریا لە جیات تۆ من تەسادوفم کرد با، ملم بشکێ، بۆچی تۆم بۆکڕینی شتێکی پچووک ناردە دەرەوە؟ خودا مەرگم بدا،،،"

ژمارە تەلەفۆنی نەخۆشخانە، ژوری دوکتوری خەفەر وئاگاداری پێویستی دیکەم نووسی . هەر چی ووشە و ڕستەی وەک ئیلتیجا، ئیلتیماس،خواهیش، تەمەنا، ئیستیدعا و دواجار ئەوەی کە ئەمە کەسایەتییەکی هەڵکەوتووە کەمیوانی دەوڵەتی ئێمەیە، میوانی میلەتی گەورەی ئێمەیە، لە چەنتەم دا بوو . بەدوکتورەکانم کوت و لەگەڵ یاشار چوومە ماڵی. ڕووداوەکەم لێ پرسی. گوتی: ئێوارە بوو،شتێکی گوت کە ئێستا ئەمن نێوەکەیم لە بیر چووەتەوە، و من فڵان شتم لە بیر چوو بوو. لە بەر ئەوەی زارا کچێکی گەنجە، نەمەویست بە تاریکی ئەو بنێرم لە سەر سێ ڕێیانکە دووسەد میتر لە ماڵەکەمانەوە دوور نییە. بە ئێحسانم گوت بچێ ، هەم چەندهەنگاوێک هەڵدێنێ و لاقی دەکرێتەوە و هەم ئەوەی پێویستمە دەی کڕێ. چوون و هاتنەوەی نەدەبوو زیاتر لە پێنج تا شەش دەقیقە بکێشێ. دەبێنم نەهاتەوە. لە زارام پرسی ئەرێ ئەوە بۆ ئێحسان وەدرەنگی کەوتووە و هەر نەهاتەوە. گوتی خانم گیان ئێستا دێتەوە،ناڕەحەت مەبە.چەند دەقیقەی دیش تێپەڕی هەر خەبەری نەبوو. چوومە بەربێڵایە کەلەوێوە بە باشی دەمتوانی سێ ڕێیانەکە ببینم. بەڵام سێ ڕێیانەکە قەرەباڵغ بوو وهێندێک خەڵک لەوێ ڕاوەستابوون.دیسان هاتمەوە نێو ژورەکە. زەنگی دەرگای ماڵێ لێی دا. کوڕی دووکاندارێک بوو کە ئێحسان شتی لێ کڕی بوو. عادەتی زارا ئاوایە کە بەرلەوەی دەرگا بکاتەوە لە بەر بێڵایە را تەماشا دەکا بزانێ کێیە و جا دوایە دەرگادەکاتەوە. کوڕی دووکاندارەکە هەر لە خوارێ بە زارا دەڵێ: ئێحسان بەگ لە گەڵ مۆتۆڕێک تەسادوفی کردووە، ئامبوڵانسی نەخۆشخانەمان هێنا وناردمانە نەخۆشخانەی سینا. خۆتان ناڕەحەت مەکەن هیچ نەبووە هەر ویستم ئاگادارتان کەم. ئێمە هەر دووکمان دەستمان کرد بە چەپۆک بە سەری خۆ دادان و گریان. بە زارام گوت ئاگات لە ماڵێ بێ با بچم ڕووداوەکە لە دووکاندارەکە بپرسم. دووکاندار و چەند کەسێکی دی هێشتا لەوێ ڕاوەستابوون، گوتیان: شتێکی گرینگ نەبوو، ئیحسان بەگ دەیەویست لەو بەری خەیابانەوە بێتە ئەمبەری و لەپڕ مۆتۆر سوارێک تەسادوفی لەگەڵ کرد. ئێحسان بەگ وە عەرزی کەوت،پشت سەری بڕێک بریندار ببوو تەلەفوونمان کرد دەستبەجێ ئامبووڵانس هات بۆخۆی سواربوو و بردیان بۆ نەخۆشخانەی سینا بۆ پێچانی برینەکانی. گەڕامەوە ماڵێ، ڕووداوەکەم بۆ زارا گێڕاوە و ڕام ئەسپارد کە لە ماڵێ بمێنێتەوە و دەرگا لە هیچ کەس نەکاتەوە تا بچمە نەخۆشخانە. هەر کە لە ماڵێ وەدەر کەوتم بە تاکسی چوومە نەخۆشخانە. بەڵام هەرچەندی کردم و کراندم نەیانهێشت بیبینم. لە بەر ئەوەی نەمدەزانی ڕێ و ڕێسا چۆنە، بە ناچار گەڕامەوە ماڵێ و دەستبەجێ تەلەفۆنم بۆ ئێوە کرد . لەگەڵ دیسان دڵخۆشیدانەوەی و دانی هیوای زۆر پێی بەڵێم پێ دا تا نیوەشەو چەندین جار لە نەخۆشخانەحاڵی ئێحسان بپرسم و خەبەری بدەمێ. ماڵاواییم لە یاشار کرد و بەرەو ماڵێ چووم.لەگەڵ ئەوەش دا کە یەک دوو جار ئاوروازی کرا بوو، بەشی منیشیان ڕاگرتبوو، بە سەرئاور دا بازم دا و لە بەر ئاور کە لە تۆوەکانی پیرۆز و لە لای خوداوەند خاوەن قەدرو پایەیە پاڕامەوە کە داوای شیفای زوو بە زوو بکا بۆ ئیحسان لای خودای گەورە.

هەرچۆنێک بێ دەمزانی ئیدی ئەو ئێحسانە نابێتەوە ئێحسانی جاران، بەڵام بۆ دڵخۆشی دانەوەی خۆم و دڵخۆشی دانەوەی یاشار، یەک دوو جار تەلەفۆنم کردەوە بۆ نەخۆشخانە. ووڵام هەر ئەوە بوو کە لە ژوور سەری دابوویانەوە بە من ،بەڵام من یاشارم زیاتر بە هیوا کرد. لە نیوەشەو کە تێپەڕی ئیتر تەلەفۆنم نەکرد نەبۆ نەخۆشخانە و نە بۆ یاشار. بەڵام تکام کرد لە دوکتورە خەفەرەکە لە هەر سەعاتێکی شەو دا ئەگەر حەوجێی بە من بوو یان هەر ڕووداوێکی باش یان خراپ قەوما خەبەرم بداتێ. دوکتوری بە ویژدانی کاری و وەخەبەری خەفەر، سەعات چواری بەیانی بوو زەنگی بۆ لێ دام. دەمزانی دەیەوێ چم پێ بڵێ. ئەو هەر ئەوەی پێ گوتم کە من پێشتردەمزانی.دوکتور جەخاری خۆی دەربڕی. ئەمن سپاسم لێ کرد و دەسکی تەلەفۆنەکەم داناوە سەر جێی خۆی.لە سەر قەرەوێڵەکەم دانیشتم و دە فکرەوە چووم. دیسان لەپڕ بیرەوەری ناسیاوی و دۆستایەتی بیست ساڵە بە زەینم دا تێپەڕی. وەبیر ئەنگوستیلەی زەواجەکەش کەوتمەوە.ڕۆژێک بۆ نەهار میوانی ماڵی ئێحسان بووم. دوو کەس لەدۆستانی دیکەش لەوێبوون. باسی ئەنگوستیلە و عەقیق و ئەوانە بوو. ئێحسان گوتی کە ئەوە پەنجا ساڵە ئەوئەنگوستیلەیەم لە ئەنگوستی دایە، جارێکیشم دەر نەهێناوە. ئەوەندە ماوەتەوە کە لەگۆشتی ئەنگوستم ڕۆ چووە و بە هیچ جۆر دەر نایە. یان دەبێ ئەنگوستم ببڕنەوە یان خەنجەرێک لە دڵم دەن بۆ ئەوەی ئەنگوستیلەکە دەر بهێنن.

ئەنگوستیلەیەکی عەقیقی پڕ ڕەنگیش لە ئاڵقەیەکی زێوین  دا لە دەستەکەی دیکەی دا بوو. دەیگوت ئەوەشم لە مەئموورییەتی یەمەن و لە سەردەمی دەستەڵاتی عوسمانییەکان بە سەر یەمەن دا، کڕیوە. زیاتر لە مانگێک نەبوو کە لەگەڵ یاشار زەواجم کرد بوو. مەئموورییەتەکەم بۆ ماوەی مانگێک بوو و دەرجەم سیتوان یەک بوو. هێشتاش هەر پاراستوومە. چونکە عەقیقەکەی زۆر ڕەسەنە و خۆشم گەرەکە.ئێحسان نووری تەواو هێزی بە زمانی فارسی دا دەشکا و کتێب و ووتارەکانی خۆی بە فارسی دەنووسی. زۆری حەز لە شێعری حافز و سەعدی بەتایبەتی نیزامی گەنجەیی بوو کە دایکی کورد بووە. لە پەسنی عەقیق و هۆگری خۆی بە ژنی قارەمانی دا گوتێ: بۆ ئەم شێعرەتان نەبیستووە و یان نەخوێندووەتەوە:

گوویەند کەز عەقیق شەوەد ڕەفعێ تێشنێگی/ حاشا بێ من ، کەمۆعتەقێدێ ئین خەبەر شەوەم

زیرا عەقیقێ لەبێ یارێ خیش را / هەر چەند کێ میمەکەم بێ خۆدا تێشنێتەر شەوەم

سەرلەبەیانی یەکەمی خاکەلێوەی ١٣٥٥ ی هەتاوی ( پێنجی خاکەلێوەی ١٣٥٥ هەتاوی بەرانبەری ٢٥ی مارسی ١٩٧٦ دروستە) تەلەفۆنم کرد بۆ جەمشیدئەمانی کە لە سەرەتای دامەزران لەساواک لە هاوکارانی دڵپاک و لە زومڕەی دۆستانی باش و بێ گەردی من بوو و لەگەڵ پیرۆزبایی نەورۆزی، خەبەری مەرگی سەرداری کوردم پێدا. چوومە ماڵی خودالێ خۆشبوو ئێحسان نووری پاشا. نوێ بوونەوەی ساڵ سەعات یەک ونیوی دوای نیوەشەو بوو. لە یاشارم پرسی داخودا لە نوێ بوونەوەی ساڵ دا وەخەبەربووە و لە دەوری سفرەی حەوت سین کە ئاوا جوانی ڕازاندووەتەوە، دانیشتووە یان نا؟ووڵامی داوە: " خۆڵ وەسەرم ئەگەر بتوانم بە بێ ئێحسان کارێکی ئاوا بکەم. بەبیانووی خەو چووم دە جێوە، بەڵام هەتا بەیانی خەوم لێ نەکەوت. دەستم کرد بە شێر وڕێوی هێنانەوە ، و دواجار ئەوەی کە نەدەبوو بیڵێم گوتم. پێشتر خەبەرم دا بوو بەچەند دۆستان هاوکات لەگەڵ ئەو سەعاتەی من دەگەمە ماڵی یاشار ئەوانیش لەگەڵ هاوسەرەکانیان بێن.ووردە ووردە پەیدا بوون . ژنەکانمان بە تەنێ هێشتەوە بۆ ئەوەی تا دەتوانن بە چەپۆک بە سەر سەری خۆیان دا دەن و بە چنگ ڕووی خۆیان بڕنن. بڕیارماندا کە ڕۆژی سێیەمی خاکەلێوە (لێڕەش دا پەژمان هەڵەی کردووە) ڕێوڕەسمی بە خاک ئەسپاردنی بەجێ بگەیێنین. بڕیار ئەوە بوو کە ئارامگەیەکی بنەماڵەیی بکڕدرێ،بەداخەوە ئی ئامادەیان نەبوو. بەرپرسی بەهەشتی زەهرا  شوێنێکی زۆر لەباری بۆ ناشتنی کاتی لە بەر دەست نا کە هەر هاتوو چەند دەستگای خانووی ئارامگە ئامادە بوو، دەستبەجێ دەستگایەمان بداتێ و تەرمی ئێحسان بگوێزینەوە ئارامگەی ئەبەدی خۆی. تەرمەکەیان پێشترڕاگوێستبوو بۆ ساردخانەی بەهەشتی زەهرا. ژمارەیەکی زۆر لە کوردەکانی ناوچەی جۆربەجۆری کوردستان و هەروەها پەنابەرانی کوردی عێڕاقی و ژمارەیەکی دیکەش لە ئێرانی دۆست و ئەحبابی خاوەن تازیە بە ڕێوڕەسمی تایبەتی و قسەکردنی چەند کەس لە یاران ودۆستان ، سەرداری گەورە و پیاوی بەنێوبانگ و ناسراو بە ئازایەتی و سەفا و دڵپاکی وسەداقەت و یەکڕەنگی و عاشقی کورد و کوردستان و هاوسەرە قارەمانەکەی کە بەدڕێژایی ساڵان لە هەموو سەختی و لێقەومان و دەربەدەری و سەرگەردانی دا هاوسەر و هاو باڵنج و یار و یاوەری بوو بە خاکی سارد و تاریک ئەسپیردرا.خاکێک کە هەر ئەندازەش ساردبوو لە چیاکانی ناهەمواری تژی بەفر ساردتر نەبوو و لە سیما و چارەی غەزەباوی وترسێنەری تورکەکان تیرە و تاریکتر نەبوو.

ئەمن بۆ درێژەدان بە خوێندنی حقووق چوومە یەنگی دنیایێ،کە شۆڕشی ئێران وەبەر هات. لە بەر خوێندن و کارو باری دیکەی کە لە کتێبەکانی دیکەدا بە دوورو درێژی شیم کردووەتەوە ، نەمتوانی بگەڕێمەوە ئێران. یەک دوو جارتەلەفۆنم کرد بۆ یاشار. لە حاڵ و وەزعیم پرسی، باش بوو و شوکرانە بژێر بوو. لەمنیش زۆر ڕازی بوو. لە سەفەرێک دا کە چووم بۆ تورکییە، لەوێ دەرفەتی چاوپێکەوتنی دۆستێکی هاوزمان و مێهرەوان و سەمیمی و وەفادار هاتە گۆڕێ. لە حاڵ و ئەحواڵی یاشارم پرسی، خەبەری مەرگی وی پێدام. زۆرم پێ ناخۆش بوو و دڵم وەژان هات، هێندێک دە فکرەوە چووم. بە دۆستەکەمم گوت: دنیا دەبینی چۆنە، ئەو بەو هەموو دەرد و بێبەشی و ڕەنج و ئازارەوە لە توربەتی پاکی نیشتمانی من ئێران دا بە خاک ئەسپێردراوە کە جگە لە فکری ئێحسان، قەتیش ووڵات و شوێنی لە دایکبوونی خۆی ئەستەنبووڵی لە بیرنە دەکرد و ئەمنیش لە خاکی خۆشەویستی ئەو دا بە دنیایەک ناڕەحەتی بەتایبەتی گرفتاری هاووڵاتیانی قارەمانم لە شەڕی داسەپاوی عەڕەبی قالاوخۆری سەدە دا، ئەژنۆی خەمم دە باوەش وەرهێناوە و نازانم کەنگێ و لە کوێ و چ خاکێک دواجار من دەگرێتەباوەشی. ڕەوانی شاد بێ کە لە  پاک توربەتی ئێران زەمین دا سەری ناوەتەوە،"

تێ بینی: ئەم بابەتەی عێسا پەژمان بەشێکە لەکتێبێکی ئەم زاتە ، کە بەڕێز رەحیم شنۆیی مەحموود زادە لە کتێبەکەی : "ژنرال احسان نوری پاشا، تهران ١٣٨٦" دا لە ژێر سەردێڕی " خاطرات سرهنگ عیسی پژمان، در مورد احسان نوری پاشا"  بڵاوی کردووەتەوە، ئێمە لێرە دا بەشی لەمەرمردنی ئێحسان نووری مان وەرگێڕاوە (لاپەڕەی ٢٠٠ تا ٢٠٦ی کتێبی سەرەوە). لەگەڵ ئەوەشدا کە پەژمان بە ئاشکرا هەستی ڕەگەزپەرستانەی لە دژی تورک وعەڕەب و ڕوانگەی پاشکەوتووانەی خۆی سەبارەت بە ژنان ناشارێتەوە و سەڕەڕای پێبەندی خۆی بە ساواک ونیزامی پەهلەوی و " ڕەگەزی قێزەوەنی ئاری" ، لە پەسن دانی ئێحسان و یاشار دا هەست بەجۆرێک ڕاستی لە قسەکانی دادەکرێ. سەرذێڕی کوردی بابەتەکە ئی وەرگێڕە.

حەسەن قازی